Leeswijzer

In dit boek worden in de achtereenvolgende hoofdstukken enkele ‘hoogtepunten’ uit het leven van de Heer Jezus beschreven, zoals:

¤        Jezus’ geboorte.

¤        Jezus’ doop en de hierop volgende verzoeking in de woestijn.

¤        De verheerlijking op de berg en de intocht in Jeruzalem.

¤        De instelling van het Avondmaal en Jezus’ gevangenneming.

¤        Jezus’ sterven aan het kruis.

¤        Jezus’ opstanding uit de dood.

¤        De hemelvaart.

Hiermee vormt dit boek een biografie van Jezus op hoofdlijnen. De nadruk ligt overigens op zijn levensloop. Er wordt niet of nauwelijks op het onderwijs van de Heer Jezus ingegaan. Evenmin worden de vele wonderen beschreven of de ontmoetingen die Hij met allerlei mensen had. Voor een bloemlezing van enkele van deze gebeurtenissen wordt verwezen naar Wie was Jezus eigenlijk? van dezelfde auteur.

Dit boek is niet geschreven vanuit het perspectief van de (zogenaamde) ‘historische Jezus’, waarbij getracht wordt vanuit het (vaak: subjectieve) standpunt van de 21e eeuwse historicus uit de evangeliën te destilleren wat er ‘werkelijk’ gebeurd zou zijn. Er wordt daarentegen een reconstructie van de in de evangeliën beschreven gebeurtenissen geschetst die uitgaat van de historische betrouwbaarheid hiervan – overigens naast de religieuze en homiletische boodschap van deze bijbelverhalen.

Waar relevant wordt informatie uit andere (pseudepigrafische en rabbijnse) bronnen over de Joodse samenleving in de ‘Tweede tempelperiode’ gebruikt. Overigens moet hierbij bedacht worden dat de rabbijnse geschriften weliswaar op oude mondelinge overleveringen zijn gebaseerd, maar de geschriften zelf van later datum stammen: de Misjna is rond 200 na Christus op schrift gesteld en de Talmoed dateert van nog later. Daarnaast is gebruikt gemaakt van historische informatie over het bestuur van de Romeinse provinciën in de vroege keizertijd, worden de gebeurtenissen waar mogelijk geografisch gelokaliseerd en worden inzichten in de Joodse samenleving vanuit archeologische vondsten gebruikt. Ten slotte wordt ingegaan op de theologische betekenis van de beschreven hoogtepunten in het leven van de Heer Jezus.

De citaten uit het Nieuwe Testament zijn uit de Telos-vertaling. Die uit het Oude Testament uit de NBG-vertaling (1951). Een overzicht van de gebruikte afkortingen voor de bijbelboeken en de overige bronnen is aan het einde van het boek opgenomen (zie pagina 4).

Hoe de Koning wordt geboren

1

Hoe de Koning wordt geboren

De scepter van Juda

De profetieën van Daniël zijn in vervulling gegaan. Met de val van Jeruzalem in het jaar 586 voor Christus zijn de ‘tijden van de volken’ aangebroken. Sindsdien wordt Palestina door buitenlandse vorsten geregeerd. Eerst bezetten de Babyloniërs het land, daarna de Meden en Perzen, vervolgens de Grieken, en ten slotte, sinds het jaar 63 voor Christus, de Romeinen (vgl. Dn2,7). Toch kent Palestina gedurende al deze jaren nog een enig zelfbestuur. In de tijd van Sesbassar en Zerubbabel – landvoogden van Juda in de jaren na de terugkeer uit ballingschap (Ea1:8; 5:14; Nh12:47; Zc4:6vv) – herkrijgt het Joodse volk tot op bepaalde hoogte zijn autonomie. En dat blijft eigenlijk ook de eeuwen daarna. Zo kent Juda zelfs in de dagen van Herodes de Grote nog een zekere mate van zelfbestuur (Lk1:5).

Hoewel Palestina bij het Romeinse Rijk is ingelijfd – het Imperium Romanum strekt zich uit van het Engelse Kanaal in het westen tot Mesopotamië in het oosten – draagt Herodes de koningstitel. Als rex et amicus populi Romani, ‘koning en vriend van het Romeinse volk’, kan deze van oorsprong Edomitische vorst nog vrijwel soeverein over zijn koninkrijk beschikken, ondanks dat hij zijn macht volledig aan Rome ontleent. Na Herodes’ dood in het jaar 4 voor Christus valt het rijk uiteen. Zijn zoon Archelaüs wordt dan ethnarch, een lagere koningsrang, over de twee delen Judéa en Samaria (vgl. Mt2:22). Zijn broer Antipas – de ‘Herodes Antipas’ uit de evangeliën – krijgt Galiléa en Peréa, het vroegere Gilead aan de overzijde van de Jordaan, en wordt tetrarch, ‘viervorst’ (Lk3:1). Vanaf het jaar 37 na Christus mag hij ook de koningstitel dragen (Hd12:1). En Ituréa en Trachonítis, gebieden ten oosten van het meer van Galiléa, vallen aan hun halfbroer Filippus toe (Lk3:1).

In het jaar 6 na Christus zet keizer Augustus Archelaüs wegens onbekwaamheid af. Judéa wordt daarbij tot een Romeinse provincie gedegradeerd en komt onder het directe gezag van de keizer in Rome. Voor het lokale bestuur wordt een militaire bestuursambtenaar met de rang van ‘prefect’ (praefectus) aangesteld – in de evangeliën aangeduid als ‘stadhouder’ – omdat de inzet van het leger nog wel eens nodig kan zijn. Het overlijden van Herodes markeert daarmee het einde van het autonome gezag van Judéa. Sinds hem kennen de Joden ‘geen koning dan de keizer’ (Jh19:15).

Met het koningschap van Herodes wijkt dus de ‘heersersstaf’ van Juda. In zijn dagen gaat dan ook de oude profetie van Genesis 49:10 in vervulling, die bijna 2000 jaar daarvoor door stamvader Jakob was uitgesproken:

De scepter zal van Juda niet wijken,

noch de heersersstaf tussen zijn voeten,

totdat Silo komt,

en hem zullen de volken gehoorzaam zijn.

Het wijken van de heersersstaf wordt verbonden met de komst van ‘Silo’, de Vredevorst.[1] Deze profetie vindt haar vervulling in Jezus Christus, die in de dagen van koning Herodes in Bethlehem wordt geboren (Mt2:1). De heersersstaf wijkt, maar Silo is gekomen…

Een verloofde timmerman

In het noorden van Palestina, in het dorpje Nazareth, woont een Judeeër met de naam Yosef, bij ons beter bekend als Jozef. Hij is met een eenvoudig meisje verloofd, Mirjam, oftewel: Maria (Lk1:26v). Zowel Jozef als Maria zijn arm. Dat blijkt niet zozeer uit Jozefs beroep – hij is ‘timmerman’ (Mt13:55), waarmee verschillende soorten handwerk, (waaronder houtbewerking en metselwerk) bedoeld kunnen zijn[2] en dat redelijk hoog in aanzien staat – als wel uit het reinigingsoffer dat Jozef en Maria na Jezus’ geboorte brengen. Dat offer bestaat uit twee duiven (Lk2:24), het goedkoopst mogelijke offer (Lv12:8). Toch vloeit nobel bloed door Jozefs aderen. Hij stamt namelijk uit het oude koningsgeslacht van Juda, ‘het huis en de familie van David’ (Lk2:4). Als het Judeese koningschap nog zou bestaan, is hij de rechtmatige erfgenaam van de troon van David en Salomo (Mt1:1vv).

Nazareth ligt tussen de heuvels van Galiléa, zo’n dertig kilometer ten westen van het meer van Galiléa. Het is maar een klein dorpje, waarschijnlijk met slechts zo’n 400 tot 500 inwoners. Door de in Jeruzalem wonende Joodse elite worden Galileeërs over het algemeen als minderwaardig beschouwd (Jh1:47; 7:41v,52). Vanwege de grote afstand kunnen zij namelijk slechts sporadisch de tempeldiensten bijwonen. De Joodse rabbijnen, gewend als zij zijn aan hun verheven discussies over de thora, verachten de eenvoudige, ongeletterde inwoners uit het noorden. Nazareth ligt bovendien vlakbij Sepforis, de oude administratieve ‘hoofdstad’ van Galiléa.[3] Daar hebben de Romeinen ook een militair hoofdkwartier. Vanwege de grote hoeveelheid soldaten in de regio, moet het met de zeden niet al te best gesteld zijn, hoewel Galileeërs hierover hogere opvattingen lijken te hebben dan Judeeërs.

Voor de Judeeërs is Nazareth onbelangrijk. Het dorpje wordt geen enkele keer in het Oude Testament genoemd – het is zelfs te klein om in de lijst met plaatsen in het gebied van de stam Zebulon te worden genoemd (Jz19:10vv). Evenmin noemt de geschiedschrijver Flavius Jozefus Nazareth (hoewel die wel 45 andere Galilese dorpen noemt) en het dorp ontbreekt eveneens in de 63 in de Talmoed genoemde plaatsen in Galiléa. Men verwacht nu eenmaal niet dat Nazareth een profeet, een priester of een koning zal voortbrengen: “Kan uit Nazareth iets goeds zijn?” (Jh1:47).[4] Doordat Nazareth ook relatief afgelegen is – het ligt niet aan een handelsroute – heeft het nauwelijks economische waarde.[5]

Jozef en Maria zijn verloofd. In het oude Israël houdt een verloving al bijna een huwelijk in. Zodra twee families een huwelijkscontract hebben ondertekend en de bruidsschat betaald is, worden de jongen en het meisje als gehuwd beschouwd. De eigenlijke huwelijksceremonie vindt later plaats, soms pas een jaar na de verloving. Meestal hebben de bruid en de bruidegom tijdens hun verlovingstijd maar weinig sociaal contact met elkaar. Een verbreking van de verloving wordt echter als overspel beschouwd. Alleen via een officiële ‘echtscheidingsprocedure’ mét scheidbrief (Mt19:7) kan de ondertrouw nog ontbonden worden (m.Ketub., 1,2; m.Yebam., 4,10 en 6,4). Dat is de reden waarom Jozef al tijdens de verlovingsperiode Maria’s man wordt genoemd (Mt1:19) en Maria al Jozefs vrouw (Mt1:20,24).

Hoewel de jeugdigheid van Jozef en Maria in de evangeliën niet wordt genoemd, wordt deze wel verondersteld. Uit rabbijnse teksten blijkt dat jongemannen normaliter op een leeftijd tussen 18 en 20 jaar in het huwelijk treden (m.Ab., 5,31) en meisjes zelfs al op een leeftijd van 12 tot 14 jaar (Gen.R., 95). In Israël trouwen meisjes zodra ze de pubertijd bereiken, een gebruik dat (overigens afhankelijk van de regio) ook bij de Grieken en de Romeinen de gewoonte is. Jozef[6] en Maria zijn waarschijnlijk dus nog erg jong, wat een bijzondere diepte geeft aan Maria’s latere lofzang (Lk1:46vv).

Aankondiging van Jezus’ geboorte

Op een dag, wanneer Maria zich in haar huis bevindt, verschijnt plotseling een engel. Het is Gabriël, die ooit tweemaal door de HERE God naar Daniël was gezonden (Dn8:16v; 9:21). Zes maanden voor zijn bezoek aan Maria heeft hij ook al de priester Zacharia in de tempel bezocht, toen deze het reukoffer bracht (Lk1:19). Nu zendt God hem naar Maria (Lk1:26v). Zijn opdracht bestaat uit het aankondigen van de geboorte van de Messias, de Middelaar tussen God en mensen (1Tm2:5).

Gabriël komt binnen met een groet: ‘de Heer is met u’ (Lk1:28). Deze begroeting doet denken aan de verschijning van de Engel des Heren aan Gideon (Ri6:12). In Gideons dagen werd Israël door de Midianieten verdrukt en riep God hem als richter. De tijd waarin Maria leeft, de nadagen van de glorieuze regering van Herodes de Grote, lijkt hier wel op. De druk vanuit Rome op het Joodse volk neemt gestaag toe. Ook nu zendt God een verlosser: ‘U zult zwanger worden en een Zoon baren’ (Lk1:31).

Over het Kind dat ‘Jezus’ genoemd moet worden, zegt Gabriël vervolgens twee dingen. Allereerst duidt hij aan hoe bijzonder Jezus als persoon wordt: ‘Hij zal groot zijn en Zoon van de Allerhoogste worden genoemd’ (Lk1:32). Van Johannes de doper wordt gezegd dat hij ‘groot’ was ‘voor het aangezicht van de Heer’ (Lk1:15). Johannes’ grootheid is als het ware van God afhankelijk. Maar Maria’s Kind zal zelf groot zijn, omdat Hij de Zoon van de Allerhoogste is!

Het tweede dat de engel zegt, betreft Jezus’ toekomst: ‘De Heer, God, zal Hem de troon van zijn vader David geven, en aan zijn koningschap zal geen einde zijn’ (Lk1:32v). De engel spreekt over een ‘troon’, over het ‘huis van Jakob’ en over ‘koningschap’. Deze woorden herinneren aan Gods beloften aan David dat zijn huis en troon voor eeuwig zouden vaststaan (2Sm7:13,16). In Jezus zullen deze oude beloften in vervulling gaan. Jesaja had die toekomst al geschilderd: ‘Groot zal de heerschappij en eindeloos de vrede op de troon van David zijn’ als de Vredevorst zijn heerschappij aanvaardt (Js9:5v; Op11:15,17). Jezus komt niet alleen om te redden, maar ook om te heersen. De Allerhoogste zelf zal voor deze Mensenzoon een koninkrijk beschikken (Dn7:13v; Lk22:29).

Toen God Sara op hoge leeftijd een Zoon beloofde, had zij gelachen (Gn18:12). De oude Zacharia vroeg in soortgelijke omstandigheden in zijn ongeloof om een teken (Lk1:18), maar Maria onderwerpt zich onderdanig aan God (Lk1:38). Wel vraagt ze hoe God zijn plannen gaat vervullen, nu ze nog niet met Jozef is gehuwd en lichamelijke gemeenschap dus ondenkbaar is (Lk1:34). De engel antwoordt dat het Kind door de Geest van God verwekt zal worden: ‘De Heilige Geest zal over u komen en de kracht van de Allerhoogste u overschaduwen’ (Lk1:35).

Het ‘komen van de Heilige Geest’ over Maria duidt waarschijnlijk op de ontvangenis, het moment waarop Maria ‘zwanger uit de Heilige Geest’ wordt (Mt1:18), terwijl de uitdrukking ‘overschaduwen’ meer de blijvende vervulling van de Heilige Geest gedurende Maria’s zwangerschap aangeeft. Deze laatste bewoording wordt ook voor de aanwezigheid van de heerlijkheid van God in de zichtbare vorm van een wolkkolom in de tabernakel gebruikt (Ex40:35). In het Midden-Oosten doet het woord ‘schaduw’ automatisch denken aan bescherming tegen de brandende zon. Maria zal gedurende haar hele zwangerschap de bijzondere bescherming van de Heilige Geest genieten. Zij draagt een Kind in haar schoot dat ‘niet uit de wil van een man, maar uit God geboren is’ (vgl. Jh1:13). Hoewel de precieze wijze van voortbrenging een groot mysterie blijft, maakt de bijbel wél duidelijk dat God zelf daar een heel bijzondere rol bij heeft gespeeld.

De Zoon van Maria

De evangeliën leggen de nadruk op de bijzondere oorsprong van de Heer Jezus – tenminste, wat zijn mensheid betreft. Dit wordt wel aangeduid als ‘de maagdelijke geboorte’, hoewel de term ‘maagdelijke conceptie’ nauwkeuriger is. Het gaat erom dat de Heer Jezus wel een menselijke moeder heeft (Maria), maar geen menselijke vader.

Uit de verslagen van Mattheüs en Lukas blijkt de bijzondere aard van Maria’s zwangerschap overduidelijk, hoewel de evangelisten over de details een discrete stilte in acht nemen. Bij de aankondiging van Jezus’ geboorte wordt Maria nog ‘maagd’ genoemd (Lk1:27). In antwoord op Maria’s vraag over het ‘hoe’ van de conceptie verwijst de engel naar een bijzondere werking van de Heilige Geest (Lk1:35). Haar vraag alleen al geeft aan dat het verloofde meisje uit Nazareth nog nooit met een man gemeenschap heeft gehad. Haar onmiddellijke vertrek naar haar bloedverwant[7] Elizabeth (Lk1:36) en haar verblijf aldaar (Lk1:39,56) sluiten bovendien een latere mogelijkheid voor de conceptie uit. Van Jozef wordt iets soortgelijks getuigd. Tot de geboorte van Maria’s Zoon heeft hij geen gemeenschap met zijn verloofde (Mt1:25). Mattheüs voegt hier nadrukkelijk aan toe dat Maria nog ‘voordat zij waren samengekomen, zwanger blijkt te zijn uit de Heilige Geest’ (Mt1:18). Overigens lijkt Maria’s zwangerschap afgezien van de bijzondere conceptie een normaal verloop te hebben gehad, met de bevalling zoals gebruikelijk pas na negen maanden (Lk2:6).

Als Jezus zijn openbare dienst begint, is iets van zijn bijzondere oorsprong bekend. Hij wordt immers later ‘de Zoon van Maria’ genoemd en niet de ‘Zoon van Jozef’ (Mk6:3). Zijn tegenstanders beschuldigen Hem er zelfs van dat Hij uit hoererij geboren is, hetgeen onwaar is maar tenminste aangeeft dat kennelijk bekend is dat er iets bijzonders met Jezus is (Jh8:41). Ook de bewoording van de geslachtsregisters is zo nauwkeurig dat Jozef niet als natuurlijke vader wordt aangemerkt. Als Lukas de relatie met Jozef beschrijft, noemt hij de sociale relatie: ‘Jezus, begon ongeveer dertig jaar oud te worden, en was, naar men meende, een zoon van Jozef, de zoon van Eli’ (Lk3:23). En ook Mattheüs formuleert de familierelatie met Jozef heel zorgvuldig: ‘Jakob verwekte Jozef, de man van Maria, uit wie Jezus is geboren, die Christus wordt genoemd’ (Mt1:16). Verder zinspelen ook andere teksten op de bovennatuurlijke ontvangenis van Maria: Jezus is ‘geworden uit het geslacht van David’ (Rm1:3) en ‘geboren uit een vrouw’ (Gl4:4).

De ‘moederbelofte’ zinspeelde al op een verlosser die niet als het ‘zaad van de man’ maar als het ‘zaad van de vrouw’ de kop van de slang zou vermorzelen (Gn3:15). Het leerstuk van Jezus’ bovennatuurlijke verwekking is namelijk van groot belang voor zijn verlossingswerk. Als Jezus wél een natuurlijke vader zou hebben gehad, Jozef of iemand anders, zou Jezus een gewoon mens zijn geweest, behept met zonde. Dat zou inhouden dat de Heer Jezus ongeschikt was om de Heiland van de wereld te worden (1Jh4:3,14) – met het gevolg dat de hele mensheid verloren zou zijn gegaan.

Jezus moest zondeloos zijn om zichzelf als priester aan God te kunnen offeren (Hb7:26vv). Zoals de wet een gaaf lam als jaarlijks paasoffer voorschrijft (Ex12:5), zo moet het grote Offerlam eveneens ‘vlekkeloos en onbesmet’ zijn (1Pt1:19). Een natuurlijke geboorte met een aardse vader leidt onherroepelijk tot een met zonde behept kind (Rm5:12,18v), dat daarom nooit voor de zonden van anderen verzoening kan doen (Ps49:8v). ‘Wat uit het vlees geboren is, is vlees’ (Jh3:6). Juist vanwege zijn bovennatuurlijke geboorte komt Jezus wel ‘in een gedaante gelijk aan het vlees van de zonde’ (Rm8:4), maar toch niet als ‘zondaar’. Hij wordt in alles behalve één ding aan de mensen gelijk: Hij is niet behept met de verdorven menselijke natuur (Hb4:15).

Niet alleen ‘deed’ Jezus geen zonde (1Pt2:22) – een verwijzing naar zijn zondeloze leven – maar Hij ‘kende’ de zonde ook niet (2Ko5:21). Dat betekent dat de Heer Jezus geen zondige natuur had zoals alle andere mensen: ‘In Hem is geen zonde’ (1Jh3:5). Als de overste van de wereld later bij Hem komt, “heeft hij in Hem helemaal niets” (Jh14:30), dat wil zeggen dat de satan in Jezus geen aanknopingspunt vindt om Hem tot zonde te kunnen bewegen. Daarom kan Gabriël tegen Maria zeggen dat haar Kind ‘heilig’ zal zijn (Lk1:35).

De Zoon van God

Gabriël zegt verder dat Jezus ‘Gods Zoon’ genoemd zal worden (Lk1:35). In het Oude Testament is de uitdrukking ‘zoon van God’ behalve een benaming voor engelen (Jb1:6; 38:7) ook een collectieve aanduiding voor het volk Israël (Ex4:22v; Dt14:1; Jr31:9; Hs11:1). Nu past Gabriël deze titel in heel bijzondere zin op Jezus toe. Als de Goddelijke Zoon van de eeuwige Vader was Hij al ‘Zoon’ (Jh1:34). Maar Lukas 1 geeft Jezus deze naam ook na zijn geboorte. Ook als mens is Hij Gods Zoon (Hb1:5). De eeuwige Zoon van God wordt als mens op aarde geboren, verwekt door God zelf. In Jezus van Nazareth worden de Goddelijke en menselijke natuur onscheidbaar met elkaar verenigd.

De verslagen van Mattheüs en Lukas beschrijven hoe Jezus als Mens wordt geboren. De apostel Johannes dringt echter dieper in het geheim door. Het kerstverhaal van Johannes gaat dan ook niet over een baby in een kribbe, maar over hoe God zijn ‘Eerstgeborene in de wereld brengt’ (Hb1:6). Johannes beschrijft een Goddelijke Persoon, die ‘in het begin bij God is’ en die ‘God is’ (Jh1:1). Deze God ‘wordt vlees’ en ‘heeft onder ons gewoond’ (Jh1:14).

De synoptische evangeliën (Mt, Mk, Lk) geven als het ware antwoord op de vraag hoe God een menselijke gedaante kan aannemen (Hb2:14) en in de menselijke natuur deelt zónder door menselijke zondigheid bezoedeld te worden. Johannes schildert Jezus daarentegen als de eeuwige Zoon van God, de Schepper van alle dingen (Jh1:3) die in majesteit aan God de Vader gelijk is (Jh10:30,33). De onzichtbare God verkiest zichzelf als Mens te openbaren (Jh1:18). Jezus was ‘in de gestalte van God’ (Fp2:6) – dat wil zeggen: in zijn wezen aan God gelijk – maar ‘heeft zichzelf ontledigd’ (Fp2:7). De Zoon van God legt zijn Goddelijke heerlijkheid af – zonder overigens zijn Godheid af te leggen, want ook op aarde blijft Hij God, God én Mens in één Persoon – en wordt ‘de mensen gelijk’. In het Kind in de kribbe komt God de Zoon naar de aarde om in zijn eigen schepping een positie van afhankelijkheid in te nemen, tot eer van zijn God en Vader (Hb5:8).

Op Jezus’ eigen vraag wiens Zoon Hij is (Mt22:42), is dus een dubbel antwoord mogelijk. Jezus is de Zoon van Maria, die net als alle andere mensen als baby wordt geboren. Maar het ‘Kind dat ons geboren is’, is tegelijkertijd de ‘Zoon die ons gegeven is’ (Js9:5), de eeuwige Zoon van God, ‘die God is over alles, gezegend tot in eeuwigheid!’ (Rm9:5).

Jozefs reactie

Als Maria na haar verblijf van drie maanden bij Elizabeth in Judéa in Nazareth terugkeert (Lk1:39,56), is het ongetwijfeld al zichtbaar dat ze zwanger is. In ieder geval merkt haar verloofde Jozef het. Ongeacht of Maria hem al eerder over het bezoek van de engel heeft verteld, staat het meisje bij Jozef boven alle verdenking van overspel. De oude priester Zacharia kan immers van haar reinheid getuigen en ook Elizabeth is onlangs op wonderlijke wijze op hoge leeftijd nog zwanger geworden. Dat wonder was eveneens bij monde van Gabriël voorzegd (Lk1:13) en blijkt later in het bergland van Judéa algemeen bekend (Lk1:65).

Door Maria’s verslag van haar bijzondere ontmoeting met de engel wordt het Jozef duidelijk dat zijn vrouw niet zomaar zwanger is, maar dat ze ‘zwanger is uit de Heilige Geest’ (Mt1:18). Voor Jozefs tijdgenoten is het ondenkbaar dat Jozef Maria een tweede kans zou geven. Zowel de Joodse als de Romeinse gewoonten bepalen dat een man in geval van overspel van zijn vrouw moet scheiden (Digest., 48,5,1; m.Ketub., 7,6). Volgens de Joodse wet moet een man zijn vrouw onmiddellijk aanklagen nadat hij geconstateerd heeft dat ze geen maagd meer is (m.Ketub., 1,4) – waarbij de oudtestamentische wet zelfs bepaalt dat de overspeligen moeten worden gestenigd (Dt21:23v; vgl. Jh8:3vv). De Romeinse wet beschouwt een man die niet van zijn ontrouwe echtgenote scheidt, als een pooier die zijn vrouw als prostituee uitbuit (Ps-Phocyl., 177v).

Uit de tekst van de evangeliën blijkt echter niet dat Jozef Maria van ontrouw verdenkt, wat dan de grond voor de voorgestelde scheiding zou vormen. Wel dringt Jozefs ‘rechtvaardigheid’ (Mt1:19) hem om het geplande huwelijk niet langer doorgang te laten vinden.[8] Het Kind dat Maria in haar schoot draagt, is weliswaar niet door overspel verwekt, maar zal toch Jozefs zoon niet zijn. Hoe kan hij ooit met een meisje trouwen dat de Heilige Geest voor zo’n bijzondere taak heeft uitgekozen? Jozef wil God niet voor de voeten lopen. Hij wil niet langer met Maria trouwen omdat hij voor een huwelijk terugschrikt: Gods gunst rust kennelijk op heel bijzondere wijze op Maria (Mt1:20). Jozef overweegt om Maria in het geheim een scheidbrief mee te geven, zodat zij vrij van hem wordt zonder dat hij haar openlijk te schande maakt (vgl. Dt24:1).

Terwijl Jozef dit allemaal overdenkt, verschijnt in een droom een engel. Die vertelt hem dat hij niet moet schromen om met Maria te trouwen. Hij hoeft niet ‘bang’ te zijn voor het feit dat het Kind door Gods Geest verwekt is (Mt1:20). God wéét dat Maria met Jozef verloofd is en de Heilige Geest zet Jozef dan ook niet buiten spel. In zijn plannen met Maria is ook voor hem een plaats. Jozef moet voor zijn vrouw en haar Zoon gaan zorgen. Zoals Maria al eerder was opgedragen (Lk1:31), zo krijgt ook Jozef te horen dat hij het Kind de naam ‘Jezus’ moet geven (Mt1:21). De betekenis van die naam is veelzeggend: ‘de HERE is redding’. Het Kind dat geboren wordt, zal de beloofde Messias zijn. De oude Zacharia heeft er al over gezongen: God bewerkt verlossing voor zijn volk en richt in het huis van zijn knecht David een ‘hoorn van behoudenis’ op (Lk1:68v)!

Toch gaan de woorden van de engel nog verder. Het Kind Jezus zal niet zomaar ‘verlossen’, maar zal ‘verlossing van zonden’ brengen (Mt1:21). Het wonderlijke is dat die verlossing voor ‘zijn volk’ bestemd is. Israël, het volk van God, wordt het ‘volk van het Kind’ genoemd. Maria’s Zoon heeft als erfgenaam van Jozef, een afstammeling van David (Mt1:20), recht op Israëls troon. Jezus is een koningskind en Israël behoort aan Hem. Maar wellicht doelt de engel ook op Jezus’ Goddelijke rechten. Het aangezegde Kind is immers ten diepste de Verbondsgod van het volk Israël zelf! Degene die ooit de jammerklachten van Israël hoorde en hen uit Egypte verloste (Ex3:7v), wordt nu uit een vrouw geboren. En dat om zijn volk opnieuw uit de slavernij te bevrijden, deze keer uit die van de wet (Gl4:4).

Al deze gebeurtenissen, vervolgt de engel, zijn al lang geleden voorzegd. Jesaja heeft immers over de bovennatuurlijke geboorte van de Messias uit een vrouw geprofeteerd: Een maagd zou zwanger worden en een Zoon baren (Js7:14; Mt1:23). Maria blijkt die maagd te zijn waarover de profeet gesproken heeft. Haar Zoon zal de naam Immanuël, ‘God met ons’, dragen. In Jezus komt God zelf bij zijn volk wonen. En Maria is uitverkoren om de Zoon van God ter wereld te brengen (Lk1:28).

Wanneer Jozef de volgende ochtend opstaat, doet hij wat de engel hem heeft bevolen. Hij trouwt met Maria (Mt1:24). Dat dit niet heel veel later is gebeurd, blijkt uit Jozefs reis naar Bethlehem (Lk2:4). Het zou volgens de Joodse gebruiken ondenkbaar zijn geweest dat een ongehuwd Joods meisje op zo’n lange tocht met een man meereist zonder getrouwd te zijn. Dat Maria dan nog steeds Jozefs ‘ondertrouwde vrouw’ heet (Lk2:5), kan verwijzen naar het feit dat Jozef geen gemeenschap met zijn vrouw heeft totdat Jezus wordt geboren (Mt1:25). Ook al zijn Jozef en Maria voor de Joodse wet gehuwd, uit ontzag voor het Goddelijke wonder dat zich bij zijn vrouw voltrekt, wacht Jozef met het beleven van de huwelijksgemeenschap tot het moment dat de woorden van de engel zijn vervuld.

De inschrijving van keizer Augustus

De eigenlijke geschiedenis van Jezus’ geboorte begint met de majesteit van de machtige keizer van het grote Romeinse Rijk. Deze gezaghebber eist dat het hele aardrijk wordt ‘ingeschreven’ (Lk2:1). De betreffende keizer is Octavianus, die, als hij in het jaar 27 voor Christus de hele bekende wereld aan zijn voeten heeft gelegd, de titel Augustus, ‘de Verhevene’, ontvangt. Het onoverwinnelijke Romeinse wereldrijk staat onder zijn gezag. Maar zoals het vervolg van de geschiedenis leert, blijkt de keizer slechts een instrument in Gods hand om zijn plannen te verwerkelijken.

Augustus is de eerste keizer in de geschiedenis van het Romeinse Rijk die in alle delen van zijn rijk volkstellingen laat houden. In de regel dienen zulke tellingen om vast te stellen hoeveel belasting jaarlijks naar Rome’s schatkist kan vloeien. Het is niet zo dat zo’n telling in het hele ‘aardrijk’ (dat wil zeggen: het Imperium Romanum, het toenmalige Romeinse gezagsgebied) op één moment plaatsvindt. De belangrijkste delen van het rijk zijn vermoedelijk al eerder geteld, maar nu strekt de telling zich ook tot onderdanige koninkrijken zoals Judéa uit. En dat heeft directe gevolgen voor Jozef en Maria, die zich net als alle andere Joden aan het juk van Romeinse fiscus moeten onderwerpen.[9]

Het houden van een census, een volkstelling vormt voor de Romeinen niet alleen een middel om de staatskas te vullen, maar ook een instrument om de overwonnen volken te laten merken wie er de baas is. Het is niet ongebruikelijk dat volkstellingen met grote wreedheden gepaard gaan. De christen-Romein Lactantius beschrijft een latere volkstelling als volgt (Mort. 23):

De Romeinse belastingambtenaren kwamen overal en brachten alles in rep en roer. De akkers werden meter voor meter opgemeten, elke wijnstok en vruchtboom werd geteld, elk stuk vee geregistreerd, en het aantal mensen werd nauwkeurig genoteerd. In de steden werd de bevolking bijeengedreven, alle markten waren overvol met in groepen aantredende families. Overal hoorde men de kreten van hen die onder foltering en met stokslagen werden verhoord. Men speelde zonen uit tegen hun vaders, vrouwen tegen hun mannen. Als alles uitgeprobeerd was, folterde men de belastingplichtigen, tot ze tegen zichzelf gerichte uitspraken deden, en als de pijn gewonnen had, schreef men belastingplichtig bezit op dat helemaal niet bestond. Leeftijd of gezondheidstoestand waren bij dit alles van geen enkel belang.

Hoewel dit een beschrijving van twee eeuwen later betreft, is er geen reden om aan te nemen dat tellingen in de tijd van de evangeliën met minder wreedheid gepaard gaan. Dit verklaart wellicht waarom ook Maria, een hoogzwangere vrouw, gedwongen wordt om de lange reis naar Bethlehem te maken.

De genoemde volkstelling vindt in de dagen van koning Herodes plaats. Later, in het jaar 6 na Christus vindt er in Judéa nog een telling plaats. Die telling wordt door Quirinius, de legaat van Syrië, uitgevoerd. In zijn tijd is Judéa van onafhankelijk koninkrijk net tot Romeinse provincie gedegradeerd en wordt het nieuwe gezagsgebied door middel van een volkstelling in kaart gebracht. Tijdens deze telling, die tot Judéa beperkt blijft, breken grote onlusten onder het Joodse volk uit. Mede door de opstand van Judas de Galileeër (vgl. Hd5:37) raakt de eerdere inschrijving van Lukas 2 al gauw in de vergetelheid. Vandaar dat de geschiedschrijver Lukas zich enige moeite getroost om de omstandigheden van de volkstelling nauwkeurig te beschrijven. De latere telling van 6 na Christus verloopt volgens Romeinse regels – slechts de woonplaats is voor de telling van belang (J.Oudh., 17:13,5; 18:1,1) – maar de telling van Lukas 2 vindt volgens Joodse gebruiken plaats. Jozef moet (vanwege zijn afstamming van David? of vanwege bezittingen aldaar?) naar Bethlehem trekken, de stad van David (Lk2:4v).

De tijdsaanduiding in Lukas 2 heeft veel uitleggers ertoe gebracht Lukas van historische onnauwkeurigheid te beschuldigen. Jezus’ geboorte kan immers onmogelijk tijdens het bewind van Publius Sulpicius Quirinius tussen 6 en 9 na Christus hebben plaatsgevonden (vgl. Lk2:2). De volkstelling van Quirinius vindt dus te laat plaats om de telling uit de kerstgeschiedenis te kunnen zijn.

De moeilijkheid rondom de datering kan op verschillende manieren worden opgelost. Allereerst is het zo dat de Romeinen ongeveer elke veertien jaar een volkstelling houden.[10] Ergens rond 9 voor Christus moet er dus ook een telling hebben plaatsgevonden. In die tijd was Quirinius als speciale keizerlijke afgezant in het oostelijk deel van het Romeinse Rijk werkzaam om onlusten, veroorzaakt door rebellerende bergvolken, te onderdrukken. Het is goed mogelijk dat hij, omdat hij rond 6 voor Christus in de omstreken van Palestina aanwezig is, de toenmalige Syrische stadhouder bij het organiseren van een volkstelling in Judéa heeft geassisteerd.

Een andere mogelijkheid is dat Lukas 2:2 vertaald moet worden als: ‘Deze inschrijving vond plaats vóórdat Quirinius stadhouder over Syrië was’. In dat geval waarschuwt Lukas zijn lezers om de genoemde telling niet te verwarren met de latere, veel bekendere telling omdat die in een halve burgeroorlog uitmondt. In ieder geval zijn beide oplossingen in overeenstemming met het getuigenis van Tertullianus (Adv. Marc., 4,19). Deze kerkvader heeft namelijk genoteerd dat de Heer Jezus geboren is terwijl Sentius Saturninus legaat van Syrië is (8–6 v.Chr.).[11]

In Bethlehem

Door het bevel van keizer Augustus moet ook Jozef zich laten inschrijven. Daarvoor moet hij naar de ‘stad van David’ trekken, het inmiddels in verval geraakte dorpje Bethlehem, acht kilometer zuidelijk van Jeruzalem. Jozef stamt immers uit het huis en de familie van David (Lk2:4). Maria vergezelt haar man bij zijn reis, hoewel haar zwangerschap al vergevorderd is.

Het is mogelijk dat Jozef (of Maria?) als telg uit het Davidische koningsgeslacht, nog een stukje land in Bethlehem bezit. Dit vormt een goede verklaring voor zijn reis van drie dagmarsen van Nazareth naar Bethlehem. Eusebius bericht dat familieleden van de Heer Jezus zelfs nog ten tijde van keizer Domitianus (81–96 n.Chr.) land bezitten, wellicht in Bethlehem (Hist. Eccl., 3,20). Mogelijk woont Jozef wel gewoon in Bethlehem. Mattheüs schrijft immers dat Jozef (later?) in een ‘huis’ verblijft (Mt2:11). Verder suggereert de evangelist dat Jozef’ terugkeer na zijn vlucht uit Egypte een ‘uitwijken’ betreft: Hij keert niet – zoals kennelijk verwacht – naar Bethlehem terug, maar vertrekt naar Galiléa (Mt2:22v).

Bij zijn aankomst in Bethlehem laat Jozef zich inschrijven. Als het bezit betreft, houdt zo’n inschrijving in dat iemands rechten op een stuk land worden onderzocht en de waarde ervan wordt bepaald. Op basis daarvan wordt het te betalen bedrag aan belasting vastgesteld. Zulke zaken kunnen enige tijd duren en een verblijf van enkele dagen in Bethlehem is dus te voorzien. Het verslag van Lukas geeft trouwens geen aanleiding om te veronderstellen dat Maria’s bevalling vlak na aankomst plaatsvindt. De historicus schrijft immers: ‘En het gebeurde toen zij daar waren…’ Jozef en Maria bevinden zich blijkbaar al enige tijd in Bethlehem als hun Zoon geboren wordt. De traditionele kerstvertelling waarbij Jozef en Maria ’s avonds laat de herbergen langstrekken, op zoek naar onderdak, berust hoogstwaarschijnlijk niet op waarheid.

Waar vinden Jozef en Maria dan onderdak? In Lukas 2:7 staat dat er voor het echtpaar ‘geen plaats is in de herberg’. Het Griekse woord kataluma, hier vertaald door ‘herberg’, is een algemeen woord voor een ‘onderkomen’, ‘vertrek’ of ‘kamer’. Het is niet waarschijnlijk dat een onbelangrijk gehucht als Bethlehem een herberg rijk is. Herbergen bevinden zich voornamelijk langs drukke handelsroutes of Romeinse wegen. Aan het eind van zijn evangelie gebruikt Lukas bovendien hetzelfde woord kataluma voor een ‘gastenkamer’ in een gewoon huis (Lk22:11), terwijl hij, als hij een echte herberg langs de drukke weg tussen Jeruzalem en Jericho bedoelt, hiervoor een ander woord gebruikt (pandocheio; Lk10:34). Het is daarom waarschijnlijker dat Jozef en Maria bij familie of kennissen onderdak hebben gezocht (vgl. Mt2:11: ‘huis’).[12]

Vanwege de vermoedelijke drukte in het huis waar Jozef en Maria onderdak hebben gevonden – ze zullen niet de enige Joden zijn die zich vanwege de inschrijving in Bethlehem bevinden – is een bevalling in het woongedeelte niet praktisch. In het oude Midden-Oosten bestaan de eenvoudige plattelandshuizen uit een omheining waarbinnen zowel mensen als dieren slapen. Het gedeelte voor het vee is afgescheiden, waarbij het vertrek voor het gezin meestal wat hoger ligt. De drukte in het gastengedeelte (‘er is voor hen geen plaats in de bovenkamer’; Lk2:7) doen Jozef en Maria naar het deel van het huis uitwijken dat ook voor het vee bestemd is. Daar staat ook een ‘kribbe’, een voederbak voor de dieren, die zich in die tijd kennelijk buiten bevinden. Die dient als eerste wieg voor de Goddelijke Baby.

Volgens een oude christelijke traditie uit de tweede eeuw wijken Jozef en Maria voor de bevalling uit naar een nabijgelegen grot, waar dan de geboorte van de Heer Jezus plaatsvindt (Dial. Tryph., 78; Con. Cels., 1,51).[13] Hoewel sommige Joodse boeren hun vee vroeger inderdaad in grotten lieten overnachten, is het toch onwaarschijnlijk dat Lukas op een verblijf van Jozef en Maria buiten Bethlehem doelt. Een geboorte onder de open hemel in Bethlehems velden lijkt evenmin aannemelijk – daar staan immers geen kribbes. De os en de ezel, die volgens de traditie de geboorte van de Heer Jezus hebben opgeluisterd, volgen evenmin uit de bijbeltekst (en de vroegchristelijke bronnen). Waarschijnlijk zijn zij via Jesaja 1:3 (‘Een rund herkent zijn meester, een ezel kent zijn voederbak…’) de kerstgeschiedenis binnengeslopen.

De geboorte van de Zoon van God

In een vertrek waar normaliter ook dieren zijn, brengt Maria haar eerste Zoon ter wereld. Er staat voor Hem geen paleis gereed, maar alleen een kamer die ook als stal wordt gebruikt. Er liggen voor Hem geen purperen koningskleren klaar, maar alleen de gebruikelijke doeken waarin een pasgeborene wordt gewikkeld (Ez16:4). Er is voor Hem geen troon opgesteld – hoewel Hij de ‘Zoon van David’ is – maar een voederbak dient als zijn wieg. Hij, de Koning der koningen en de Heer der heren (Op19:16), ligt als een hulpeloze Baby in een kribbe, ergens in een uithoek van het wereldomspannende rijk van de machtige keizer van Rome.

Zo toont de eerste aardse levensdag van de Heer Jezus al de voortekenen van zijn ontvangst door de mensen: De wereld heeft geen plaats voor de Zoon van God. De vossen hebben holen en de vogels nesten, maar de Zoon des mensen heeft geen plaats om zijn hoofd neer te leggen (Lk9:58). Zo verwijst de kribbe al naar Jezus’ komende verwerping. Die zal later culmineren in zijn ‘verhoging’ van de aarde (Jh3:14). Als mensen Hem uiteindelijk aan een kruis spijkeren, klinkt hun boodschap in volle kracht: Er is voor Jezus op aarde geen plaats; laat Hem maar naar de hemel terugkeren…

Ondanks de armoedige omstandigheden toont Jezus’ geboorte Gods soevereiniteit. De God die al bij het begin de afloop verkondigt en wiens raadsbesluiten volbracht worden, heeft al lang geleden bepaald waar de ‘Man van zijn raadsbesluit’ het levenslicht zou zien (Js46:10v): in Bethlehem, zoals door de profeet Micha is voorzegd. In het kleine Bethlehem Efratha wordt de Heerser van Israël geboren, Hij wiens oorsprong van ouds is, van de dagen der eeuwigheid (Mi5:1). Deze profetie zal later ook de wijzen uit het Oosten naar het Kind leiden (Mt2:5; vgl. Jh7:42). Ook de schriftgeleerden kennen de profetie (j.Ber., 2,4) en hierop beroepen de vroege christenen zich in hun apologetische geschriften eveneens (1Apol., 34). Gebaseerd op de genoemde profetie van Micha en Genesis 35:21 verwachten sommige Joden de verschijning van de Messias zelfs op een specifieke plaats: bij de ‘schaapstoren’ (migdal-eder) ten oosten van Bethlehem (die zich in velden van Efratha bevindt, Gn35:16).

Micha’s profetie komt uit. Door Gods voorzienigheid bevinden Jozef en Maria zich in Bethlehem als Jezus wordt geboren.  De keizer van Rome blijkt niet meer dan een marionet in Gods hand. God bewerkt het hart van deze vorst zodat hij in Judéa een telling organiseert die Jozef en Maria op de juiste plaats brengt. Ongetwijfeld heeft Augustus zich puur door egoïstische motieven laten leiden, maar Gods regeert door de omstandigheden heen (Sp21:1). Het resulteert in de vervulling van Micha’s profetie. En in de identificatie van Jezus met de oude koningsbeloften aan het huis van David…

De herders

Zoals gebruikelijk bij geboorten van de groten der aarde wordt ook Jezus’ komst aan de wereld geproclameerd: niet aan koningen, maar aan herders (Lk2:8). Over het algemeen zijn herders in het oude Israël een verachte groep mensen.[14] Zij worden als onrein beschouwd omdat ze niet in staat zijn de ceremoniële reinigingen in de tempel bij te wonen. Bovendien zijn de meesten ongeletterd en worden ze dus voor onwetend in de thora gehouden. Aan een dergelijke verachte groep mensen wordt Jezus’ geboorte bekendgemaakt. Want juist om zulke mensen, ‘verlorenen’, te behouden is de Zoon des mensen gekomen (Lk19:10).

Uit een rabbijns geschrift blijkt dat de kudden die rond Bethlehem gehoed worden, voor de tempeloffers bestemd zijn (m.Sheqal., 7,4). De schapen van deze herders zullen later als zondoffers en brandoffers dienen. Het is opmerkelijk dat juist aan degenen die de offerdieren weiden, als eerste de komst van het ware Lam van God wordt bekendgemaakt. Het verschijnen van het Lam dat voor de zonde van de wereld zal sterven (Jh1:29), wordt medegedeeld aan hen die verantwoordelijk zijn voor de schapen die als zondoffer in de tempel worden geslacht. De geboorte van de Herder die Israël zal hoeden, de Goede Herder die zijn leven voor zijn schapen zal afleggen (Ps80:2; Jh10:11), wordt voor het eerst aan herders bekendgemaakt.

Uit de vermelding van de herders op de velden heeft men wel willen afleiden dat de Heer Jezus in de zomer is geboren, omdat de kudden zich in de winter binnen zouden bevinden. De gemiddelde wintertemperatuur in Bethlehem ligt echter nog steeds rond de 14 graden, zodat het binnenhouden van de dieren niet noodzakelijk is. Bovendien suggereert het hierboven genoemde rabbijnse traktaat dat de betreffende kudden rond Bethlehem het hele jaar door buiten zijn.

De traditionele kerstdatum van 25 december is breed geaccepteerd sinds Chrysostomus’ beroemde kerstpreek In diem natalem (‘Over de geboortedag’) in 386 na Christus.[15] Overigens zijn door de kerkvaders ook andere geboortedata voorgesteld. Cyprianus – of iemand die voor hem wilde doorgaan, omdat het betreffende manuscript nog voor Cyprianus’ doop in ongeveer 243 na Christus is geschreven – beargumenteert bijvoorbeeld dat Jezus op woensdag 28 maart is geboren, dezelfde dag als die waarop de zon zou zijn geschapen (Pa. Comp. 4). Om dit te rijmen met de gangbare kerstdatum, werd deze datum later veranderd in de veronderstelde datum voor de conceptie.

Ook heeft men geprobeerd om de geboortedatum uit Zacharias’ dienst in de tempel af te leiden. De priester Zacharia komt ‘uit de afdeling van Abia’ (Lk1:5).[16] Het moment dat zijn afdeling dienst heeft, heeft men geprobeerd af te leiden uit de aanname dat de cyclus met de eerste afdeling op de eerste dag van de maand Tisri begint (m.Rosj.Hasj., 1,1) of uit het gegeven dat de afdeling van Jojarib dienst heeft bij de verwoesting van de tempel door Titus (in augustus van het jaar 70 na Christus; J.Oorl., 6:4,5; ‘Olam Rab., 30,86-97). Uitgaande van een onmiddellijke zwangerschap van Elizabeth en de vermelding dat Maria qua zwangerschap ongeveer zes maanden op Elizabeth achterloopt (Lk1:26), komt men dan op mogelijke geboortedata. De verschillende berekeningen leiden echter tot uiteenlopende conclusies, onder meer afhankelijk van hoe met de dienst op feestdagen wordt omgegaan en of de diensten aan einde van het jaar weer naar de eerste afdeling terugspringen.

Al met al geven de evangeliën te weinig aanwijzingen om zelfs maar het jaargetijde van de geboorte te kunnen vaststellen. Het enige dat de bijbel suggereert is dat de Heer Jezus ’s nachts geboren is (Lk2:8). Maar in deze nacht dat Maria haar eerstgeboren Zoon baart, slaapt de wereld. Alleen de ‘wachters’ op het veld waken (vgl. Js21:11v; Ez3:17): herders houden de wacht over hun kudde. Het lijkt wel alsof alleen zij wakker zijn om Gods openbaring over zijn Zoon te ontvangen, want in Bethlehem en Jeruzalem blijft het verder stil. Later zullen zij, zoals trouwe wachters betaamt, hun boodschap aan het volk doorgeven (Lk2:20).

De heerlijkheid van God

Plotseling is het met het nachtelijke duister gedaan. Er verschijnt een engel en Goddelijk licht omstraalt de herders (Lk2:9). De sjechina, de wolk van Gods heerlijkheid die vroeger de tabernakel en de tempel had vervuld (Ex40:34; 1Kn8:10v)[17], het zichtbare teken van Gods aanwezigheid bij zijn volk, wordt opnieuw zichtbaar…

Ezechiël was ervan getuige geweest hoe de wolkkolom uit de tempel wegtrok (Ez10:4,18v; 11:22v). Sindsdien is de sjechina niet meer gezien. Maar nu, na zes eeuwen, openbaart Gods heerlijkheid zich opnieuw aan mensen. Niet aan priesters in de tempel van Jeruzalem, maar aan herders in de velden van Efratha, een uithoek van Judéa. Daar is namelijk Gods Zoon geboren, wiens lichaam een nieuwe tempel voor God vormt (Jh3:21). In de Baby van Nazareth komt God weer bij mensen wonen (Jh1:14). Zoals eens de ark in Kirjath-Jearim heeft gestaan, in het huis van Abinadab (1Sm7:1v), en God daar voor korte tijd een woning had, zo vindt Hij opnieuw een woonplaats ‘in Efratha, in de velden van Jaär’ (Ps132:6) als de hemel zich opent en zijn heerlijkheid in Bethlehems velden verschijnt.

De natuurlijke reactie van elk mens bij het zien van Gods majesteit is angst (Ex33:20). Dat is ook de reactie van de herders. Zij worden buitengewoon bang (Lk2:9). Angst is één van de gevolgen van de zondeval. Als God Adam opzoekt nadat hij van de verboden vrucht heeft gegeten, wordt hij ‘bevreesd’ (Gn3:10). Het eerste woord van de engel aan de herders is het omgekeerde: ‘Weest niet bang!’ (Lk2:10). Er is immers een Heiland geboren! De eerste vraag in het Oude Testament is trouwens die van God aan de mens: “Waar ben je?” (Gn3:9) – en het angstige mensenpaar verstopt zich. De eerste vraag in het Nieuwe Testament is die van de mens naar God: “Waar is de Koning der Joden?” (Mt2:2) – en God laat zich vinden. In de hof van Eden komen de engelen, de cherubs, om Gods straf uit te voeren (Gn3:24). Maar in de velden van Bethlehem brengt de engel geen boodschap van oordeel en dood, maar van leven en blijdschap. En dat niet alleen voor de herders, maar voor het hele volk (Lk2:10)!

De engel maakt Jezus’ geboorte aan de herders bekend: ‘U is heden een Heiland geboren’ (Lk2:11). Het was zoals de oude Zacharia had gezongen: God geeft zijn volk kennis van behoudenis doordat ‘de Opgang uit de hoogte hen bezoekt om te schijnen voor hen die in duisternis en schaduw van de dood zitten’ (Lk1:77vv).[18] Maria kan zich in ‘God, haar Heiland’ verheugen (Lk1:47), omdat van God heil uitgaat. Die verlossing wordt gepersonifieerd in de Baby in de kribbe, want God verlost door Jezus. Naar zijn naamsbetekenis zal Jezus zijn volk verlossing brengen (Mt1:21). Niet in eerste instantie van de verdrukking van de Romeinen, maar van het juk van hun zonden (Mt11:28v). Keizer Augustus laat zichzelf ook als de ‘Heiland van de wereld’ vereren, maar zijn heil betreft slechts slaafse onderworpenheid aan Rome. De ware ‘Heiland van de wereld’ (Jh4:42; 1Jh4:14) ligt op dat moment in een voederbak in een bijna vergeten provincie van zijn immense rijk. Maar zijn verlossing houdt ware verlossing in (Jh8:36).

De hemelse gezant duidt de geboren Heiland aan als ‘Christus-Heer’ (christos kurios; Lk2:11). Deze uitdrukking – die precies zo in de Septuaginta, de Griekse vertaling van het Oude Testament, in 1 Samuël 24:7 en Klaagliederen 4:20 voorkomt – geeft aan dat het geboren Kind geen gewone baby is, maar een ‘gezalfde vorst’. De ‘gezalfde, de vorst’ uit Daniëls profetie is geboren (Dn9:25), en wel in de moederstad van het Judeese koningshuis, Bethlehem, de ‘stad van David’. Door Hem wordt ‘de zonde afgesloten, de ongerechtigheid verzoend en eeuwige gerechtigheid ingebracht’ (Dn9:24).

De lofprijzing van de engelen

Alsof de openbaring van de hemelse heerlijkheid nog onvoldoende bewijst, beschrijft de engel ook een teken: De herders zullen het Koningskind in de stad van David aantreffen en het herkennen zodra ze het zien. Want de geboren Prins draagt geen dure kleding of koninklijke onderscheidingstekens, maar is in eenvoudige linnen doeken gewikkeld en heeft een wel heel bijzondere wieg: een voederbak voor dieren. De armoede van de kribbe vormt het symbool van Gods grote liefde voor een zondige wereld (Jh3:16).

Zowel Jezus’ geboorte als zijn verheerlijking, sterven, opstanding en wederkomst (Lk11:29; 21:25) gaan met tekens gepaard. Het lijkt alsof God het de mensen wil inprenten dat Hij in Jezus welgevallen heeft. Op de hoogtepunten van Jezus’ leven kan God niet zwijgen: een zonsverduistering, een aardbeving, het verschijnen van engelen of het weerklinken van Gods stem. Zo ook als de boodschapper de naam van het Kind in de kribbe noemt. De hemel blijft niet gesloten. Er verschijnen engelen, niet als een ‘koor’, maar als een ‘leger’ (Lk2:13). Er klinkt dan ook geen engelenzang, maar door Bethlehems velden schalt de overwinningsroep van hemelse legermachten. De geboren Heiland is de ‘gezalfde vorst’ die de vrede voor de wereld zal aanbrengen. En bij een hemelse koning horen hemelse legers…

Het Kind in de kribbe, de gezagvoerder over de Goddelijke legioenen (Mt26:53), wordt door zijn verwonderde leger geprezen. De hemelse legers houden, vanuit diepe eerbied voor God, hun gezichten altijd met hun vleugels bedekt (Js6:2). Nog nooit hebben zij de heerlijkheid van de Koning der koningen, ontoegankelijk in zijn geduchte heiligheid (1Tm6:16), aanschouwd. Nu zien zij hun Schepper voor het eerst. Hij die ‘geopenbaard is in het vlees’, wordt ‘gezien door de engelen’ (1Tm3:16). De engelen kijken in de kribbe en bewonderen daar hun God en Koning, gehuld in de gedaante van een sterfelijk mens. Daarom aanbidden de engelen als God zijn Eerstgeborene in de wereld inbrengt (Hb1:6)!

Alle eeuwen door hebben de engelen ernaar verlangd om Gods plannen met de aarde te kennen (1Pt1:12). Nu wordt hun blik gericht op de Persoon die het Middelpunt van die verborgen plannen vormt. Zij zien geen Koning aan wiens voeten de heersers van de aarde neerknielen, maar zij aanschouwen een kleine, kwetsbare Baby, gekleed in eenvoudige doeken en neergelegd in een houten voerbak. De Sterke God, de Vader van de schepping (Js9:5) openbaart zich in zwakheid (2Ko13:4). Hij die rijk is omdat alle aardse schatten in Hem hun oorsprong vinden (Ko2:3; Hb1:3), laat zich in grote armoede door mensen vinden (2Ko8:9). Ligt het niet voor de hand dat de engelen bij het zien hiervan vol verbazing in een jubelroep uitbarsten?

In hun lofzegging prijzen de engelen hun God: ‘Heerlijkheid zij God in de hoogste hemelen’ (Lk2:14). Bij het zien van de allerhoogste Koning in de kribbe scharen de stemmen van de engelen zich in een lofprijzing aan God. De echo hiervan weerklinkt in het heelal en de hoogste hemelen, waar de troon van God zich bevindt, weergalmen de lofroep.

De engelen bejubelen ook de gevolgen van de geboorte van Gods Zoon: ‘vrede op aarde: in mensen van zijn welbehagen’. Het geboren Kind zal de langverwachte vrede voor de aarde aanbrengen. Alle eeuwen door hunkert de schepping al naar geluk en harmonie. Met de komst van de Vredevorst, de gezalfde koning, zal het beloofde rijk van grote heerschappij en eindeloze vrede eindelijk worden gegrondvest (Js9:5v).

Deze vrede strekt zich niet alleen tot de hemel uit (Lk19:38), maar richt zich in het bijzonder op de aarde: Daar wonen de mensen in wie God welbehagen heeft. Jezus’ komst in een verloren schepping vormt het bewijs van Gods liefde voor mensen. Op de aardbol, waar al sinds mensenheugenis oorlogen woeden, een broedplaats van rebellie en onheil, brengt het Kind vrede. God staat op het punt om zijn heilsstaat op aarde te stichten. Het intreden van Gods Zoon in zijn eigen schepping vormt daarvoor de eerste stap.

Mensen bij de kribbe

Nadat de engelen naar de hemel zijn teruggekeerd, gaan de herders op weg naar Bethlehem. Er staat niet bij wat ze met hun kudden doen. Waarschijnlijk laten ze de schapen achter om zo snel mogelijk met eigen ogen te zien wat er is gebeurd (Lk2:16). Eens waren Elimelech en Naomi met hun beide zoons vanwege een hongersnood uit Bethlehem – die naam betekent ‘broodhuis’ – weggetrokken (Ru1). Nu trekken de herders naar Bethlehem toe, omdat God de mensen daar het ‘ware brood uit de hemel’ geeft: de Zoon van God, die aan de wereld leven geeft (Jh6:32v).

De herders vinden het Kind en treffen alles aan zoals de engelen hebben gezegd. Ze vertellen Jozef en Maria wat er die nacht is voorgevallen. Op hun terugreis klinkt in hun harten nog steeds de lofzang aan God (Lk2:16vv). De boodschap die door de engelen was verkondigd, dragen de herders nu uit. De reacties lopen uiteen. De meesten verwonderen zich over het verslag van de herders (Lk2:18), maar vergeten het al spoedig. Jezus’ komst is voor het ‘hele volk’ (Lk2:10), maar de lauwe verbazing vormt een eerste voorteken van het ongeloof dat de geboren Redder op aarde zal ontmoeten. Maar op Maria maakt het gebeurde een blijvende indruk. Zij overweegt de woorden van de herders zorgvuldig en draagt ze in haar hart mee (Lk2:19).

Het blijft opmerkelijk stil rond de kribbe. Ongetwijfeld zullen verwanten en buren het Kind hebben bewonderd – zoals alle baby’s na hun geboorte in het middelpunt van de belangstelling staan. Maar eveneens zoals gebruikelijk, verflauwt die aandacht snel. Opmerkelijk is dat er geen hoogwaardigheidsbekleders uit het Joodse volk bij de kribbe knielen. Er komen geen geschenken van koningen en prinsen. God moet wijze mannen uit een ver land roepen om de koninklijke waardigheid van het Kind te erkennen en Hem koninklijke hulde te brengen (Mt2:1vv). De kribbe vormt daarmee een blauwdruk voor het vervolg: Gods Zoon ‘komt tot het zijne’, tot zijn eigen volk Israël, maar ‘de zijnen hebben Hem niet aangenomen’ (Jh1:11).

Jesaja’s profetie is gedeeltelijk in vervulling gegaan. Het Kind is geboren, God heeft een Zoon gegeven (Js9:5). De Vredevorst is op aarde gekomen, ‘in de volheid van de tijd, geboren uit een vrouw, geboren onder de wet’ (Gl4:4). De Heiland wordt als mens geboren, want Hij moet de natuur bezitten van degenen die Hij komt vrijkopen. Toch is de Baby in de kribbe meer dan een ongewone baby. Hij is de Heer van hemel en aarde, die ‘alle dingen draagt door het woord van zijn kracht’ (Hb1:3). Ondanks de linnen doeken woont Gods heerlijkheid in Hem – het verschijnen van de sjechina is daarvan het bewijs. De engelen zien Hem en barsten in hun overwinningsroep uit. De mensen zien het niet en verdringen Hem naar de marge van hun bestaan. Schijnbaar machteloos ligt Jezus in een kribbe. Maar Gods oog is met Goddelijke liefde en aandacht op Hem gericht. Want Hij is Gods Eniggeborene, dat wil zeggen: zijn ‘unieke’ Zoon (Jh3:16; 1Jh4:9)!

In zijn oneindige liefde wordt God mens. De aarde vergaapt zich aan de schatten die Rome etaleert en is in de ban van de Romeinse legioenen, aangevoerd door een op macht beluste keizer. Die ontpopt zich als despoot die het aardrijk wil tellen om het daarna als een beest ‘te eten en te vermalen’ (Dn7:7). Maar temidden van dat brute geweld staat ergens in een uithoek van dat immense imperium een kribbe. Onder hemelse bescherming getuigt die voederbak van Gods trouw aan zijn verbondsvolk. Want daarin ligt Gods eigen Zoon, de Vredevorst, de ware Salomo, die de belofte draagt dat de zwaarden uit de wereld worden weggenomen (Js2:4). Zijn taak is om op aarde vrede te brengen!

De datering van de geboorte

Excurs

De datering van de geboorte

De ster van Bethlehem

Het precieze jaar van de inschrijving en, daarmee samenhangend, het jaar van de geboorte van de Heer Jezus is onzeker. De heer Jezus is in ieder geval tijdens de regeerperiode van keizer Augustus geboren (44 voor Christus tot 14 na Christus; Lk2:1), maar nog voor het overlijden van koning Herodes (Mt2:1,19). Dit laatste wordt in de regel gedateerd op eind maart of begin april in het jaar 4 voor Christus.[19]

Waarschijnlijk vindt de inschrijving pas plaats nadat Herodes bij de Romeinse keizer in ongenade is gevallen (rond 8 of 7 v.Chr.) en hij zijn beide zoons, Alexander en Aristobulus, heeft terechtgesteld (7 v.Chr.). Vanaf die tijd is Herodes’ koningschap zeer instabiel, wat Augustus mogelijk een goede gelegenheid biedt om via een volkstelling meer vat op Palestina te krijgen. Een inschrijving in de laatste jaren van Herodes’ regering is daarmee het meest aannemelijk, wat dus overeen met de jaren 7 tot 4 voor Christus.

In ieder geval is op basis van het bovenstaande duidelijk dat de Heer Jezus voor het jaar 1 – het jaar nul bestaat niet – in de christelijke jaartelling geboren is. Overigens is het begin van de jaartelling pas in het jaar 525 door de Romeinse monnik Dionysius Exiguus (Dionysius de Kleine) vastgesteld, waarbij hij Nieuwjaar in het jaar 1 laat samenvallen met de dag waarop de Heer Jezus zou zijn besneden (dus acht dagen na zijn geboorte op 25 december van het voorafgaande jaar).[20]

Een nadere duiding van het geboortejaar van Jezus kan mogelijk worden afgeleid uit het verschijnen van de ‘ster’ die de wijzen uit het oosten naar Bethlehem leidt. Hierbij moet wel bedacht worden dat er een onbepaalde tijd zit tussen de geboorte van de Heer Jezus en het bezoek van de wijzen. Het feit dat Herodes alle kinderen tot twee jaar laat vermoorden (Mt2:16) impliceert een tijdspanne van tot twee jaar tussen het verschijnen van de ster en het bezoek van de wijzen en Jezus.[21]

Van de ster staat er dat de wijzen ‘zijn ster in het oosten’ hebben gezien, dat wil zeggen van ‘de ster van de koning der Joden’ (Mt2:2).[22] Als de wijzen van Jeruzalem op weg naar Bethlehem zijn, verschijnt de ster opnieuw: ‘en zie, de ster die zij in het oosten hadden gezien, ging voor hen uit’ en ‘bleef boven de plaats staan waar het kind was’ (Mt2:9; vgl. vs7). Kennelijk verschijnt de ster voor een tweede maal, want de wijzen verblijden zich erover (Mt2:10).

De wijzen uit het oosten

De traditie dat de wijzen uit het oosten oosterse koningen zijn, stamt pas uit de zesde eeuw en berust vrijwel zeker niet op waarheid. De benaming ‘wijzen’ (magoi) duidt waarschijnlijk op Perzische priestergeleerden  die de hemel observeren en tekenen uitleggen. Ze kunnen het beste als een combinatie van astrologen en astronomen worden gekarakteriseerd (vgl. Hist. Apod., 1,101). Hun status kan vergeleken worden met de positie die Daniël aan het Babylonische hof innam (Dn1:3v,17). Overigens is het praktiseren van astrologie en astronomie in de oudheid zeer gebruikelijk en zelfs een vast onderdeel van de klassieke educatie (bijv. Pol., 529). De Joodse geleerde Philo van Alexandrië merkt op dat de sterren ‘tijdige voortekenen van komende gebeurtenissen’ zijn (Opf. 22).[23]

Mattheüs noemt noch het aantal wijzen noch hun plaats van vertrek. Volgens de christelijke traditie betreft het drie wijzen – wellicht afgeleid uit de drie geschenken? (Mt2:11) – met de namen Balthassar, Melchior en Caspar. Balthasser is een Griekse verbastering van het Babylonische Belsassar (Bel-shar-usur; vgl. Dn5). Melchior is een bekende Aramese naam in Assyrische en Babylonische teksten en Caspar (ook wel ‘Gaspar’ gespeld) is de Romeinse verbastering van Gondophares (Gadaspar), een Partische naam. De namen suggereren dat de wijzen uit Babylon (Babel) afkomstig zijn, een Partische stad en centrum voor astronomie. In dat geval betreft het waarschijnlijk Zoroastrische priesters, die zich ook met wetenschap en astronomie bezighielden. Er zijn echter ook tradities – wellicht geïnspireerd door Ps72:10 – die de wijzen uit het zuidelijker Arabië afkomstig laten zijn (zo bijvoorbeeld Justinus de Martelaar en Clemens van Rome). In ieder geval bereiken de wijzen Jeruzalem vanuit het oosten (Mt2:1).

Als de wijzen bij Herodes zijn gearriveerd, melden zij dat ze de ster ‘in het oosten’ (en te anatole, enkelvoud) hebben gezien (Mt2:2). In het Grieks is de gebruikelijke aanduiding voor het oosten een meervoud (anatolai, vgl. Mt2:1, waar staat dat de wijzen uit het ‘oosten’ komen). Waarschijnlijk duidt de eerste uitdrukking daarom op iets anders dan ‘aan de oostelijke hemel’. Zo zou het kunnen doelen op de zogenaamde acronychische (avond)opgang van een hemellichaam (vgl. Lk1:78; Op7:2). In astronomisch jargon wordt hiermee aangeduid dat een ster of planeet precies tegenovergesteld aan de positie van de zon opkomt: als de zon ’s avonds in het westen ondergaat, komt de ster in het oosten op (waarbij rond middernacht het hoogste punt aan de hemel wordt bereikt).

Als Herodes naar de ster informeert, vraagt hij wanneer deze heeft ‘geschenen’ (phainomenou; Mt2:7). Ook deze bewoording lijkt te duiden op een specifiek astronomisch begrip, en wel de heliacale opkomst van een hemellichaan. Hiermee wordt het moment bedoeld waarop een ster of planeet voldoende tijd vóór de zon opkomt zodat deze bij het aanbreken van de dag voor het eerst zichtbaar wordt. Voor planeten die zich in het ecliptische vlak bewegen, gebeurt dit slechts één keer per jaar. De planeet bevindt zich bij zonsopkomst net boven de oostelijke horizon, maar wordt al snel onzichtbaar doordat het licht van de opkomende zon de planeet overstraalt.

Ten slotte betekent de aanduiding dat de ster ‘boven de plaats bleef staan’ waar het kind was (Mt2:9) in astronomische termen waarschijnlijk dat de ster in het zenit staat, dat wil zeggen: recht boven in de lucht. Overigens is het zenit voor een waarnemer in Bethlehem nagenoeg gelijk aan het zenit voor iemand in (bijvoorbeeld) Jeruzalem, zodat een ster aan het zenit niet als richtingaanwijzer kan fungeren.

Een nova of een komeet?

Voor de identificatie van de ster die de wijzen hebben gezien zijn allerlei voorstellen gedaan, zoals een komeet, een nova (een ster die plotseling in helderheid toeneemt), een supernova (een ontploffende ster) of een wonderster.

Velen hebben de ster van Bethlehem met een komeet geïdentificeerd, beginnend met kerkvader Origines (Con. Cels., 1,58). De staart van de komeet zou dan – zoals onjuist weergegeven op veel kerstkaarten[24] – naar Bethlehem wijzen. Voorstanders van de komeetvisie wijzen erop dat de uitdrukking dat de ster ‘boven de plaats bleef staan (waar het kind was)’ (Mt2:9) in de oudheid wel vaker gebruikt werd voor kometen (bijv. J.Oorl., 6:5,3; Hist. Rom., 54,29). Hoewel kometen in andere perioden vooral met komend onheil werden vereenzelvigd, zouden kometen in de evangeliëntijd dan juist verwijzen naar de geboorten van koningen en goed nieuws brengen (Con. Cels, 1,59; Nat. Hist., 11,23).

Identificatie met de komeet van Halley kan worden uitgesloten. Deze komeet passeerde volgens Romeinse en Chinese bronnen in 12 voor Christus, wat veel te vroeg is om als kerstster te fungeren. Wel noemen de Chinese astronomische tabellen van Ch’ien-Han Shu verschillende kometen in de periode van 7 tot 4 voor Christus. Een eerste kandidaat verscheen in de tweede maand van het tweede jaar van de regering van keizer Ai-Ti uit de Han-dynastie, dus in maart-april van het jaar 5 voor Christus. Deze komeet was meer dan zeventig dagen aan de hemel zichtbaar. Een tweede komeet verscheen in de derde maand van het derde jaar van genoemde regeerperiode, dus in april-mei van het jaar 4 voor Christus. De eerste komeet wordt in de tabellen aangeduid als hui hsing, een ‘bewegende ster’, de tweede als po hsing, een komeet-zonder-staart. Deze laatste kan daarom ook zeer goed geen komeet maar een nova zijn geweest.

Kometen lijken echter te kunnen worden uitgesloten, aangezien ze zo helder zijn dat iedereen die had kunnen observeren. Herodes had de wijzen dan niet nodig gehad om te vertellen wanneer de ster dan wel verschenen was. Ditzelfde argument geldt eigenlijk voor de identificatie van de kerstster met een nova of een supernova. Zo is wel voorgesteld dat deze een ‘Type Ia’ supernova of een ‘Type Ic’ van de (zeldzamer) hypernova in de Andromedanevel zou zijn geweest. Maar ook hierbij geldt dat Herodes en de Jeruzalemse elite de ster kennelijk niet zelf hebben gezien, wat doet vermoeden dat het een meer gecompliceerd verschijnsel betreft. Daarnaast ontbreekt een logische verklaring waarom de wijzen bij het zien ervan naar Jeruzalem afreizen.

Ten slotte is gesuggereerd dat de ster een wonderster zou zijn geweest. Gregorius van Nazianzus schrijft dat “deze ster niet van de soort is die astrologen uitleggen, maar een ster zoals nooit eerder verschenen is” (Poem., 5.56v). Augustinus merkt evenzo op dat het een nieuwe ster betreft (Con. Faust., 2,5), net als Chrysostomus toelicht dat de ster “zo anders was dan alle andere sterren dat dit de wijzen op pad deed gaan” (Hom., 6.3). Als dit zo is – hetgeen niet valt te bewijzen of uit te sluiten – kan geen informatie over het jaar van de geboorte uit het verschijnen van de ster worden afgeleid. Wel is dan onduidelijk waarom de wonderster de wijzen niet meteen naar Bethlehem leidt, maar hen eerst abusievelijk bij het paleis van Herodes laat aankloppen.

Conjunctie van Jupiter en Saturnus

Een mogelijk verschijnsel dat de ster van Bethlehem zou kunnen verklaren, is de conjunctie van Jupiter en Saturnus in 7 voor Christus. Dit is het enige astronomische verschijnsel in de tijdsperiode vlak voor de dood van Herodes in 4 voor Christus dat recht doet aan de criteria dat de ster zowel in het thuisland van de wijzen als boven Bethlehem zichtbaar was, dat de ster de eerste keer acronychisch opkwam, de tweede keer voor de wijzen ‘uitging’ en bovenal dat de ster voor de wijzen een betekenis had die een verbinding legt met de geboorte van een koning in Israël.

Een conjunctie treedt op als twee planeten (die vanwege hun omwenteling om de zon bezien vanaf de aarde ingewikkelde banen volgen[25]) elkaar het dichtste zijn genaderd (en vervolgens weer van elkaar af bewegen). In astronomische termen spreekt men van een conjunctie als twee planeten dezelfde, of nagenoeg dezelfde, lengtegraad in het ecliptische vlak hebben.

In 7 voor Christus vond een conjunctie plaats tussen Jupiter and Saturnus. Overigens kwamen de planeten niet dicht genoeg bij elkaar om samen te smelten tot één enkele ster. Ze bleven ongeveer één graad van elkaar verwijderd, een afstand vergelijkbaar met tweemaal de diameter van de maan. De conjunctie trad in een periode van elf maanden drie keer na elkaar op, steeds in het sterrenbeeld Pisces (Vissen).[26] Een conjunctie tussen Jupiter en Saturnus treedt (door hun trage rotatie om de zon) maar eens in de 20 jaar op. Een drievoudige conjunctie in hetzelfde sterrenbeeld is nog veel zeldzamer en komt ongeveer eens in de negenhonderd jaar voor. In februari van het jaar 6 voor Christus, dus kort na de herhaalde conjunctie in het jaar ervoor, naderde de planeet Mars Jupiter en Saturnus ook in dit sterrenbeeld, wat leidde tot een zogenaamde ‘samenballing van planeten’ (waarbij de drie planeten zich slechts acht graden van elkaar bevonden).[27]

De conjunctie van Jupiter en Saturnus is door Johannes Kepler in zijn boek De anno natali Christi (‘Over het geboortejaar van Christus’) uit 1614 met de ster van Bethlehem geassocieerd. De kronieken van de Priorij van Worcestor uit 1377 melden echter een soortgelijke conjunctie van Jupiter en Saturnus in het jaar 1285, dit maal in het sterrenbeeld Aquarius (Waterman). Hierbij wordt opgemerkt dat dit ‘niet is voorgekomen sinds de incarnatie van Christus’. De identificatie moet dus al van vroeger datum stammen.[28]

Ook in Babylonië werd de positie van de sterren nauwkeurig bijgehouden. Hemelse gebeurtenissen werden geacht tekenen te vormen voor het wel en wee van vorsten, volken en, sinds de vijfde eeuw voor Christus, ook voor gewone burgers. Omdat telescopen pas in de Renaissance werden ontwikkeld, beperkten de waarnemingen zich tot de maan en de zichtbare sterren en planeten, waaronder Mercurius, Venus, Mars, Saturnus en Jupiter (maar niet Uranus, Neptunus en Pluto). Alle belangrijke astronomische fenomenen waren al in de eerste eeuw voor Christus bekend en werden van tevoren met hoge nauwkeurigheid berekend. De resultaten voor het komende jaar werden in almanaks opgenomen.

Verschillende van zulke Babylonische almanaks zijn gevonden met daarin informatie over zon- en maansverduisteringen, zonnewenden (het moment dat de zon, vanaf de aarde gezien, de noordelijkste of zuidelijkste positie bereikt), equinoxen (het moment dat de zon loodrecht boven de evenaar staat, wat samenvalt met het begin van de lente of de herfst), de eerste en laatste dagen waarop sterren aan de nachtelijke hemel zichtbaar zouden zijn, planetaire posities ten opzichte van de zodiac (de dierenriem), conjuncties (als hemellichamen, vanaf de aarde gezien, elkaar het meest nabij lijken te staan) en opposities (als een planeet aan de andere kant van de aarde ten opzichte van de zon staat).

De Sterrenalmanak van Sippara – gevonden in de ruïnes van de tempel van de zonnegod E-Babara in Sippara, een stad aan de oever van de Eufraat, ongeveer vijftig kilometer ten noorden van Babylon en mogelijk dezelfde als het bijbelse Sefarwaïm (2Kn17:24,31) – bevat zulke voorspellingen voor de eerste zeven maanden van (maan)jaar 305 van de (Babylonische) Seleucidische tijdrekening. Dit is (toevallig!) precies equivalent aan het jaar dat op 2 april 7 voor Christus begint. Het bevat verwijzingen naar de zomerzonnewende, een zonsverduistering en de acronychische opkomst van Jupiter en Saturnus. Hoewel de conjuncties niet worden genoemd, bevat de almanak voldoende informatie over de banen en stationaire punten van de planeten om de conjuncties van tevoren te berekenen. In ieder geval bewijst de almanak dat de Babyloniërs zich bewust waren van de loop van de planeten langs de hemel. Een identificatie van de ster van Bethlehem met de conjunctie van Jupiter en Saturnus is derhalve niet onmogelijk.[29]

De interpretatie van de conjunctie

Om de conjunctie van Jupiter en Saturnus als ster van Bethlehem te identificeren moet echter ook verklaard kunnen worden waarom de wijzen na het zien ervan naar Jeruzalem vertrokken. Hiervoor is van belang dat in de oudheid planeten met volken werden geassocieerd. Zo verbindt Ptolemeüs in zijn astrologische verhandeling Tetrabiblos elk volk met een sterrenbeeld en een planeet, waarbij Judéa met het sterrenbeeld Aries (Ram) en de planeet Mars overeenkomt.

In Babylonië werd een soortgelijke associatie gehanteerd – hoewel we over onvoldoende informatie beschikken voor een volledige reconstructie van de astrologische interpretatie. Jupiter (Mulbabbar, ‘de glanzende ster’) stond als helderste planeet bekend als de ster van Marduk, de Babylonische oppergod – dezelfde als de Merodak in het Oude Testament (Jr50:2). Saturnus (Kaimanu, ‘de onveranderlijke’) werd door de Babyloniërs met de zon geassocieerd. Het vormde als de ‘zon van de nacht’ de koningsster – de koning werd namelijk als aardse vertegenwoordiger van de godheid beschouwd – alsmede de ster van gerechtigheid – door de de Israëlieten overigens Kewan genoemd (Am5:26). Het sterrenbeeld Pisces, het laatste sterrenbeeld in de Babylonische zodiac[30], werd geassocieerd met Ea, de godin van de wijsheid, het leven en de schepping. Een grote (dat wil zeggen: langdurige) conjunctie van Jupiter en Saturnus in het sterrenbeeld Pisces werd daarom mogelijk met de geboorte van een nieuwe, door de goden uitverkoren koning geassocieerd.

In de astrologie rond het begin van de jaarwisseling werd ook een heliacale opkomst uitgelegd als teken van iemands geboorte. Herodes lijkt daarom met zijn nauwkeurig onderzoek naar ‘de tijd van het verschijnen van de ster’ (Mt2:7) de vraag te bedoelen wanneer de koning geboren zou zijn. De plaats waar deze koning geboren was, kon mogelijk uit de heliacale opgang van Jupiter en Saturnus worden afgeleid.[31] Ook de tweede conjunctie trad trouwens in de vierde maand op.[32] Wellicht dat ook het gegeven dat de planeet Mars – de ster van Nergal, de oorlogsgod (vgl. 2Kn17:30) – zich uiteindelijk bij de conjunctie voegde, hiermee te maken heeft.

Als het bovenstaande juist[33], kan de komst van de wijzen in het jaar 6 of 7 voor Christus worden gedateerd. Onduidelijk is of één of meer van de conjuncties met een specifieke gebeurtenis samenvielen, zoals de aankondiging door de engel, de conceptie, de geboorte, of nog wat anders.

De Koning verschijnt

2

De Koning verschijnt

De heraut van de Koning

Judéa vormt een kleine provincie van het immens uitgestrekte Romeinse keizerrijk. Het staat onder het gezag van de prefect Pontius Pilatus. Romeinse soldaten zijn in Jeruzalem ingekwartierd, Romeinse vlaggen wapperen boven de burcht Antonia – een vesting op een 25 meter hoge rots tegen de noordwestelijke hoek van de tempel in Jeruzalem, op de plaats waar de noordelijke en de westelijke zuilengalerij samenkomen – en belastingen vloeien in de Romeinse schatkist.

Het stadhouderschap van Pilatus wordt gedomineerd door geweld en hardhandig optreden. De Romeinse bezetter heeft al verschillende keren een andere Joodse hogepriester aangesteld, ondanks dat het eigenlijk een levenslang ambt vormt. Annas, de wettige hogepriester, is zo voor zijn schoonzoon Kajafas ingeruild, die een gewillige marionet van de Romeinse tirannie blijkt (Lk3:1).[34]

Inmiddels is ruim 400 jaar verstreken nadat Maleachi, de laatste oudtestamentische profeet, heeft gepredikt. Nu doorbreekt God de lange profetische stilte om nog eenmaal tot zijn volk te spreken. Dat gebeurt in het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius (Lk3:1), wat – als Lukas tenminste de gebruikelijke Romeinse tijdrekening volgt – met het jaar 28 of 29 na Christus overeenkomt. In dat jaar zendt God Johannes, de zoon van de priester Zacharia, naar Judéa. ‘Het woord van God kwam tot Johannes’, noteert de geschiedschrijver Lukas (Lk3:2), een formulering die aan de roeping van de laatste drie oudtestamentische profeten herinnert (Hg1:1; Zc1:1; Ml1:1).

Johannes predikt niet in Jeruzalem, Israëls door God verkoren hoofdstad waar de religieuze leiders zetelen, maar in de woestijnen van Peréa en Judéa[35] (Mt3:1), in de omgeving van de Jordaan[36] (Jh1:28; 3:23; J.Oudh., 18:5,2). Om de stem van deze profeet te kunnen horen, moet men de welvaart van de stad inruilen voor de dorheid van de woestijn. Daarmee symboliseert Johannes’ prediking de desolate toestand van het volk van God: als het over trouw en toewijding aan God gaat, is het in Israël allemaal dor en dood…

Johannes kleedt zich ook als een woestijnbewoner (Mt3:4). Als priester mag hij de linnen gordel dragen (Lv16:4), maar hij verkiest een eenvoudige leren riem. De heilige linnen klederen (Ex28:40) heeft hij afgelegd voor een kameelharen mantel. En niet het altaar maar de woestijn verschaft hem voedsel – van het altaar hebben priesters immers het recht om te eten (1Ko10:18).

De poverheid typeert hem als een boetprofeet (2Kn1:8; Mt11:8v). Zijn boodschap is echter krachtig. Als wegbereider van de Messias predikt hij ‘in de geest en kracht van Elia’ (Lk1:17). Johannes is dan ook meer dan een gewone profeet. Niemand is ooit met een grotere boodschap bij Israël gekomen. Hij is ‘de bode’ die voor het aangezicht van de Heer is uitgezonden om de weg te bereiden (Ml3:1; Mt11:9v). Dat wil zeggen dat Johannes de weg moet effenen en obstakels wegnemen zodat de messias onbelemmerd zijn volk zal kunnen ontmoeten!

Johannes treedt op als heraut van Gods gezalfde koning, de Messias van Israël. Conform oud gebruik reist een heraut een koning vooruit om voorbereidingen te treffen voor een veilige en passende doortocht en om de komst van zijn heer aan te kondigen. Jesaja heeft al over deze wegbereider geprofeteerd: In de woestijn moet de weg des HEREN geëffend worden (Js40:3; Mt3:3; Jh1:23). In de Messias komt God zelf immers bij zijn volk. ‘De heerlijkheid des Heren’ (Js40:5) wordt zichtbaar, ‘de behoudenis van God’ (Lk3:6) zal worden gezien, belichaamd in de nederige Mens die in een kribbe op aarde geboren is. Johannes’ taak is de komst van die Koning te proclameren. Daarom klinkt de herhaalde oproep van de heraut: ‘Het koninkrijk der hemelen is nabij gekomen!’ (Mt3:2).

De komst van Gods koninkrijk

Vanaf het moment dat God de wereld schiep, is Hij de rechtmatige Koning over de aarde (Ps29:10). Vanaf zijn hemelse troon regeert Hij de volken (Ps47:8v), want Hem behoort het koningschap (Ps22:29). Gods heerschappij komt heel direct tot uitdrukking in zijn relatie met zijn verbondsvolk Israël. In de theocratie van de begintijd was God Israëls enige Koning (Nm23:21). Na het aanstellen van Saul wordt de koning van Israël de zichtbare vertegenwoordiger van de Godsregering (1Sm8:6v; 1Kr28:5; 29:23). Na Salomo raakt het koningschap echter in diskrediet (1Kn11:11v). Het uiteenvallen van Israël in een noordelijk en zuidelijk rijk leidt uiteindelijk tot de val van de laatste Judeese monarchen en de Babylonische ballingschap. Ondanks alles blijft God de Koning van de aarde, die heersers afzet en aanstelt, aldus de profeet Daniël (Dn2:20v).

Na de wegvoering van het tien- en tweestammenrijk openbaart God zijn toekomstplannen aan Daniël. In beelden schouwt de profeet hoe God in het wereldgebeuren zal interveniëren om zijn eeuwige koninkrijk op aarde op te richten. Hij ziet een steen van een berg afrollen, die het volkenbeeld verpulvert en de hele aarde vult (Dn2). En hij schouwt het oordeel over de goddeloze wereldrijken, voorgesteld als wilde, verscheurende dieren, en wel door de ‘mensenzoon’, Gods speciale afgezant. In Hem eist God de heerschappij over de aarde op (Dn7:13v). De profetie van de eeuwige regering van de Messias, ‘een onverderfelijk koningschap’ (Dn7:14), vormt door de eeuwen heen de bijzondere hoop van het immer onderdrukte Joodse volk: God zal zijn koninkrijk opnieuw op aarde oprichten, en de Messias zal in Sion als de ware Salomo tronen (Ps72; Js2:3; Mi4:1vv). Het perspectief van dit vanuit de hemel opgerichte rijk dat de hele aarde omvat en tot in eeuwigheid zal bestaan, domineert de toekomstverwachting van het Joodse volk, ondanks alle vreemde overheersers (Ps2; Zc14:9).

Door het optreden van Johannes de doper gaat er een schokgolf door Israël. De ruig geklede profeet predikt het aanbreken van het langverwachte koninkrijk. Na 400 jaar profetische stilte wordt door een heraut de komst van de Koning aangezegd, en daarmee ook de komst van het koninkrijk (Lk17:21). Dit is echter nog maar de helft van Johannes’ boodschap, want hij roept tevens op tot bekering. Het koninkrijk der hemelen is wel nabij gekomen, maar Israël blijkt niet gereed om binnen te gaan. Voor een afgeweken volk is alleen zegen mogelijk op grond van berouw en bekering (Dt30:1vv; 2Kr7:13v).

De gangbare toekomstverwachting in Johannes’ tijd is dat de Joden menen Gods rijk automatisch te kunnen binnengaan zodra dat aanbreekt. Zij zijn immers het nageslacht van Abraham. De bekering die Johannes predikt, hebben zij dan ook niet nodig (Lk15:7,10). Het is voor een Jood ondenkbaar dat hij als ‘zoon van het koninkrijk’ (Mt8:12) verloren kan gaan. Sommige rabbijnen menen zelfs dat Abraham aan de poorten van de hel zit om elke Israëliet die daarin dreigt binnen te gaan, te redden (Gen.R., 48). In de geschiedenis van de rijke man en de arme Lazarus leert de Heer Jezus het tegendeel: Ook kinderen van Abraham kunnen in de hel belanden, als zij zich niet bekeren (Lk16:25v).

De doop van bekering

De mensen die zich door Johannes’ prediking bekeren, worden ook door hem gedoopt. De doop vormt voor de Joden iets nieuws. Door wassingen reinigen de Israëlieten zich weliswaar van ceremoniële onreinheid (Lv15; Nm19), maar een ritueel van onderdompeling is niet breed bekend.[37]

God heeft Johannes geïnstrueerd om te dopen (Mt21:25vv). Slechts op grond van berouw en bekering kan een Jood geschikt worden om het koninkrijk van de Messias binnen te gaan (Mt3:2; Mk1:4v). De doop drukt die fundamentele keuze vóór God uit en vormt daarmee een ‘doop van bekering’ (Hd13:24; 19:4). Ook is het een doop ‘tot vergeving van zonden’ (Mk1:4), niet in de christelijke zin van de wetenschap van de vergeving van zonden (Hd2:38; 22:16), maar in de verwachting van de vergeving van zonden, want de verlossing is nog toekomst (Mt1:21). Immers, niet door de dienst van de heraut, Johannes, maar door die van de Messias wordt vergeving van zonden mogelijk (vgl. Hd10:37,43; 13:24,38v; 19:2-5). Johannes’ doop houdt daarom geen zondenafwassing in, maar wijst slechts vooruit naar de zondenvergeving die de Koning straks mogelijk zal maken (Hd5:31; Hb1:3).

De Joden erkennen door hun doop dat Israël als volk van God heeft gefaald. Hun doop is het teken van hun bekering én van hun toewijding aan de komende Messias. Ze worden als het ware uit het volk afgezonderd om het aanstaande rijk binnen te gaan. Voor een Jood is dit een zeer vernederende handeling. In zijn doop identificeert hij zich immers met heidenen die eerst tot het verbondsvolk moeten toetreden alvorens op het koninkrijk aanspraak te kunnen maken. Een Jood die zich laat dopen, erkent dat hij – als zoon van het koninkrijk (Mt8:12) – toch een buitenstaander is. Om bij het volk van God te horen moet hij zich eerst in de Jordaan laten onderdompelen, net zoals eens Naäman moest doen, een melaatse heiden! (2Kn5).

Het is opmerkelijk dat Johannes wel doopt, maar zelf niet gedoopt is. Hij houdt als een poortwachter de deur van het koninkrijk der hemelen voor anderen open. Maar als laatste profeet van de oude bedéling gaat hij zelf niet naar binnen (Lk16:16). Hoewel geen enkele oudtestamentische Israëliet een grotere dienst heeft dan Johannes, is daarom zelfs de minste in het koninkrijk groter dan hij. Want Johannes blijft zelf ook een buitenstaander (Mt11:11).

De menigte bij de Jordaan

Johannes trekt veel belangstelling. Een grote menigte komt vanuit Judéa en de Jordaanstreek naar de plaats waar hij predikt (Mt3:5). Blijkbaar erkent men hem als profeet (Mt21:26). Ook blijft zijn prediking niet zonder vrucht: Velen bekeren zich, doen belijdenis van zonden en laten zich door hem dopen (Mt3:6).

Maar niet iedereen is met zijn prediking ingenomen. Ook de farizeeën en sadduceeën, de religieuze voormannen van Israël, komen bij hem, niet om zich te laten dopen maar om zich persoonlijk van het gebeuren op de hoogte te stellen (Mt3:7; Lk3:7; 7:30). De farizeeën vormen met de sadduceeën en de herodianen de drie belangrijke partijen in het Jodendom van de eerste eeuw na Christus (J.Oudh., 13:5,9).

De farizeeën representeren als het ware de ‘preciezen’ in Israël. Zij houden zich strikt aan de joodse wet én aan de halakhot, de ‘overlevering van de ouden’, een systematisch uitgewerkt stelsel van op tradities gebaseerde interpretaties van de thora en afgeleide leringen die op één of andere manier als gezaghebbend worden beschouwd (Mk7:1vv; Mt23:2v; J.Oudh., 13:10,6). Aan de basis hiervan ligt hun patroon van levensheiliging, wat zich uit in een streven naar gerechtigheid (Mt5:20; Lk16:15) en reinheid (Mt23:25v), alsmede het strikt in acht nemen van de vastenperioden (Mk2:18; Lk18:12), de sabbatsrust (Mk2:23vv) en het geven van tienden (Lk11:42). De farizeeën zijn redelijk populair bij het volk en hebben dan ook veel aanhangers. De Heer Jezus verbindt hun leer echter vooral met huichelarij (Mt16:12; Lk12:1).[38]

De sadduceeën wijzen niet alleen de gezaghebbende rol van de ‘overlevering van de ouden’ af – mogelijk erkennen ze zelfs alleen de thora, de vijf boeken van Mozes, als gezaghebbend, maar dit is niet geheel zeker – ze houden er ook andere inhoudelijke opvattingen op na dan de farizeeën. Dit betreft onder meer de tempeldienst – de hogepriester zou de dagelijkse offers uit persoonlijke middelen moeten financieren in plaats van uit de verplichte tempelbelasting – en verschillende reinheidswetten: Bij het schenken van vloeistof vanuit een reine pot in een onreine, zou de onreinheid volgens de sadduceeën naar de hogere pot ‘klimmen’, zodat iemands (ceremoniële) onreinheid zich via het water waarmee men zich wast, zou kunnen verspreiden…

Daarnaast zijn er kennelijk leerstellige verschillen tussen de farizeeën en de sadduceeën, bijvoorbeeld met betrekking tot de opstanding en de mogelijkheid dat God nog steeds door middel van engelen spreekt (Mt22:23; Hd23:8). In het begin van de eerste eeuw zijn er hooguit enkele duizenden sadduceeën, maar omdat dit vooral notabelen betreft, en dus het grootste deel van het lokale bestuur in de handen van de sadduceeën is, vormen ze toch een belangrijke groep.[39]

De Joodse leiders claimen geen bekering nodig te hebben. Als Abrahams nageslacht behoren zij al tot het koninkrijk (Mt3:9). Johannes bestraft hen echter scherp voor hun hoogmoed en typeert hen als ‘adderengebroed’. Zoals adders voor het vuur wegvluchten wanneer de stoppellanden worden afgebrand (Mt3:12), zo denken de Joodse leiders blijkbaar aan het oordeel te kunnen ontkomen. Later zal de Heer Jezus de schriftgeleerden en farizeeën met dezelfde scheldnaam berispen (Mt12:34; 23:33). Het ‘adderengebroed’, ‘zonen van een slang’, herinnert ook aan Jezus’ beschuldiging wanneer de Joodse leiders zich op hun afstamming van Abraham beroepen (Jh8:39). Omdat zij niet het geloof van Abraham hebben (Gl3:6v), ontkent de Heer Jezus dat zij in wezen kinderen van Abraham zijn (Jh8:39). Hun vader is niet Abraham, maar de duivel, de oude slang (Jh8:44; Op12:9).

Met een woordspeling wijst Johannes zijn gehoor erop dat God zelfs uit stenen (banim) kinderen (’abanim) van Abraham kan verwekken (Mt3:9). Later zal God inderdaad een dergelijk wonder verrichten door heidenen met stenen harten in geestelijke kinderen van Abraham te veranderen (Rm4:11). In Gods koninkrijk gaat het niet om afstamming maar tellen de daden. Het gaat niet om de boomsoort maar om de kwaliteit van de vruchten. Elke boom die geen goede vrucht voortbrengt, zal daarom worden omgehakt en in het vuur geworpen worden. Met Johannes’ optreden als voorloper van de Koning wordt de bijl als het ware al klaargelegd om de boomwortels te bewerken (Mt3:10). Vandaar zijn oproep aan de Joodse leiders om ‘vruchten voort te brengen de bekering waardig’ (Mt3:8). Daarmee doelt hij op vruchten die bij een leven als zoon van Abraham passen, oftewel: ‘de werken van Abraham’ (Jh8:39; Hd26:20).

Als de Joodse leiders zich niet bekeren, zal de Messias voor hen niet als Koning maar als Rechter verschijnen. Dan wacht hun geen doop met de Heilige Geest (Mt3:11) – waardoor zij het Godsrijk mogen binnengaan (Jl2:28v) – maar een onderdompeling in oordeelsvuur (Mt3:11; 25:41; 2Pt3:7). De Messias zal de wan in zijn hand houden om daarmee zijn dorsvloer, Israël, te zuiveren en het kaf, de goddelozen onder het volk, met onuitblusbaar vuur te verbranden (Mt3:12). Ondanks Johannes’ scherpe woorden, weigeren de meeste farizeeën aan zijn prediking gehoor te geven (Mt11:18; Lk7:30). De tijd heeft echter niets aan de boodschap van de heraut afgedaan: De Messias zal bij het oprichten van zijn rijk op de rechterstoel plaatsnemen (Mt25:31vv; Jh5:27).

Onder Johannes’ gehoor bevinden zich behalve de eigengereide farizeeën en sadduceeën ook mensen uit allerlei volksklassen. De felle woorden van de profeet treffen velen diep, wat blijkt uit hun vraag: ‘Wat moeten wij doen?’ (Lk3:10). Naast een oproep tot bekering en doop krijgen ze van de profeet te horen hoe zij hun leven moeten veranderen door vanaf nu barmhartigheid te bewijzen (Lk3:11). Daarnaast krijgen tollenaars, vertegenwoordigers van de Romeinse fiscus, te verstaan dat zij niet meer belasting mogen heffen dan hun opgedragen is (Lk3:12v), en soldaten – waarschijnlijk Samaritaanse huurlingen – vernemen dat zij onmiddellijk met hun plunderingen en valse beschuldigingen dienen te stoppen. Ze moeten leren met hun soldij tevreden te zijn (Lk3:14).

Wreedheid en leugen behoren tot het verleden. Leven in afwachting van de komst van de Koning vereist een andere invulling. Johannes’ prediking ligt daarmee in de lijn van het Oude Testament (Js58:6v; Zc7:9v). Maar voor het binnengaan van het koninkrijk is het niet genoeg. Daarvoor is bekering het wachtwoord, zowel voor de hoogmoedige farizeeër als voor de paria’s van de Joodse gemeenschap.

De heraut en de Koning

Johannes predikt bekering en doopt zijn bekeerlingen. Vandaar ook zijn bijnaam ‘de doper’. Israël moet waardig gemaakt worden om de Koning te ontvangen en met Hem het Godsrijk binnen te gaan. Toch bestaat Johannes’ boodschap niet alleen uit oordeel. Het volk herkent in de eenzame prediker ook een glimp van de messiaanse hoop. Lukas meldt dat de menigte ‘in afwachting was’ (Lk3:15). Zij vragen zich blijkbaar af of Johannes de beloofde Messias is. Johannes beantwoordt die vraag eerlijk (vgl. Jh1:19vv): Hij is slechts de wegbereider. Daarom doopt hij alleen met water.

Maar na hem zal Gods Gezalfde verschijnen (Ps2:6), sterker dan hij. Die zal met de Heilige Geest en met vuur dopen (Lk3:16). Johannes is de poortwachter die de Messias bij zijn volk binnenlaat (Jh10:2v). Vergeleken met de waardigheid en heerlijkheid van zijn Koning beschouwt Johannes zichzelf klein en onbelangrijk, zelfs te gering om voor Hem te knielen en zijn sandalen los te maken (Mk1:7) of om ze ook maar te dragen (Mt3:11) – beide zijn taken voor slaven. Zijn Koning moet méér, en hij minder worden, luidt zijn parool (Jh3:30).

Door het uiterlijke teken van de waterdoop verzamelt Johannes mensen om zich heen met wie hij het aanbreken van het messiaanse rijk afwacht. De Messias zal, als Hij komt, meer doen dan alleen met water dopen: Hij zal met de Heilige Geest dopen (Mk1:8) en daarmee aantonen dat Hij bevoegd is om Gods rijk op te richten (Js44:3; Ez36:26v; 37:14).

Echter, voordat het zover is, wacht de Messias nog een andere taak. Voordat Hij over zijn volk kan regeren, moet Hij het verlossen. Ook daarop wijst de heraut, wanneer Hij zijn eerste ontmoeting met Hem heeft: ‘Zie, het Lam van God, dat de zonde van de wereld wegneemt’ (Jh1:29). Israël hunkert naar een Koning op de troon, want de macht van de Romeinen is drukkend. Maar God geeft hun eerst een Lam op het altaar. Daar ligt immers de diepste nood. De Koning komt, en op zijn tijd zal Hij inderdaad het koningschap opeisen. Maar eerst zal Hij voor de zonden van zijn volk verzoening doen (Jh18:36v).

Johannes’ prediking draagt wel vrucht, maar het merendeel van Israël verwerpt de profeet. En met de afwijzing van de heraut, verwerpen zij ook de Koning (Mt21:32). Johannes speelt op de fluit, maar bijna niemand danst. Johannes zingt klaagliederen, maar het doet de meerderheid van Israël niets (Mt11:13-19). Gods heraut wordt belachelijk gemaakt, bespot, gevangen gezet en uiteindelijk onthoofd (Mk6:14-29). In de verwerping van de boodschapper tekenen zich al de contouren van het vervolg af: de verwerping van de Koning zelf. Johannes wordt onthoofd, Jezus van Nazareth zal worden gekruisigd.

De doop van Jezus

De geboorte van de Heer Jezus, bejubeld door de engelen, wordt door dertig stille jaren gevolgd. Onttrokken aan de aandacht van de wereld groeit de Goddelijke Baby op tot een Jongen die in de ‘dingen van zijn Vader’ geïnteresseerd is (Lk2:40vv). De Jongen wordt een Man en leert een beroep: Jezus wordt in navolging van zijn vader timmerman.[40] Dit houdt waarschijnlijk in dat hij behalve houtbewerking ook aannemerswerk verricht (Mt13:55; Mk6:3).

Jezus houdt zich in zijn woonplaats, het dorpje Nazareth, verborgen totdat God Hem voor zijn bijzondere taak in Israël zal roepen. Zoals de dienst van de levieten pas met hun dertigste jaar begon (Nm4:2v), zo herkent de Heer Jezus rond zijn dertigste Gods roepstem in de prediking van Johannes in de woestijn (Lk3:23). Het uur is gekomen om zichzelf als Israëls Koning te presenteren.

Jezus’ eerste opdracht wordt om zich door Johannes te laten dopen. Daarom trekt Hij vanuit Galiléa naar de Jordaan, waar Johannes zich bevindt (Mt3:13). De wegbereider staat zo plotseling oog in oog met de ‘de Here, namelijk de Engel des verbonds’ (Ml3:1). Wanneer Jezus aan Johannes kenbaar maakt dat Hij ook gedoopt wil worden, weigert die echter. Blijkbaar is Johannes zich van Jezus’ grootheid bewust: ‘Ik heb nodig door U gedoopt te worden, en U komt tot mij?’ (Mt3:14). De profeet weet dat zijn doop met zonde en bekering verband houdt. Zo heeft hij het doopwater aan de farizeeën geweigerd, omdat zij, onrechtvaardigen, zich eerst moeten bekeren (Mt3:7). Maar de Persoon die nu bij Hem staat om gedoopt te worden, is al rechtvaardig. Jezus is zonder zonde en heeft helemaal geen bekering nodig! Hoe kan Johannes, zelfs te onwaardig om maar de sandalen van zijn Koning los te maken (Mk1:7; Lk3:16) of te dragen (Mt3:11), dan zijn Heer dopen?

Jezus beantwoordt Johannes’ tegenwerpingen door hem erop te wijzen dat zij zich beiden, Johannes én Jezus, gehoorzaam aan Gods plannen moeten onderwerpen: ‘Laat Mij nu begaan, want zo past het ons alle gerechtigheid te vervullen’ (Mt3:15). Met dit antwoord geeft de Heer Jezus aan dat zijn opvatting van gerechtigheid verder gaat dan die van Johannes de doper. Johannes verbindt ‘gerechtigheid’ vooral met het komende koninkrijk van de Messias (Mt6:33), zoals de profeten al eeuwen daarvoor hadden gedaan (Js45:8; Ml4:2). In die ‘weg van de gerechtigheid’ is Johannes dan ook gekomen (Mt21:32).

Maar de Heer Jezus betrekt de gerechtigheid op het hier en nu. Hij is gekomen om Gods wil te doen (Jh4:34), en die wil houdt in dat Hij zich op dit moment identificeert met diegenen die zich van hun zonden bewust zijn en zich daarom hebben laten dopen.[41] Jezus wil zich ook laten dopen om zich daardoor zichtbaar één te maken met de Joden die nederig en berouwvol de komst van hun Koning afwachten. De weg naar het beloofde rijk van gerechtigheid vereist de doop van de Rechtvaardige.

Door zijn doop voegt Jezus zich bij de Joden die zich door de prediking van Johannes hebben bekeerd en uitzien naar Gods koninkrijk. De Heer Jezus zoekt geen aansluiting bij de grote religieuze en politieke stromingen van zijn tijd, de invloedrijke partijen van de farizeeën en sadduceeën of de vrijheidsbeweging, de zeloten. Hij laat zijn oog vallen op het kleine groepje mensen aan de overzijde van de Jordaan. Zij hebben door hun doop te kennen gegeven zich op de komst van de Messias te willen voorbereiden. Zij zijn ontvankelijk voor het heil. Johannes’ doop vormt daarmee de toegangspoort tot het komende koninkrijk. Doordat Jezus zich ook laat dopen, presenteert Hij zich nu als de Messias, gereed om het heil uit te delen aan hen die het met hun hart verwachten.

Zoals de hogepriester zich namens Israël op de grote verzoendag door handoplegging met de zondebok vereenzelvigt die de zonden van het volk in de woestijn wegdraagt (Lv16:21), zo verbindt de Heer Jezus zich door zijn doop met hen voor wie Hij op aarde gekomen is. De Judeeërs die de verachtelijke doophandeling hebben ondergaan, zijn in zijn ogen – met de woorden van Psalm 16 – de ‘heerlijken in wie al zijn welbehagen is’ (Ps16:3).

Mensen zien aan wat voor ogen is, maar de Heer Jezus kent de harten (1Sm16:7). Hij is niet gekomen om ‘rechtvaardigen’ te roepen, maar zondaars (Mk2:17), en wel om hen deel te laten krijgen aan de zegeningen van het toekomstige koninkrijk. Jezus vereenzelvigt zich met hen. Straks zal Hij, zoals de bok de zonden naar de woestijn draagt, aan het kruis van Golgotha hun zonden voor eeuwig wegdoen.

Het getuigenis van de hemel

Als Jezus gedoopt is, ‘stijgt Hij terstond op uit het water’, zo bericht de evangelist Mattheüs (Mt3:16). Blijkbaar is dit het moment dat de dopeling openbare schuldbelijdenis aflegt. Maar voor Jezus, zondeloos en heilig (Lk1:35), is dat niet nodig. In plaats daarvan meldt Lukas dat Hij in gebed is (Lk3:21). Als een volmaakte dienaar begint Jezus zijn openbare dienst met zich aan God toe te wijden (vgl. Js50:4). Bij zijn ‘komen in deze wereld’, zijn menswording, heeft Jezus toegezegd Gods wil te zullen doen (Hb10:5-7). De doop luidt Jezus’ openbare optreden in, dat straks zijn tragische hoogtepunt zal bereiken in de verheerlijking van God op Golgotha. Jezus presenteert zichzelf als Gods gehoorzame Knecht: ‘Moge Uw naam worden geheiligd, Uw koninkrijk komen, Uw wil geschieden’ (Mt6:9v).

Maar als het doopwater langs de kleding van de biddende Knecht druppelt, gebeurt er iets bijzonders. De hemel opent zich boven de Man in de Jordaan en Gods Geest daalt in de gestalte van een duif op Hem neer. De nabijheid van de hemel, al onzichtbaar aanwezig in het vertrouwelijke gebed van de Zoon tot de Vader, wordt voor de omstanders zichtbaar. Daarbij klinkt er een stem die rekenschap geeft van het welgevallen dat de hemel in Jezus heeft gevonden (Mt3:16v). Johannes had voorzegd dat de Heer Jezus met de Heilige Geest zou dopen, maar eerst wordt Hij daar zelf mee gedoopt (Lk4:18; Hd10:38). De drieëne God is aanwezig – de Zoon van God in de Jordaan, de stem van de Vader vanuit de hemel, de komst van de Heilige Geest als een duif – en verbindt zich met het werk dat Jezus zal volbrengen…

De Heilige Geest daalt in een duif als het ware in ‘lichamelijke gedaante’ op Jezus neer (Lk3:22). Deze duif herinnert aan de duif die Noach uit de ark liet, maar die bij hem terugkeerde omdat zij ‘geen rustplaats voor het hol van haar voet’ vond (Gn8:9). Het lijkt wel alsof Gods Geest alle eeuwen door broedend boven de aarde heeft gezweefd, op zoek naar een rechtvaardige waarop Hij zou kunnen neerdalen (Gn1:2). Maar er was geen rechtvaardige, zelfs niet één (Rm3:10). De nederige Man van Nazareth, die biddend uit het Jordaanwater opstijgt, vormt de uitzondering: In Hem kan God wél welgevallen hebben, en Gods Geest daalt op Hem neer. De evangelist Johannes voegt hieraan toe dat de Geest op Hem ‘blijft’ (Jh1:32). De Heilige Geest hoeft Jezus nooit te verlaten, zoals Hij wel van anderen is geweken (1Sm16:14), want Jezus is een volmaakte mens.

Misschien is er nog een andere symboliek met de duif verbonden. In de Talmoed vormt de duif namelijk niet zozeer een beeld van Gods Geest als wel van Israël (bijv. b.Ber, 53b; b.Sjab., 49a, 130a; Midr. Hl1:15). De neerdalende duif identificeert Jezus dan als de ware Israëliet. Zoals Hij door zijn geboorte Mens wordt en namens mensen tot God nadert (Hb2:14), kan Hij door zijn vereenzelviging met de gedoopte Joden ook als vertegenwoordiger voor zijn volk optreden. Ook is de duif voor de Jood uit de eerste eeuw het offerdier bij uitstek, omdat de meesten zich geen duurdere offers kunnen veroorloven (Lv1:14; 12:8; vgl. Lk2:24). Wellicht vormt de op Jezus neerdalende duif daarom een teken dat Hij straks het Offer voor zijn volk zal worden (vgl. Jh1:29,32).

De gezalfde

Jezus’ zalving met de Heilige Geest is niet alleen voor Hemzelf zichtbaar (Mt3:16; Mk1:10), maar ook voor Johannes (Jh1:32) en dus voor alle omstanders. Het maakt duidelijk dat deze Dopeling de beloofde Messias is (Jh1:33v). Zoals in het Oude Testament profeten (1Kn19:16), priesters (Ex29:7,21) en koningen (1Sm10:1; 16:13) met olie werden gezalfd, zo wordt Jezus van Nazareth in het Jordaanwater met de Heilige Geest tot zijn drievoudige ambt gezalfd (Js61:1; Hd10:38; Op1:5): Als Gods profeet zal Hij de komende jaren Gods koninkrijk verkondigen (Lk24:19). Als Gods priester zal Hij in zijn dood voor de zonden van zijn volk verzoening doen (Hb2:17). En zijn opstanding zal het begin van zijn heerschappij inluiden, die erin uitmondt dat Hij uiteindelijk als Gods koning over diens rijk mag heersen (1Ko15:25; Fp2:9v).

Nadat de Heilige Geest op de Heer Jezus is neergedaald, klinkt er een stem vanuit de hemel. God spreekt het welgevallen uit dat Hij in Jezus heeft gevonden: ‘Deze is mijn geliefde Zoon, in Wie Ik welbehagen heb gevonden’ (Mt3:17). Jezus is geen gewoon Iemand. De met sandalen geschoeide Mens (Mk1:7) is Gods Zoon, oneindig ver verheven boven zelfs de grootste profeet op aarde.

Als God naar de aarde kijkt, ziet Hij alleen zondaars (Ps14) en berouwt het Hem dat Hij de mens gemaakt heeft (Gn6:5v). Maar in de Man uit Nazareth, die zich gewillig laat dopen, vindt Hij Iemand die Hem wel welgevallig kan zijn. In de tijd van het Oude Testament moest elk offerdier volmaakt zijn (Ex12:5; Lv1:3; Dt17:1) om een ‘liefelijke reuk’ voor God te kunnen voortbrengen (Lv1:9,13,17). Hier staat nu een volmaakte Mens, gehoorzaam aan God en geschikt om als Offerlam op het altaar te komen (Hb9:14). Zijn leven is aangenaam voor God en het Offer dat Hij in zijn dood brengt, zal Hem welgevallig zijn (Hb9:14).

De liefde van de Vader gaat uit naar zijn Zoon. Want Jezus heeft zich aan zijn Vader onderworpen om, in afhankelijkheid van de Heilige Geest, diens wil te volbrengen (Hb10:7). De woorden van de hemel – volgens Mattheüs in de derde persoon uitgesproken: ‘Deze is mijn geliefde Zoon, in Wie Ik welbehagen heb gevonden’ (Mt3:17) maar in de eerste persoon volgens Markus en Lukas: ‘U bent mijn geliefde Zoon, in U heb Ik welbehagen gevonden’ (L3:22) – vormen een samenvoeging van twee oudtestamentische profetieën. De eerste gaat erover dat Gods Zoon over de aarde zal regeren (Ps2:7), de tweede over de Mens in Wie God welbehagen heeft (Js42:1). De hemel ratificeert de grote Davidische beloften (2Sm7; Ps2) en erkent Jezus Christus als rechtmatige Koning van Israël (Ps2:6).

Jezus ís Gods Zoon en daarmee Gods Koning (Ps2:7; Jh1:34). Maar bovenal is Hij Gods Geliefde (Ef1:6). Meer nog dan koning David is Jezus Gods dawid (‘geliefde’; Hd13:22). Van alle eeuwigheid af was Hij al de ‘Zoon van zijn liefde’ (Ko1:13), maar het lijkt wel alsof Gods liefde groter wordt als Hij zijn Zoon vanuit het doopwater ziet bovenkomen. De Zoon, die van eeuwigheid af engelen geboden heeft (Mt26:53), leert wat het is om te gehoorzamen (Hb5:8). Daarom heeft de Vader Hem lief (Jh10:17).

Aan de oever van de Jordaan, op loopafstand van de dorre woestijn, openbaart de drieënige God zich zo aan de mensen. Zoals het heldere rivierwater leven brengt in het doodse landschap, zo presenteert God Degene die kleur zal brengen in het eentonige grauw van de mensheid. De heraut heeft zijn taak volbracht. Johannes heeft de Messias aangewezen en de deur van zijn koninkrijk voor Hem opengedaan. Jezus’ openbare dienst kan beginnen…

Koning contra koning

Zodra de Heer Jezus met de Heilige Geest is gezalfd, leidt de Geest Hem de woestijn in (Mk1:12). In die wilde omgeving moet de Goddelijke Kroonprins de confrontatie aangaan met de huidige machthebber van de wereld. God heeft zijn Koning aangewezen. Nu moet aangetoond worden dat hij ook geschikt is voor het koningschap.

In de woestijn wordt Jezus verzocht door de duivel, de satan (Mt4:1). Ooit droeg die als hoge engel de titel ‘zoon van de dageraad’ (Js14:12). Maar nadat hij God ontrouw werd, is hij van zijn hemelse troon verstoten (Js14:13vv; Ez28:12vv). Het was deze gevallen engel die Adam en Eva in de hof van Eden misleidde (Gn3; Op12:9) en daardoor koning van de rebellerende mensheid werd. Als ‘overste van de wereld’ en ‘god van de eeuw’ houdt hij de wereldrijken in zijn verstikkende greep (Jh12:31; 2Ko4:4). Jezus komt om Gods koninkrijk opnieuw op aarde te vestigen, maar moet daarvoor wel de regerende vorst binden (Mt12:29).

De eerste krachtmeting tussen de hemelse Koning en de demonische tiran vindt in de eenzaamheid van de woestijn plaats. Veertig dagen lang wendt de satan al zijn listen aan om de Messias ten val te brengen (Lk4:1). Alleen de laatste drie verzoekingen zijn echter door de evangelisten genoteerd.

Voor God staat de uitkomst van de ontmoeting van tevoren al vast. Zijn Zoon zal alle beproevingen glansrijk doorstaan. God toont zijn Gezalfde dan ook niet om vol spanning af te wachten hoe Jezus het er vanaf zal brengen. Het doel van de verzoekingen is om aan de satan duidelijk te maken dát zijn Koning volmaakt is. De eerste mens, Adam, was onder de meest gunstige omstandigheden gevallen: in een paradijs vol pracht en als heer over de aan hem onderworpen schepping (Gn3). De tweede Mens, de laatste Adam (1Ko15:45,47) doorstaat de meest ongunstige omstandigheden: omringd door wilde dieren in een dorre woestijn en meer dan vijf weken zonder voedsel (Mk1:13). In tegenstelling tot Adam blijft Hij God wel trouw.

Alle dagen van zijn verblijf in de woestijn vast Jezus. Hij doet dat niet omdat er in de wildernis in het geheel voedsel voorhanden is – Johannes weet zich wèl in de woestijn te redden (Mt3:4) –  maar omdat Hij zich volledig op God richt. Johannes de doper roept Israël tot berouw op (Mt3:2) en daarbij hoort vasten (Lk5:33). De Heer Jezus maakt zich nu ook één met zijn volk door zich van voedsel te onthouden (vgl. Dn9:3).

Eens was Elia veertig dagen zonder te eten door de woestijn getrokken. Toen heeft God hem gesterkt (1Kn19:7v). De Heer Jezus is nu eveneens veertig dagen in de woestijn, maar God sterkt Hem blijkbaar niet, want Hij krijgt honger (Mt4:2). Als Hij door het vasten verzwakt is, komt de verzoeker opnieuw om Hem met zijn laatste drie pijlen ten val te brengen (Mt4:3).

Verzocht zoals wij

Zoals de eerste Adam door de slang verzocht was (Gn3; Op12:9), zo wordt ook de laatste Adam door de satan verzocht. Toch is het onmogelijk dat de Zoon van God net als de eerste mens onder de verzoekingen bezwijkt. Als enige uitzondering in het menselijke geslacht kan de Heer Jezus niet zondigen. De overste van de wereld komt maar vindt in Hem ‘niets’ (Jh14:30), dat wil zeggen dat hij geen enkel aanknopingspunt in Jezus aantreft om Hem tot zonde te kunnen verleiden (vgl. Ps7:15; Jk1:14v).

Door zijn bijzondere geboorte uit de maagd Maria, bewerkt door de Heilige Geest (Lk1:35), heeft Jezus geen deel gekregen aan de menselijke zondigheid. Niet alleen doet Hij geen zonde (1Pt2:22), Hij kent de zonde niet (2Ko5:21). Zonde – door de apostel Johannes als ‘wetteloosheid’ gekenschetst (1Jh3:4), dus het beginsel van rebellie in het mensenhart dat elke aanleiding aangrijpt om tegen God in opstand te komen – is bij Hem afwezig. De Heer Jezus kan niet zondigen, want Hij is heilig, onschuldig en onbesmet. In dat opzicht is Hij anders dan alle andere mensen, die wèl zondaars zijn (Hb7:26).

Maar dit betekent niet dat de verzoekingen voor Jezus gemakkelijker zijn dan de verzoekingen die wij doormaken. Jezus’ verzoekingen zijn van hetzelfde karakter – ‘Hij is in alle dingen verzocht als wij’ (Hb4:15). Alleen vindt de satan bij Hem geen aangrijpingspunt om Hem tot zondigen te verleiden zoals alle andere mensen dat wel hebben. Vandaar dat de genoemde tekst vervolgt met ‘met uitzondering van de zonde’. Mensen kennen verzoekingen van buitenaf, waarbij omstandigheden een prikkel tot zondigen bieden (Jk1:2vv), én verzoekingen van binnenuit, die hun oorsprong in het zondige hart vinden (Mk7:20vv; Jk1:13vv). Jezus kent alleen verzoekingen van buitenaf, want zijn hart is rein: ‘in Hem is geen zonde’ (1Jh3:5). Hij is in alle opzichten net als wij verzocht, maar niets in Hem neigt ernaar om aan satans verlokkingen gehoor te geven. In dat opzicht is Hij anders (Hb4:15).

Doordat de satan in de Man van Nazareth geen aanknopingspunt vindt om Hem van God af te trekken, kan Jezus niet tot zonde verleid worden. Daardoor vermindert de kracht van de verzoekingen niet, maar worden die juist versterkt. Immers, alleen iemand die zondeloos is, kan verzoekingen tot het uiterste doorstaan en zal daarvan dus de volle kracht ondervinden. De verzoekingen zijn ook wel degelijk echt, want – om de eerste verzoeking te noemen – Jezus heeft honger. De influisteringen van de satan appelleren aan de menselijke toegeeflijkheid om in moeilijke situaties een makkelijke oplossing aan te grijpen. Voor de meesten vormt de mogelijkheid om stenen in brood te veranderen een aantrekkelijke optie om honger te stillen. Maar voor de Heer Jezus is dat geen oplossing, want het zou ongehoorzaamheid aan God inhouden.

Satans verzoekingen zijn vanuit menselijk gezichtspunt hevig. De verzoekingen zijn reëel, maar vormen desalniettemin geen enkele bedreiging voor zijn zondeloosheid. Niet zozeer omdat de Heer Jezus voldoende kracht heeft om niet te zondigen, maar eenvoudig omdat Hij niet kan zondigen.

Een onoverwinnelijk leger kán aangevallen worden. Alleen zal de aanvaller snel merken dat het leger niet voor niets onoverwinnelijk heet. De heilige God kán door mensen verzocht worden (Ps95:8v). Alleen zullen mensen daarop ontegenzeggelijk tot het inzicht komen dat Gods wil onwrikbaar is. Zo kan Gods Zoon, heilig en toegewijd aan God, op de proef gesteld worden. Alleen zullen die verzoekingen onherroepelijk tot de conclusie leiden dat Hij zelfs in verzoekingen aan God trouw blijft. Dat is ook het doel van de verzoekingen in de woestijn. Niet de satan, maar Gód heeft de Heer Jezus in de woestijn gebracht (Mt4:1). Satans doel is om Gods Zoon tot zonde te verleiden, maar Gods doel is om iedereen, engelen en mensen incluis, te laten zien dat zijn Zoon uniek is: uniek in zijn toewijding en trouw, maar ook uniek in zijn geestelijke kracht om Gods wil te volbrengen, tot de laatste jota en tittel toe (Mt5:18).

In het afdruipen van de satan nadat ook zijn laatste verleiding niets heeft opgeleverd, straalt al een glimp door van de grote overwinning die de Zoon van God uiteindelijk op de satan zal behalen. Daartoe is Hij immers gekomen: om de werken van de duivel te verbreken (1Jh3:8).

Stenen of brood?

De eerste van de drie beschreven verzoekingen is, hoewel ogenschijnlijk onschuldig, het meest verraderlijk. De Heer Jezus heeft door zijn lange vasten honger gekregen. Op zich is honger niet zondig. Het vormt een natuurlijk signaal van het menselijke lichaam dat voedsel nodig is om nieuwe energie op te doen. Echter, de manier waarop honger gestild wordt, kan wel zondig zijn.

Bij de doop in de Jordaan had de hemelse stem betuigd dat Jezus Gods Zoon is (Mt3:17). De verzoeker sluit daar met een prikkelende vraag bij aan: ‘Als U Gods Zoon bent…’ (Mt4:3). Niet dat de satan daaraan twijfelt – de demonen kennen het geheim van zijn Godheid en zij sidderen (Lk4:34,41; 8:28; Jk2:19) – maar zijn woorden suggereren dat Jezus daarvoor maar eens het bewijs moet leveren. Dat kan Hij doen, zo oppert zijn tegenstander, door enkele woestijnstenen in broden te veranderen, overigens een veel simpeler daad dan uit stenen kinderen van Abraham verwekken (Mt3:9).

Zo onredelijk is de suggestie van de satan trouwens niet. Heeft God zijn eigen volk niet in de woestijn met manna gevoed (Ex16; Jh6:31)? Zou Gods eigen Zoon daar dan géén recht op hebben? En heeft de profeet Jesaja niet bevestigd dat de rechtvaardige van brood en water verzekerd kan zijn? (Js33:16). En bovendien: als Jezus in de woestijn door honger omkomt, wat komt er dan van Gods verlossingsplan terecht?

De duivel gaat er blijkbaar van uit dat een mens God alleen trouw blijft zolang Hij in alle behoeften voorziet (vgl. Jb1:9vv; 2:4vv). Daarbij insinueert de satan dat het wel heel merkwaardig is dat Jezus, Gods eigen Zoon, honger heeft. Hoe kan Hij zijn Goddelijke taak uitvoeren als zijn Vader Hem geen voedsel geeft? Als Gods Zoon heeft Hij alle recht, zo suggereert de satan, om zelf te voorzien in wat de Vader Hem blijkbaar onthoudt.

De woorden van de satan bevatten een subtiele verzoeking. Jezus is immers op aarde gekomen om Gods wil te doen. Dat houdt in dat Hij binnen de beperkingen van het mens-zijn moet leven, in afhankelijkheid van God. Daarbij gaat het er niet in de eerste plaats om dat altijd aan zijn primaire levensbehoeften wordt voldaan – de Vader weet wat Hij nodig heeft (Mt6:8) – maar zijn prioriteit ligt in het volbrengen van Gods wil. Daarom kan de Heer Jezus zijn Goddelijke kracht niet voor zichzelf aanwenden. Een mens heeft immers geen mogelijkheid om via een bovennatuurlijke scheppingsdaad in zijn lichamelijke behoeften te voorzien. Een mensenleven speelt zich juist af binnen de beperkingen die de natuur oplegt. Door zichzelf middels een wonder van brood te voorzien zou de Heer Jezus zich daarom buiten de wetten van het mens-zijn plaatsen.

Maar Jezus kan niet handelen alsof Hij geen hemelse Vader heeft. Als de eeuwige Zoon van God is Hij alle eeuwen door in een positie geweest om engelen te gebieden. Maar nu ‘leert Hij de gehoorzaamheid’ (Hb5:8). Dat betekent dat Hij op aarde als mens ondervindt wat het is om niet zelf beslissingen te nemen, maar die aan Iemand Anders over te laten. Jezus heeft ervoor gekozen van God afhankelijk te zijn. De consequentie is dat zolang God Hem geen brood geeft, Hij honger lijdt en moet wachten.

Als de Heer Jezus aan de raad van de satan gehoor zou geven, heeft dat verstrekkende gevolgen. Ten eerste zou Jezus hiermee laten zien dat zijn vertrouwen op God, die in al zijn behoeften zal voorzien, kennelijk beperkt is (Fp4:19; vgl. Mt27:43). Ten tweede zou het aantonen dat Jezus toch niet echt mens is, want uit stenen broden creëren hoort niet bij het mens-zijn. En als Hij geen echt mens is, kan Hij ook niet ten behoeve van mensen hogepriester worden (Hb5:1). Ten derde zou Jezus onafhankelijk van God handelen. God heeft Hem immers niet opgedragen om stenen in brood te veranderen. Daarmee zou Hij zijn eerdere besluit negeren om alleen Gods wil te doen en dus geen volmaakt offer kunnen zijn (Hb10:5vv). Elk van genoemde gevolgen is voldoende om Jezus’ middelaarsdienst op het kruis van Golgotha van zijn verzoenende kracht te beroven…

Jezus doorziet de verzoeking van de satan echter feilloos. Daarom antwoordt Hij met een citaat uit het boek Deuteronomium, dat de mens niet alleen van brood zal leven, maar ‘van alle woord dat door de mond van God uitgaat’ (Mt4:4; Dt8:3). Door zijn beroep op de Schrift plaatst Jezus zichzelf uitdrukkelijk onder het gezag van God. Mensen leven immers binnen de randvoorwaarden van Gods scheppingsinzettingen en hebben Gods Woord te gehoorzamen. Niet van brood, maar van Gods bevelen zullen mensen leven. Hoewel Jezus Gods Zoon is, is Hij mens geworden om als écht mens te leven, in afhankelijkheid van het Woord van God. De eerste Adam was ooit gevallen door voedsel te eten dat God niet aan hem had geschonken (Gn3:6v). Maar de laatste Adam houdt stand, want zijn voedsel is niet het brood dat Hij zelf kan maken, maar het doen van de wil van zijn hemelse Vader (Jh4:34). Jezus verkiest mét andere mensen te bidden: ‘Onze Vader die in de hemelen zijt, geef ons vandaag ons toereikend brood’ (Mt6:9,11).

Knecht of Messias?

Nadat de Heer Jezus de eerste verzoeking doorstaan heeft, komt de satan met een tweede list. Daartoe neemt hij Jezus mee naar Jeruzalem (Lk4:9), Gods heilige stad (Mt4:5), en plaatst Hem op de dakrand van de tempel.

Het gebruikte Griekse woord hieron (‘tempel’) is een aanduiding voor het hele tempelcomplex, inclusief de bijgebouwen, poorten en muren – in tegenstelling tot een ander woord, naos, dat alleen naar het eigenlijke tempelhuis verwijst. De wat vage uitdrukking ‘de dakrand van de tempel’ zou kunnen duiden op het dak van de zuilengang van Salomo aan de zuidkant van het tempelplein, die zo’n 150 meter boven de Kedron-vallei uittorent (J.Oudh., 15:11,5). Of wellicht wordt gedoeld op de hoek van het tempelportaal waar de wachtpost van de priester staat die ’s ochtends het moment afwacht waarop de eerste zonnestralen boven de heuvels van Judéa uitkomen, zodat hij het signaal kan geven voor het brengen van het morgenoffer.

De satan, bij de eerste verzoeking door een tekst uit het Oude Testament teruggeslagen, doet bij zijn tweede verzoeking eveneens een beroep op het Woord van God. In zijn eerste verzoeking probeerde hij Jezus tot een daad van onafhankelijkheid te bewegen, maar in zijn tweede aanval richt hij zich juist op Jezus’ afhankelijkheid. Jezus wil God toch gehoorzaam zijn? Laat Hij dan vertrouwen op wat God in het boek van de Psalmen heeft beloofd: De engelen zullen Hem dragen als Hij van het dak van de tempel springt! (Mt4:6; Ps91:11v).

Volgens een oude Joodse traditie zal de Messias zichzelf staande op het dak van de tempel openbaren (Pesiq. R., 162a). Wat is er nou mooier? Alle tempelgangers zullen Hem zien en Hem vol verbazing als hun Messias begroeten. De priesters zullen in de voorhof met het morgenoffer bezig zijn. De grote tempeldeuren zullen worden geopend, terwijl stoten op de zilveren trompetten het volk oproepen om bij het aanbreken van de nieuwe dag voor Gods aangezicht te verschijnen. Als Hij op dat moment, door engelen gedragen, langzaam vanuit de hemel afdaalt en temidden van de priesters verschijnt, zal heel Israël Hem toch onmiddellijk als Messias erkennen? Dat is toch de bedoeling van zijn komst? En bovenal, het zou geen daad van onafhankelijkheid zijn, maar juist van afhankelijkheid, zo leert de satan, want Jezus kan zich op Gods eigen Woord beroepen!

De tweede verzoeking is net als de eerste erg listig. Johannes de doper had gepredikt dat voor God ook de ‘vruchten’ belangrijk zijn (Mt3:8). De duivel probeert nu om Jezus over te halen zijn geloof door een daad te bewijzen. Hij moet de liefde van zijn Vader op de proef stellen en zijn bescherming claimen. In de eerste verzoeking lukt het de satan niet om de Heer Jezus van Gods Woord te laten afwijken. Daarom probeert hij nu het Hem nu te laten misbruiken. Nadat Jezus in de eerste verzoeking weigerde om zijn eigen Goddelijke macht aan te wenden, prikkelt de duivel Hem nu om een beroep te doen op de Goddelijke macht van zijn Vader.

Het is opmerkelijk dat de satan – overigens net als in de hof van Eden (Gn2:16v; 3:1) – God wel citeert, maar dat niet erg nauwkeurig doet. Zo laat hij in zijn bijbelcitaat enkele woorden weg. Psalm 91 spreekt over Gods bescherming ‘op al uw wegen’ (Ps91:11v), een formulering die de Heer Jezus eraan zou herinneren dat Hij zijn wegen niet zelf kan bepalen, maar als Knecht door God geleid wordt. En het is opmerkelijk dat het citaat ook een vers te vroeg stopt, want juist het vervolg is erg toepasselijk: ‘Op leeuw en adder zult u treden, jonge leeuw en slang zult u vertrappen’ (Ps91:13). Zolang Jezus Gods wegen bewandelt, wordt de macht van satan, in de bijbel diverse malen gesymboliseerd door slang en leeuw (1Pt5:8; Op12:9), gebroken. De boodschap van Psalm 91 is dus precies het omgekeerde van wat de satan insinueert: Wie op Gods wegen wandelt, heeft een betrouwbaarder leidsman dan de satan!

De Heer Jezus doorziet dat. Als Hij van het dak van de tempel afspringt, vormt dat geen daad van afhankelijkheid en vertrouwen, maar juist een verzoeking van God, omdat Hij Hem dwingt om in te grijpen. Jezus heeft van zijn Vader geen opdracht in die richting ontvangen, zodat het nergens anders toe dient dan als test of God zijn woord houdt. Dat zou geen uiting van vertrouwen zijn maar juist een gebrek aan vertrouwen uitdrukken. Jezus wéét dat God zijn Woord zal nakomen en Hem als het erop aankomt, zal beschermen. Maar daarvoor hoeft Hij de rollen niet om te draaien: Niet de knecht bepaalt wat zijn heer moet doen, maar de meester bepaalt hoe zijn dienaar moet handelen. En als God dat noodzakelijk acht, zal Hij zeker zijn engelen zenden om zijn Zoon te beschermen.

Jezus is een volmaakte Dienstknecht. Hij weerstaat zijn tegenstander met een tweede citaat uit het boek Deuteronomium: ‘U zult de Heer, uw God, niet verzoeken’ (Mt4:7; Dt6:16). Daarmee heeft de Heer Jezus ook de aard van satans tweede aanval doorzien en spreekt Hij opnieuw uit dat Hij alleen God dient.

Lijden of heerlijkheid?

Het is de satan nog steeds niet gelukt om Jezus ten val te brengen. Het lijkt wel alsof hij door het falen van zijn listen steeds wanhopiger wordt en ten slotte zijn toevlucht zoekt in een frontale aanval. In zijn derde verzoeking vraagt hij Jezus onverbloemd om hem te aanbidden. Daar gaat het hem dus om. Alle eeuwen door was de satan erop uit om Gods plaats in te nemen en de aanbidding die alleen God toekomt, voor zichzelf te claimen (Js14:14; 2Th2:4). Daarvoor heeft hij blijkbaar al zijn macht over. En om dat te bereiken neemt hij Jezus nu mee naar een hoge berg, vanwaar alle koninkrijken van de wereld zichtbaar zijn (Mt4:8).

Het is niet duidelijk of sprake is van een mythische berg of een daadwerkelijke berg die uitzicht over de wijde omgeving verschaft (vgl. Gn13:14v; Dt3:27; 34:1vv). Een Byzantijnse traditie situeert de verzoekingen op de Deir al Quruntul – door de kruisvaarders de Mons Quarantana genoemd; ‘quaranta’ betekent ‘veertig’ en verwijst naar de veertig dagen durende verzoeking – in de vlakte van Judéa, ten noordwesten van het oudtestamentische Jericho. De top van deze kale heuvel strekt zich 500 meter boven de Jordaanvallei uit, waardoor zich een adembenemend vergezicht opent, reikend tot Jeruzalem in het westen, de Jordaan en de vlakten van Moab in het oosten en het Hermon-gebergte in het noorden. De grote hoofdwegen die Palestina doorsnijden en naar alle koninkrijken van de wereld voeren, zijn vandaar als fijne adertjes in het landschap zichtbaar.

Op de berg toont de overste van de wereld Jezus ‘in een ogenblik tijds’ (Lk4:5) alle aardse koninkrijken en hun heerlijkheid. De schoonheid, majesteit, kracht en pracht van de machtigste wereldrijken passeren de revue: Het uitgestrekte Romeinse Rijk, met zijn ontelbare onderworpen gebieden, Griekenland, Pergamus, Bithynië, Syrië, Pontus, Judéa en Egypte, maar ook de keizerrijken van het verre China en Japan en de mysterieuze culturen in Afrika, Amerika en Australië. De satan, de onbetwiste heerser daarover, biedt het gezag over al deze rijken aan de Heer Jezus aan onder slechts één simpele voorwaarde: Jezus moet de satan één enkele keer aanbidden… (Mt4:9).

Het aanbod van de satan vormt een goedkope imitatie van Gods belofte aan de Messias in Psalm 2, waar Hij zijn Gezalfde het koningschap over de wereld aanbiedt: ‘Vraag Mij en Ik zal volken geven tot uw erfdeel, de einden der aarde tot uw bezit’ (Ps2:8). Gods raadsbesluit is dat zijn Zoon op de troon komt (Ef1:10). Alleen voert de route via het kruis. De satan biedt een kortere weg aan: Jezus kan de volken ook wel zónder lijden als erfdeel ontvangen, namelijk door eenmalig de satan eer te bewijzen.

De consequentie daarvan zou zijn dat Jezus wel het einddoel bereikt, de regering van de aarde, maar zonder op het kruis definitief met de macht van de satan af te rekenen (Ko2:15; Hb2:14v). De essentie van de eerste verzoeking is wat Jezus voor zichzelf kan doen, van de tweede wat God voor Hem kan doen, en van de derde wat de satan voor Hem kan doen.

Gelukkig dat de Heer Jezus, als Hij bovenop de berg de koninkrijken van de aarde aanschouwt, iets anders ziet dan de satan. De duivel ziet de pracht en praal, maar de Heer Jezus ziet lijden en dood, de trieste gevolgen van de zondeval en van het drukkende juk van de overste van de wereld. De satan ziet mensen die als slaven kunnen dienen, maar de Heer Jezus ziet schepselen die verloren zijn door hun schuld en verlost moeten worden om Gods vrede te kunnen ervaren. De satan ziet willoze werktuigen voor zijn boze plannen, maar de Heer Jezus ziet mensen die van God zijn afgedwaald en met Hem verzoend moeten worden.

De satan begeert de alleenheerschappij over een gevangen schepping, maar Jezus hunkert naar de heerschappij over een verloste schepping (Rm8:21), waar God de lofzang gezongen zal worden (Js24:14vv). Bovendien weigert de Heer Jezus pertinent om de heerschappij uit de handen van de satan te ontvangen. Hij is Gods tegenstander door de eeuwen heen en daardoor de grote loser van de wereldgeschiedenis. Jezus heeft maar één wens, en dat is om het koninkrijk straks uit de handen van zijn God te ontvangen (vgl. Dn7:13v; Mt28:18; Fp2:9vv), zodat de satan zich nooit op het feit kan beroemen dat Hij de Heer Jezus heeft gekroond (vgl. Gn14:22v).

Jezus doorziet haarscherp waarom de satan graag door Hem aanbeden wil worden. Allereerst omdat Hij daardoor impliciet zou erkennen dat de duivel een macht is met wie Hij rekening moet houden. Maar belangrijker, de Heer Jezus kent het verband tussen aanbidding en dienst. De satan spreekt alleen over aanbidden, maar de Heer Jezus weet dat aanbidding ten diepste een daad van dienstbaarheid vormt. Dat drukt Hij in zijn antwoord aan de satan uit, voor de derde maal een citaat uit het boek Deuteronomium: ‘De Heer, uw God, zult u aanbidden, en Hem alleen dienen’ (Mt4:10; Dt6:13). Door de duivel te aanbidden zou Jezus erkennen dat Hij hem dient, waarmee de satan uiteindelijk tóch de heerser zou blijven! Zoals de slang de eerste Adam verleidde met de belofte dat hij ‘als God zou zijn’ (Gn3:5), maar deze daardoor juist een slaaf van de boze werd, zo probeert de satan de laatste Adam te verleiden met de belofte dat Hij ‘koning’ zal worden. Aanbidding van de satan leidt echter niet tot een troonsbestijging, maar staat gelijk aan troonsafstand.

De Heer Jezus weigert resoluut de satan te aanbidden om uit zijn hand het koningschap aan te nemen. In de toekomst zal de valse christus de satan wél aanbidden, waarop de draak hem inderdaad zijn macht en troon schenkt (Op13:2vv). Jezus’ weigering brengt Hem daarentegen naar het kruis. Maar Hij heeft geen keus. Als Hij aan de verzoeking toegeeft, zou Hij in plaats van de wereld te erven, juist de wereld verloren hebben. Dan kunnen de woorden van de omstanders rond het kruis worden omgedraaid: ‘zichzelf heeft Hij verlost, anderen kan Hij niet verlossen’ (vgl. Mt27:42).

Jezus wordt niet door hebzucht geleid, maar door liefde: liefde voor een zondige wereld (Jh3:16). En liefde heeft geen prijs: ‘Al bood iemand alles wat hij bezit voor de liefde, smadelijk zou men hem afwijzen’ (Hl8:7). Daarom verkiest Jezus het kruis boven de troon.

De verzoeker weggestuurd

Nadat de satan zich zo in de kaart laat kijken en het duidelijk wordt dat hij God van zijn eer wil beroven, gebiedt Jezus hem om te vertrekken: ‘Ga weg, satan!’ (Mt4:10). De Zoon van God is gekomen om de wil van zijn Vader te doen en daardoor ‘de werken van de duivel te verbreken’ (1Jh3:8). In zijn dienst voor God is geen plaats voor satan. Daarom stuurt Hij hem weg.

Aan zulke woorden heeft het de eerste mens ontbroken (vgl. Jk4:7), met als consequentie dat het hele menselijke geslacht door Adam meegetrokken is in het verderf. Maar de laatste Adam houdt stand in de verzoekingen. En door zijn overwinning op het kruis wordt Hij het hoofd van een nieuw mensengeslacht (Rm5:17vv). Jezus is niet alleen Overwinnaar van de verzoekingen, maar Hij overwint ook de verzoeker. Met zijn drievoudige ‘er staat geschreven’ bewijst Hij de waarheid van het hemelse getuigenis bij zijn doop. Gods Zoon is inderdaad volmaakt. Hij doorstaat de verzoekingen glansrijk. In Hem kan God welbehagen hebben (Mt3:17). Engelen komen en voorzien Jezus van voedsel (Mt4:11), net zoals Adam volgens de rabbijnen voor zijn val door engelen van voedsel werd voorzien (R.Nathan, 1A).

Jezus valt niet voor de valstrikken van de duivel, zoals andere charismatische leiders wel deden. Uit de eerste verzoeking blijkt dat Jezus geen tovenaar is. Er zijn velen geweest die het leiderschap claimen met een beroep op het bovennatuurlijke (p.Chag., 2,2; Sanh., 6.6). Maar Jezus is niet gekomen om volgelingen te winnen door manipulatie van geestelijke krachten, hoewel de farizeeën Jezus hier later wel van betichten (Mt12:24).

Uit de tweede verzoeking blijkt dat Jezus evenmin een misleide visionair is. Er zijn vele valse profeten geweest die met een misplaatst beroep op Gods bescherming uiteindelijk tenonder zijn gegaan (J.Oudh., 20:8,6; J.Oorl., 2:13,4). Het is de theologie van satan: ‘Als Jezus Gods Zoon is, laat God Hem redden…’ (Mt27:40vv; vgl. Wijsh. 2:18). Maar de Heer Jezus weet dat Hij alleen op Gods instructie wonderen kan doen (Mt26:42; vgl. 1Kn18:36).

Ten slotte toont de derde verzoeking dat Jezus geen politieke revolutionair is, in tegenstelling tot wat de Joodse leiders hem verwijten (Mt26:55; 27:11v). Om de aarde te kunnen regeren, zo suggereert de satan, moet de Romeinse keizer van de troon worden gestoten. Immers, Rome regeert nu de wereld (Op17:18; J.Oorl., 2:16,4; 3:10,2). Maar Jezus wacht op een hogere troon dan die van Rome (Mt25:31). Hij weet dat niet de duivel maar God het koningschap aan mensen toebedeelt (Dn4:17; 7:13v).

Jezus’ beproevingen representeren ook de belangrijkste gebieden waarop mensen verzocht kunnen worden: de begeerte van het vlees, de begeerte van de ogen en de hoogmoed van het leven (1Jh2:16). De eerste verzoeking – het veranderen van stenen in brood – heeft met de ‘begeerte van het vlees’ te maken. Eva had van de verboden vrucht gezegd dat die ‘goed was om daarvan te eten’ (Gn3:6). De Heer Jezus kent die begeerte niet. Hij wil zich niet met brood maar alleen met het Woord van God voeden.

De tweede verzoeking – van het tempeldak springen om door engelen gedragen te worden – heeft met de ‘hoogmoed van het leven’ te maken. De boom in de hof was voor Adam en Eva ‘begeerlijk om daardoor verstandig te worden’ (Gn3:6). Maar Jezus, nederig als geen ander, verlangt geen eer van mensen (Mt11:29).

De kern van de derde verzoeking – het afsnijden van de weg naar het koninkrijk door de satan te aanbidden – ligt in de ‘begeerte van de ogen’. Ook in dat opzicht hadden Adam en Eva gefaald, want de verboden vrucht was ‘een lust voor hun ogen’ (Gn3:6). Jezus heeft echter een ‘eenvoudig oog’ (Mt6:22), dat niet op de pracht en praal van de wereld maar alleen op God gericht is. Hij is ‘in alle dingen verzocht als wij’ (Hb4:15) en heeft daardoor ‘geleden’ (Hb2:18). Maar juist in deze verzoekingen, waarvoor waarschijnlijk ieder ander mens zou zwichten, toont Hij zichzelf ‘heilig, onschuldig en onbesmet’ (Hb7:26).

Na het bevel om te vertrekken druipt de satan af (Mt4:11), hoewel slechts ‘voor een tijd’ (Lk4:13). De Heer Jezus heeft ‘de sterke gebonden’ en kan nu ‘het huis van de sterke binnengaan’ (Mt12:29). De tijd van Jezus’ openbare dienst breekt aan. Daarin zal zichtbaar worden dat Hij in staat is om zijn volk brood te geven (Mt14:19; 15:36). Hij zal later door het wonder van zijn opstanding ook bekendmaken dat Hij de Messias is (Mt28:9) en uiteindelijk uit de handen van God de koninkrijken van de wereld ontvangen (Mt28:18). Wat de duivel belooft, zal God geven – maar wel op zijn tijd. Er kan namelijk geen heerlijkheid zijn zonder lijden (vgl. 1Pt1:11; vgl. Rm8:17; 1Pt5:1).

Tijdens Jezus’ leven klinken de echo’s van de verzoekingen echter nog na. De eerste verzoeking, het aanwenden van macht voor zichzelf, komt bijvoorbeeld terug in de suggestie van Jezus’ broers om te bewijzen dat Hij inderdaad de Christus is (Jh7:3vv) en in de spottende roep van de omstanders op Golgotha: ‘Als U Gods Zoon bent, kom van het kruis af!’ (Mt27:40). De tweede verzoeking, het misbruiken van Gods bescherming, klinkt door in Petrus’ tegenwerping dat Jezus niet hóeft te lijden (Mt16:21vv). De derde verzoeking herhaalt zich in de poging van de menigte om Jezus voortijdig tot koning te kronen (Jh6:15) en in Petrus’ grijpen naar het zwaard (Jh18:10v). En omdat Jezus consequent voor Gods weg kiest, zal steeds opnieuw de prangende vraag opkomen die Pilatus later verwoordt: Is de Man van Nazareth nu een koning of niet? (Jh18:37).

De begroeting van de Koning

3

De begroeting van de Koning

Op de berg

Slechts drie discipelen mogen mee. De Heer Jezus heeft alleen hen uitgekozen om met Hem de berg te beklimmen. Op de top wil Hij in de eenzaamheid tot zijn Vader bidden (Lk9:28). Petrus, Jakobus en Johannes waren al eerder bevoorrecht om de opwekking van de dochter van Jaïrus bij te wonen (Mk5:37). Nu bevinden zij zich samen met Jezus op de berg, tegen het vallen van de avond. Terwijl hun Heer zich in gebed neerbuigt, dommelen de mannen al spoedig in (Lk9:32). Maar midden in de nacht schrikken ze wakker. Een ongewoon licht wekt hen. Want in het gezelschap van Mozes en Elia straalt hun Meester als de zon. Hij schittert als het Middelpunt van het heelal! Zij zijn getuige van de komst van het koninkrijk van God! (Mk9:1).

Terwijl de Heer Jezus op de berg in gebed is (Lk9:29), ondergaat Hij een ‘gedaanteverandering’. Het uiterlijk van zijn gezicht begint te stralen als de zon en zijn kleren worden zo helder wit ‘als geen volder ze wit kan maken’ (Mt17:2; Mk9:2v). Als gewone Man, als timmermanszoon, had Jezus de berg beklommen. Maar als een unieke Persoon, als een majestueuze Koning, straalt Hij op de bergtop.

Volgens de traditie spelen deze gebeurtenissen zich op de berg Tabor af. Echter, Jozefus bericht dat zich op de top een Romeins fort bevindt (J.Oorl., 2:20,6; 4:1,8). De geografische context lijkt te wijzen op één van de minder hoge toppen van de berg Hermon, niet ver van Caesaréa-Filippi, waar zich de voorafgaande gebeurtenissen afspelen (Mt16:13; Psalmis 88:13). Daarvandaan moet het gezelschap een geweldig uitzicht over de wijde omgeving hebben: Van de zee in het westen tot Damaskus in het oosten, van de Libanon in het noorden tot de bergen van Moab in het zuiden. Een andere mogelijkheid is de berg Meiron, zo’n tien kilometer ten noordwesten van het meer van Galiléa (vgl. Mk9:30). In ieder geval suggereert de aanduiding ‘de berg’ (Lk9:28) dat het een bekende berg is, dus een berg waar de Heer vaker is geweest (vgl. 2Pt1:18).

Jezus’ kleding wordt helder wit.[42] Wit is de kleur van hemelse heiligen en engelen (Mt28:3; Hd1:10; Op19:14) en symboliseert heiligheid en reinheid (Js1:18). Met de woorden ‘lichtend wit’ (Lk9:29) wordt een parallel getrokken met de felle schittering van de bliksem (Dn10:6; Mt28:3). Dat is inderdaad een helderder wit dan ook maar enige ‘volder’ kan maken.[43] Volmaakte reinheid straalt van de Heer Jezus af, zodat de discipelen zijn gezicht met de felle, oosterse zon op het heetst van de dag vergelijken (vgl. Hd26:13; Op1:16). De schitterende heerlijkheid van Gods eigen majesteit wordt in de Man van Nazareth zichtbaar…

Van alle eeuwen af bezit Jezus als God de Zoon, één van de drie Personen in de Drieëenheid, Goddelijke heerlijkheid. Dit is de luister die hoort bij de Schepper en Onderhouder van alle dingen (Hb1:3). Hoewel Hij zich bij zijn menswording ‘ontledigd’ heeft (Fp2:6v), heeft Hij zijn Godheid nooit afgelegd. De Heer Jezus heeft alleen (tijdelijk) afstand gedaan van zijn recht om die Goddelijke macht en majesteit voor zichzelf te claimen. Maar voor diegenen die hiervoor oog hebben, is die Goddelijke heerlijkheid ook tijdens zijn leven op aarde zichtbaar, zoals ook Johannes opmerkt: ‘Wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd, een heerlijkheid als van een eniggeborene van een vader, vol van genade en waarheid’ (Jh1:14).

Behalve zijn heerlijkheid als Zoon van God bezit de Heer Jezus ook als mens ‘heerlijkheid’. Als beloning voor zijn trouw en toewijding aan God, tot in de dood toe, heeft God Jezus Christus als mens met Goddelijke heerlijkheid bekleed (Hb2:9). Dat is ook de strekking van het gebed in Johannes 17:4v, waarin de Heer Jezus zijn Vader vraagt verheerlijkt te worden met de heerlijkheid die Hij alle eeuwen door als God al bezat. De betekenis van de hemelvaart is dat de hemel Goddelijke heerlijkheid aan de mens Jezus Christus schenkt. De eer die alleen God toekomt, wordt aan Jezus gebracht. Daarom zal Hij ook als ‘Mensenzoon’ op de Goddelijke oordeelstroon zitten (Jh5:27; vgl. Op20:11). Daarom zal straks een mens de alleen aan God toekomende titel ‘Koning der koningen en Heer der heren’ dragen (1Tm6:15v; Op17:14; 19:16). En daarom zal elke knie zich straks voor de mens Jezus Christus buigen, hoewel die eer slechts aan de Allerhoogste toebehoort (Js45:23; Fp2:9v).

De discipelen hebben het voorrecht om alvast een glimp van de heerlijkheid van de Koning in zijn rijk te mogen opvangen. De dingen die op de top van de berg gebeuren, voorafschaduwen immers de ‘kracht en komst’ van het koninkrijk van God (2Pt1:16; Lk9:27). Straks zal de Heer Jezus inderdaad als de witte Ruiter het koningschap van de aarde voor zichzelf opeisen (Op19:11vv). Zijn eeuwige heerschappij wordt door de profeet Maleachi geschilderd als de heilbrengende opgang van de ‘zon der gerechtigheid’ (Ml4:2). Op de berg van de verheerlijking straalt die zon al eventjes, een voorproefje van Gods heerlijkheid die straks de hele aarde zal vervullen (Ps72:19). Want als de Koning verschijnt, wordt God op aarde zichtbaar! (Js40:5; Tt2:13).

Mozes en Elia

Als het uiterlijk van de Heer Jezus verandert, staan er plotseling ‘twee mannen’ bij Hem. Het blijken Mozes en Elia te zijn die ‘in heerlijkheid’ verschijnen (Mt17:3; Lk9:30v). Mozes en Elia komen vanuit de tegenwoordigheid van God en geven zo een hemels accent aan de gebeurtenissen op de berg.

Het is opmerkelijk dat de discipelen de twee grote godsmannen uit het oude verbond onmiddellijk herkennen (Mt17:4). Toch valt de nadruk niet zozeer op hun personen als wel op hun gesprek: Alle drie de evangeliën benadrukken dat het niet Jezus was die zich met deze grote geloofshelden onderhoudt, maar dat Mozes en Elia met Jezus beraadslagen. Als Gods ultieme Profeet kan Hij hen onderwijzen (Dt18:15).

Het onderwerp van dit hemelse gesprek is de ‘uitgang’ die Jezus in Jeruzalem zal volbrengen (Lk9:31). Dit woord ‘uitgang’ (exodos, vgl. de naam van het tweede bijbelboek: ‘Exodus’) doelt op Jezus’ sterven, opstanding en hemelvaart en vormt een tegenhanger van het door Lukas voor Jezus’ aardse dienst gebruikte woord ‘optreden’ (eisodos, Hd13:24). Het geeft aan dat de Heer Jezus weet dat zijn dood de ‘uittocht’ van zijn volk zal bewerken, dat zich nu nog in de slavernij van de zonde en de satan bevindt (Rm6:17; Hb2:14v). Zoals God eens zijn verbondsvolk Israël uit Egypte leidde (Ex12–15), zo moet een nieuwe ‘uittocht’ plaatsvinden. In zijn kruisdood zal de Heer Jezus Gods plan van verzoening en verlossing vervullen. Naar deze bevrijding uit gevangenschap ziet Hij dan ook uit (vgl. Js42:7; 61:1; Lk4:19).

Waarom verschijnen juist Mozes en Elia op de berg?[44] Sinds Origines hebben veel uitleggers gemeend dat Mozes als vertegenwoordiger van de wet verschijnt, waarin de komst van de Messias werd aangezegd. Elia zou dan een vertegenwoordiger van de profeten vormen, die steeds het ongehoorzame volk naar God terugriepen en op de komst van de Messias hebben gewezen (Matt., 12,38). Beide profeten hebben echter ondervonden dat hun grootheid het volk er niet van kon weerhouden om een weg van zonde en oordeel te gaan. Deze representatie is echter vreemd aan het Jodendom van de eerste eeuw en daarom vermoedelijk ook niet bedoeld.

Een andere verklaring die vaak geopperd wordt, houdt verband met het ongewone levenseinde dat beide godsmannen hebben gekend. Mozes stierf, maar werd door God zelf begraven (Dt34:5v; vgl. Jd:9) – hoewel sommige rabbi’s in de eerste eeuw van mening zijn dat Mozes in het geheel niet is gestorven (Sifra Deut., 357,10,5; R.Nathan, 12A). Elia voer in een vurige wagen midden in een storm ten hemel (2Kn2:11) en, zo veronderstellen de rabbijnen, leeft eeuwig door (vgl. 4Ea 6:26; J.Oudh., 9:2,2). Mozes zou dan een vertegenwoordiger zijn van de ‘ontslapen’ heiligen die straks weer uit de dood worden opgewekt, en Elia een beeld van hen die de Heer Jezus levend tot zich zal nemen.

Waarschijnlijk zijn Mozes en Elia op de berg aanwezig omdat beide personen op een bijzondere wijze met de komst van Messias verbonden zijn. Mozes staat model voor de profeet die volgens Deuteronomium 18:15-18 in de eindtijd als ‘leraar ter gerechtigheid’ zal optreden (Jl2:23; vgl. Hd3:22v; 7:37). En Elia wordt in het Oude Testament aangewezen als voorloper van die ‘grote en geduchte dag’, de dag des Heren, (Ml4:5v). Beide mannen hebben daarom een eschatologische betekenis die met de komst van de Messias in vervulling gaat.

Zowel qua persoon als qua dienst overtreft Jezus beiden. Vandaar dat het gesprek niet over de ontrouw van Gods volk of de moeiten van het leiderschap gaat, maar over het grote werk dat Jezus in Jeruzalem zal vervullen: de uitdelging van de zonde onder Gods tuchtigende hand, het verbreken van de macht van de boze en het aanbreken van de eeuw van vrede en heerlijkheid voor de aarde onder het volmaakte koningschap van Hem die op de berg het middelpunt vormt.

Groter dan Mozes, meer dan Elia

Op de enkele momenten dat de discipelen Jezus’ grootste heerlijkheid kunnen zien, blijkt de zwakheid van de mens. Wanneer de Heer Jezus in de hof van Gethsémané door doodsangsten wordt verscheurd, slapen de discipelen (Lk22:45). En ook op de berg, als God een tipje van de sluier oplicht die de majesteit van zijn Zoon verhult, blijken de drie discipelen in slaap te zijn gesukkeld (Lk9:32).

Mozes en Elia zijn al enige tijd met Jezus in gesprek als de discipelen ontwaken. Ze staan zelfs al op het punt naar hun hemelse woonplaats terug te keren (Lk9:33). Wanneer Petrus, Johannes en Jakobus wakker schrikken, vangen ze nog net een glimp van de gedaanteverandering van hun Meester op en ontdekken ze de twee andere mannen. Diep onder de indruk van het gebeuren en bang voor deze mysterieuze, hemelse aanblik op de donkere, nachtelijke heuveltop, stelt Petrus impulsief voor om drie tenten te maken, één voor de Heer Jezus, één voor Mozes en één voor Elia (Mk9:5v), zodat zij daarin kunnen overnachten.

Lukas voegt hier fijntjes aan toe dat Petrus niet weet wat hij zegt (Lk9:33). Petrus’ vraag is niet zozeer onjuist omdat Mozes en Elia niet op aarde hoeven te overnachten, maar omdat hij de Heer Jezus hiermee op één lijn stelt met Mozes en Elia! Ondanks hun grootheid als geloofshelden steekt Jezus’ heerlijkheid ver boven die van hen uit. Mozes en Elia hebben God trouw gediend, maar beiden hebben het op zeker moment toch laten afweten (Nm20; 1Kn19). Jezus dient God op volmaakte wijze en zal tot zijn dood gehoorzaam blijven (Fp2:8). Mozes en Elia hebben op de komst van de Koning vooruitgezien, maar Jezus ís de Koning. Daarom is Jezus groter dan Mozes (Hb3:3), meer dan Elia.

Misschien ligt er in het noemen van de tenten ook een impliciete verwijzing naar het loofhuttenfeest, het laatste feest in de jaarlijkse cyclus van Joodse feestdagen (Lv23:34vv; Dt16:13vv).[45] Tijdens dit grote feest overnachten de Joden een week lang in zelfgemaakte loofhutten, een herinnering aan hun verlossing uit Egypte en hun zwerftocht door de woestijn, in afwachting van het land dat God zijn volk als woonplaats zou schenken.

Het loofhuttenfeest wijst vooruit naar de rechtvaardige heerschappij van de Messias in het Vrederijk (Zc14:16vv). De verheerlijking op de berg vormt een ‘voorproefje’ van die glorieuze tijd – kennelijk begrijpt Petrus dit en stelt hij daarom voor om ‘loofhutten’ te maken – maar de tijd van vrede voor de aarde is nog niet gekomen. Zoals de Joodse feestcyclus met het paasfeest begint (Lv23), zo moet eerst het ware Paaslam nog worden geslacht (1Ko5:7) voordat de tenten van het loofhuttenfeest kunnen worden opgericht. Voordat de Messias kan heersen, moet Hij lijden (Lk24:26; Hb2:9). Voor de troon komt nog een kruis.

Hoort Hem!

Wanneer Petrus Jezus in één adem met Mozes en Elia noemt en Hem daarmee als het ware met hen gelijkstelt, kan de hemel niet zwijgen. Nog terwijl de discipel aan het woord is (Lk9:34), komt er een wolk die de berg en de drie mannen overschaduwt. Vanuit de wolk klinkt Gods getuigenis over de grootheid van zijn Zoon. Hij overtreft zelfs de grootste godsman!

De ‘lichtende wolk’ (Mt17:5) die de berg bedekt, is opnieuw de sjechina.[46] Ruim dertig jaar eerder is die voor het laatst door de herders in de velden van Efratha gezien (Lk2:9). Deze wolk vormt het zichtbare teken van Gods aanwezigheid (Ex13:21; 19:18). In de toekomst zal de Heer Jezus met de zichtbare heerlijkheid van de sjechina bekleed uit de hemel terugkomen om koning over de aarde te worden (Dn7:13v; Mk13:26; 14:62; Op1:7). Dan zal zijn heerlijkheid de tempel in Jeruzalem vervullen (Ez43:1vv) en wordt de hele stad door die vlammende wolk bedekt (Js4:5). Niet voor niets verwijst Petrus later, als hij aan de gebeurtenissen op de berg terugdenkt, hiernaar als de ‘luisterrijke heerlijkheid’ (2Pt1:17).

God spreekt vanuit de wolk soortgelijke woorden als bij Jezus’ doop: ‘Deze is mijn geliefde Zoon, hoort Hem!’ (Mk9:7). In het verslag van Lukas wordt over de ‘uitverkoren Zoon’ gesproken (Lk9:35) en Mattheüs voegt eraan toe: ‘In Wie Ik welbehagen gevonden heb’ (Mt17:5). God bezegelt opnieuw het gezag van zijn Zoon. De hemel begroet openlijk de gezalfde Priesterkoning van het rijk van eeuwige vrede (vgl. Hb5:10).

De stem uit de hemel lijkt, net als bij de doop, opnieuw naar twee messiaanse profetieën uit het Oude Testament te verwijzen. De woorden ‘deze is mijn geliefde Zoon’ herinneren aan Psalm 2:7:

Hij sprak tot mij: ‘mijn zoon zijt gij;

Ik heb u heden verwekt’.

Deze psalm profeteert over de koning die God over Sion zal stellen (vs6). Dit koningschap komt toe aan de Zoon die God heeft ‘verwekt’. Nu is het moment gekomen dat God die koning openlijk aanwijst. Als bewijs daarvan bekleedt Hij Hem met Goddelijke heerlijkheid.

Het spreken over de ‘uitverkorene’ brengt vervolgens ook Jesaja’s eerste profetie over de Knecht des Heren in herinnering (Js42:1):

Zie, mijn knecht, die Ik ondersteun;

mijn uitverkorene, in wie Ik een welbehagen heb.

Ik heb mijn Geest op hem gelegd:

hij zal de volken het recht openbaren.

Jezus is Gods Uitverkorene. In Hem heeft Hij welbehagen. Hij zal aan de wereld ‘het recht openbaren’, dat wil zeggen dat Hij een nieuwe wereldorde zal aanbrengen waarin Gods wil centraal staat.[47] De beide verwijzingen naar Psalm 2 en Jesaja 42 verbinden de verheerlijking van Jezus op de berg dus met zijn komende heerschappij over de aarde.

In Mattheüs en Markus noemt God Jezus ‘zijn geliefde Zoon’. Dit suggereert een verband met Gods opdracht aan Abraham om zijn zoon Izaäk op de berg Moria te offeren. De bewoording in Mt17:5 en Mk9:7 komt namelijk overeen met die in Gn22:2 (LXX) over Izaäk: ‘zijn enige zoon, die hij liefheeft’. Zoals Izaäk, Abrahams enige en geliefde zoon, de hoop van het verbond belichaamt, zo vormt Jezus, Gods eniggeboren en geliefde Zoon, onze ‘hoop van de heerlijkheid’ (Hd3:25; Ko1:27; Hb6:13vv; 7:19). En zoals Izaäk door zijn vader geofferd werd – niet letterlijk want God intervenieerde, maar in zijn hart had Abraham al afstand van hem gedaan – zo brengt God ook zijn Zoon op het altaar (Rm8:32) – nu wél letterlijk, want op Golgotha blijft de hemel gesloten. Maar zoals Izaäk als het ware weer uit de dood terugkeerde (Hb11:17vv; vgl. Jk2:21), zo zal God zijn Zoon evenzo opwekken, zodat Hij de Opgestane en Eerstgeborene van de nieuwe schepping wordt (Ko1:15,18; Hb1:6; vgl. vs5).

De oproep ‘hoort Hem!’ klonk niet bij Jezus’ doop in de Jordaan. Toen was er een nieuwsgierige menigte die geïnteresseerd was in wat Johannes te zeggen had. Maar het enthousiasme van het volk is inmiddels geluwd. De Joodse leiders hebben Jezus inmiddels verworpen en de eerste plannen om Hem te doden zijn al gesmeed (Mt12). Daarom klinkt nu wel het ‘hoort Hem!’. God bevestigt op de berg dat Jezus van Nazareth inderdaad de verwachte grote profeet is (Jh4:19,25v) op Wie Mozes en Elia hebben gewezen (Jh5:46). De hemelse verheerlijking staat daarmee in schril contrast met de heerlijkheid die de mensen Jezus toekennen.

In het Oude Testament betekent het ‘hoort Mozes!’ het luisteren naar het getuigenis van Mozes (vgl. Nm12:6vv; Jz1:17). Dit vormt een belangrijke toetssteen voor Israëls trouw aan God (vgl. Ml4:4). Als het volk op een dieptepunt van ontrouw is aangeland, klinkt als het ware de opdracht ‘hoort Elia!’, want Elia wil het volk naar Mozes’ wetten terugvoeren (vgl. Ml4:5v). Maar op het moment dat Jezus op de berg tussen hen instaat, spreekt God: ‘hoort Hem!’. Eindelijk heeft God de ‘profeet uit uw broederen’ verwekt, een Man in wie het Woord van God is (Dt18:15,18). De stem die eens vanuit de donder en het vuur van de Sinaï sprak, spreekt nu door de mond van een mens! (Hb1:1). En als God spreekt, doen wij er goed aan om te luisteren.

Net als Mozes destijds staat Jezus op een bergtop, vanwaar Hij het hele land kan overzien, het land dat God Abraham, Izaäk en Jakob onder ede beloofd heeft (Dt34). Op zo’n plek komt de Goddelijke verzekering dat Jezus inderdaad de beloofde Messias is. In dit land, in deze streek zal Gods Gezalfde lijden, om door de dood heen de wereld die in de macht van de zonde ligt, te verlossen.

De oude en de nieuwe middelaar

Als de drie discipelen de gebeurtenissen op de berg gadeslaan en de hemelse stem horen, worden ze bang en vallen ze op de grond. Zij weten zich in de tegenwoordigheid van God zelf. Lukas beschrijft de angst van de discipelen bij Jezus’ ingaan in de wolk (Lk9:34), Markus benadrukt hoe Petrus’ bangheid zich in de vraag om het maken van de tenten uit (Mk9:6), terwijl Mattheüs hun angst bij het horen van de hemelse stem noemt (Mt17:6). De discipelen hebben de stem van de Vader al in de woorden van de Zoon herkend (Jh12:49), maar nu horen zij Gods stem direct. Dat beangstigt hen. Wie kan immers God zien en in leven blijven? (Ex33:20; Ri6:22; 13:22).

De Heer Jezus bemerkt de gevoelens van zijn discipelen. Hij gaat naar hen toe en raakt hen aan, waardoor hun angst wegebt (Mt17:7) – net zoals de vrees van Jesaja, Daniël en Johannes na een hemelse aanraking verdwijnt (Js6; Dn10:9v; Op1:17v). Hun vrees wordt verwondering, hun angst vertrouwen, hun twijfel hoop. Het is hún Meester over wie God heeft getuigd, niet Mozes of Elia. Daar kan geen misverstand over bestaan, want als de stem spreekt, bevindt alleen Jezus zich nog op de berg! (Lk9:36).

Later zal Petrus in zijn tweede brief zijn onuitwisbare herinnering aan deze gebeurtenis vastleggen. Op de berg heeft Petrus iets van Jezus’ ‘kracht en komst’ gezien, dat wil zeggen: van Jezus’ komst in kracht, zijn wederkomst in heerlijkheid. Korte tijd is hij ooggetuige geweest van Jezus’ komende majesteit (2Pt1:16v). Hij heeft de ‘Koning in zijn schoonheid’ aanschouwd! (Js33:17).

Voor de apostel vormt deze nacht een aanmoediging om niet alleen op Jezus’ woorden acht te slaan – in navolging van Gods ‘hoort Hem!’ – maar ook op Gods stem in de profetie, de voorzeggingen van het Oude en Nieuwe Testament. Zoals Jezus’ heerlijkheid in de donkere nacht de bergtop verlicht, zo straalt Gods Woord als een lamp op een duistere plaats (2Pt1:19). Wat God gesproken heeft, zal gebeuren (Js55:11). Als God zijn Koning heeft aangewezen, zal het moment ook daadwerkelijk aanbreken dat de hele schepping zich voor die Koning zal neerbuigen!

De gebeurtenissen op de berg doen ook denken aan de Godsopenbaring op de Sinaï (zie Ex19, 24 en 34). God verkiest dikwijls bergen om zich te openbaren (zie bijv. Ez40:2; Op21:10; vgl. Js40:9). Zoals de Heer Jezus na ‘zes dagen’ (Mt17:1) de berg bestijgt, zo mocht Israëls wetgever, Mozes, na zes dagen aan de voet van de Sinaï vertoefd te hebben tot God opklimmen (Ex24:16). En zoals Mozes’ gezicht na zijn ontmoeting met de Heilige straalde (Ex34:29v), zo straalt ook Jezus’ gezicht ‘als de zon’. Bij Mozes was het slechts een reflectie van de heerlijkheid van God, die dan ook vervaagde (2Ko3:7vv), maar bij Jezus wordt zijn eigen Goddelijke majesteit zichtbaar (Jh1:14). God tilt als het ware heel even de sluier die over zijn Zoon ligt op, zodat de discipelen oog in oog staan met Gods lichtende heerlijkheid! (vgl. Js6 met Jh12:41).

Ook de verschijning van de sjechina herinnert aan de berg Sinaï, die immers door deze wolk bedekt werd. Vanuit de donkerheid en de rook had God met Mozes gesproken (Ex19:16-20; 24:15v). Nu spreekt de HERE eveneens vanuit de wolk. Er is nog een merkwaardige parallel: God sprak op de berg Sinaï behalve over zijn heilige wetten (Ex20) ook over zichzelf (Ex34:5v), dat wil zeggen over zijn Zoon. Want de genadige, barmhartige en lankmoedige God (vs6v) wordt bovenal zichtbaar in de Persoon van Jezus Christus. In Hem zouden al Gods eisen hun vervulling vinden. Datzelfde doet God tegenover de discipelen. Hij wijst hen nadrukkelijk op wie Jezus is: ‘Deze is mijn geliefde Zoon!’. De daaropvolgende angst van de discipelen (Mt17:6) correspondeert ten slotte met het sidderen van het volk Israël voor het vuur, de wolk en de donkerheid (Dt5:22-27; Hb12:18v). Wie kan Gods stem horen en in leven blijven? (Ex20:19).

Mozes was Israëls oude wetgever en koning (Dt33:4v). Op de Sinaï bemiddelt hij tussen God en het volk. Hij wordt echter overschaduwd door de grote Wetgever en Koning, Jezus van Nazareth, die komt om de volmaakte Middelaar tussen God en mensen te worden (1Tm2:5v). In Jezus brengt God de ware verlossing voor zijn volk (Js33:22).

Om die verlossing te bewerken daalt de Heer Jezus de dag na de verheerlijking de berg weer af. De grondslag voor zijn rechtvaardige heerschappij moet immers nog worden gelegd. Jezus verwisselt nogmaals, net als bij zijn komen in de wereld (Hb10:5), de lichtende heerlijkheid van de sjechina voor de weg naar de donkere diepten van het kruis (vgl. Ef4:9). Het is zoals de hogepriester op grote verzoendag deed: de gebruikelijke kleding van ‘heerlijkheid en eer’ (zo Ex28:2 LXX; vgl. Hb2:9) – gesierd door hemels blauw, goddelijk goud en edelstenen die aan Gods troon doen denken – wordt ingewisseld voor een eenvoudig linnen gewaad (Lv16:4). De priesterlijke dienst in het heiligdom wacht…

Lijden en heerlijkheid

Dat de Heer Jezus koning over de aarde wordt, staat vast. Echter, Hij moet de troon door lijden heen bestijgen (Hb2:10). De profeten hebben dat al van oudsher voorzegd (Lk24:26; 1Pt1:11). En ook Jezus richt de aandacht van zijn discipelen meermalen op zijn naderende lijden, dat zelfs op de berg het gespreksonderwerp is (Lk9:31).

De drie synoptische evangeliën melden dat Jezus zijn discipelen driemaal zijn onontkoombare missie in Jeruzalem aankondigt. De eerste aankondiging volgt op Petrus’ getuigenis (Mk8:31), de tweede op de verheerlijking op de berg en de genezing van de maanzieke jongen (Mk9:31), en de derde spreekt de Heer Jezus uit nadat een rijke man Hem vraagt hoe hij Gods koninkrijk kan beërven en vervolgens na Jezus’ antwoord afdruipt (Mk10:32vv). Alle drie aankondigingen worden gevolgd door onderricht over discipelschap: Jezus’ verwerping zal namelijk door zijn volgelingen worden gedeeld (Mk8:34vv; 9:35,38vv; 10:42vv; vgl. Jh15:20).

In zijn eerste aankondiging schetst de Heer Jezus beknopt wat Hem te wachten staat (Mt16:21):

Van toen af begon Jezus zijn discipelen te tonen dat Hij naar Jeruzalem moest gaan en veel lijden vanwege de oudsten, overpriesters en schriftgeleerden en gedood worden en op de derde dag worden opgewekt.

De Heer Jezus ‘toont’ zijn discipelen vier dingen. Allereerst geeft Hij hun inzicht in zijn Goddelijke opdracht: Hij moet naar Jeruzalem gaan, omdat God die stad voor het brengen van de offers heeft aangewezen (Dt12:5v; vgl. Lk9:51).

Ten tweede voorzegt de Heer Jezus wat Hem, de Zoon des mensen, dus Degene die recht heeft op Davids troon (Ps8:5vv; Dn7:13v), in Jeruzalem te wachten staat: Geen troonsbestijging maar lijden, ja ‘veel lijden’, en wel van de zijde van de oudsten, de overpriesters en de schriftgeleerden. Kortom: van hen die het religieuze leiderschap van het volk vertegenwoordigen.[48] Dit zal, het derde punt, uiteindelijk tot zijn dood leiden. Immers, zonder bloedstorting is ware verlossing onmogelijk (Hb9:22).

Ten slotte kondigt de Heer Jezus zijn opstanding aan. Omdat Hem na het kruis nog een troon wacht, kan Hij niet in het graf blijven. Op de derde dag zal Hij uit de dood worden opgewekt, de Goddelijke bevestiging van de volmaaktheid van zijn verzoenend lijdend en sterven (Rm1:4). Jezus’ miskenning door zijn volk zal zo in Jeruzalem tot een climax komen. Volgens Goddelijk plan moet Hij zijn leven afleggen en het weer opnemen (Jh10:17v).

Deze woorden van de Heer Jezus vallen de discipelen moeilijk. Zij kijken zo uit naar Jezus’ kroning –  die heeft God hun toch duidelijk aangekondigd! (Mt3:17) – dat de woorden van hun Meester hen bevreemden. Petrus reageert zelfs verontwaardigd op de stervensaankondiging van zijn Meester (Mt16:22). In zijn gedachtekader is alleen plaats voor een overwinnende Messias, niet voor een lijdende Messias. Gods plan omvat echter zowel lijden als heerlijkheid, zowel het kruis als de troon, en wel in die volgorde. De duivel had Jezus een troon aangeboden zónder kruis (Mt4:8v). Dat verklaart Jezus’ verrassend verontwaardigde reactie tegenover Petrus: ‘Ga weg, achter Mij, satan! Je bedenkt niet de dingen van God, maar de dingen van de mensen’ (Mt16:23).[49]

Door de schijnbare tegenstrijdigheid van de verschillende oudtestamentische profetieën over de Messias – sommige spreken over lijden, andere over koningschap – bestaat hierover bij de Joden in de tijd van de evangeliën verwarring. Een aantal Joodse theologen probeert de tegenstrijdige voorzeggingen zelfs te harmoniseren door de komst van verschillende messiassen te verwachten:[50] een Messias ben David zou voor het koningschap worden gezalfd en ook de troon van zijn stamvader David erven. Een Messias ben Jozef zal daarentegen als ‘oorlogsgezalfde’ (mesjuach milchamah) de eindstrijd voor het aanbreken van het vrederijk aanvoeren en dan, in navolging van Jozef, sterven (Midr. Ps60, 153a; Pesiq. R., 30a). De Heer Jezus probeert zijn discipelen te duiden dat alle profetieën over Hem handelen: Hij zal eerst lijden en sterven, maar daarna weer opstaan om straks te kunnen regeren. Maar de betekenis van deze woorden ontgaat hen (Lk9:45; 18:34).

In zijn tweede lijdensaankondiging voegt de Heer Jezus een nieuw element toe: Hij moet lijden omdat Hij ‘in de handen van mensen’ zal worden overgeleverd (Mt17:22v). Zoals Hij de eerste maal over de verwerping van de zijde van de Joodse leiders heeft gesproken, stelt Hij nu alle mensen voor zijn dood verantwoordelijk. Zijn eigen schepselen durven de hand aan Hem, hun Schepper en God, te slaan. Mensen zullen zich in slagorde tegen Gods Gezalfde scharen om ‘zijn banden te verscheuren en zijn touwen van zich te werpen’ (Ps2:2v). Op de schedelplaats vlak buiten Jeruzalem zal de rebellie van de opstandige mensheid haar absolute hoogtepunt bereiken als zij straks Gods Zoon aan het kruis nagelen… (Mt21:37vv).

De derde aankondiging wordt nog weer nauwkeuriger. Wat Jezus zijn discipelen vertelt, is geen noviteit, maar komt overeen met de aloude woorden van de profeten (Lk18:31). Deze keer noemt de Heer Jezus de ‘volken’ als medeplichtigen (Lk18:32). Bij de eerste aankondiging werden alleen de Joodse leiders vermeld, bij de tweede de mensen in het algemeen, maar nu maakt Hij expliciet melding van de rol van de volken, dat wil zeggen: de niet-Joden. Immers, zowel Joden als heidenen zullen Jezus verwerpen. De Joden zullen hun Koning grijpen en aan de Romeinen uitleveren (Mk14:46; 15:1,12v). Pilatus, de vertegenwoordiger van het Romeinse gezag, erkent driemaal Jezus’ onschuld (Lk23:4, 14,22), maar levert Hem toch over om gekruisigd te worden (Jh19:6).

De derde profetie treedt ook meer in details: Eerder sprak de Heer Jezus over ‘veel lijden’ (Mt16:21), maar nu specificeert Hij dat: Hij zal ‘bespot en gegeseld’ worden (Mt20:19). De voorgaande aankondigingen beschrijven zijn levenseinde in algemene bewoordingen – men zal Hem ‘doden’ (Mt16:21; 17:23) – maar in de derde aankondiging noemt Hij de exacte wijze waarop Hij zal sterven: Hem wacht de afschuwelijke dood van een terechtgestelde misdadiger: kruisiging! (Mt20:19).

Maar ondanks de driemaal herhaalde aanzegging zal Jezus’ kruisiging de discipelen straks toch overvallen. En zal ook zijn opstanding uit de dood hen volledig verrassen…

Op weg naar Jeruzalem

De derde lijdensaankondiging spreekt de Heer Jezus uit als Hij zijn laatste reis van Galiléa naar Jeruzalem maakt (Mt20:18). De weg loopt via Jericho (Lk18:31,35; 19:1,28). Jericho is Israëls belangrijkste priesterstad. Twaalf van de vierentwintig priesterafdelingen wonen er (b.Ta‘an., 27a; vgl. Lk10:30v). De Heiland gaat vandaar ‘op’ (Mt20:17) naar het hoger gelegen Jeruzalem om in die heilige stad als grote Priester het ware offer te brengen (Hb9:13v).

Het einddoel van de reis komt in zicht: Jeruzalem, de navel der aarde (Mt21:1; vgl. Ez5:5; 38:12). In de dagen vlak voor het paasfeest trekken veel meer Joden naar Jeruzalem (Jh11:55; vgl. Dt16:5v,16). In de paastijd zijn alle herbergen van Jeruzalem volledig bezet. Veel Joden bivakkeren daarom in de directe omgeving van de stad. Men schat dat Jeruzalem in de evangeliëntijd jaarlijks bij het paasfeest door meer dan 125.000 Joden van elders wordt bezocht. De drukte van het feest zal de Joodse leiders een mogelijke gelegenheid bieden om zich eindelijk van Jezus te kunnen ontdoen… (Jh11:56v; vgl. echter ook Mt26:4v).

De Heer Jezus komt zes dagen voor het paasfeest in Bethanië aan (Jh12:1). Daar brengt Hij dan de sabbat door. De volgende ochtend trekt Hij Jeruzalem binnen. Het is opmerkelijk dat dit precies de dag is waarop elk Joods huisgezin volgens de wet een paaslam in huis moet nemen (Ex12:3). Juist op deze dag haalt Jeruzalem Jezus binnen haar muren. Enkele dagen later zal Hij als het ware Paaslam zijn leven voor de stad en de wereld geven (Jh1:29; 1Ko5:7; 1Pt1:19).

Jezus zal langs de Romeinse militaire weg van Jericho naar Jeruzalem hebben gereisd. Deze weg, 25 kilometer lang, slingert door de bergen van Judéa, doorkruist Betfagé en de Kedron-vallei en komt dan uit op de oostelijke Stéfanuspoort, iets ten noorden van het tempelplein (vgl. Mk11:1). Onderweg stuurt Hij twee discipelen vooruit, bijna zoals een koning gezanten vooruitzendt om alles voor zijn komst in gereedheid te brengen. In het ‘tegenoverliggende dorp’, waarschijnlijk Betfagé, zullen de discipelen een vastgebonden veulen vinden, waarop nog nooit iemand gereden heeft, en dat dus voor koninklijk gebruik geschikt is (m.Sanh., 2,5; vgl. 1Sm6:7). Dat moeten ze losmaken en naar hun Meester brengen (Mk11:1v; Lk19:29v).

Markus en Lukas noemen het betreffende dier een ‘veulen’ (poolos), een algemene benaming voor een jong dier. Johannes spreekt over een ‘jonge ezel’ (onarion), terwijl Mattheüs het over twee dieren heeft, een ezelin en een veulen. Waarschijnlijk treffen de discipelen het jonge dier bij zijn moeder aan. Om ervoor te zorgen dat het veulen kalm blijft – er heeft nog nooit iemand op gereden (Mk11:2) – laten zij de moeder haar jong vergezellen (Mt21:2,5,7). Het woord poolos (‘veulen’) is hetzelfde woord als de Septuaginta, de Griekse vertaling van het Oude Testament, gebruikt voor het ‘ezelinnejong’ in de profetie van de intocht van de Messiaanse Vredevorst (Zc9:9), en voor de ‘ezel’ die de drager van de scepter van Juda aan de wijnstok zal binden (Gn49:10v).

Jezus weet waar het betreffende dier zich bevindt. Hij weet ook wat de reactie van de omstanders zal zijn wanneer zijn discipelen het veulen losmaken. Als ze worden aangesproken, moeten de discipelen antwoorden: ‘De Heer heeft het nodig’ (Mk11:3). Jezus claimt daarmee het koninklijke recht om van de goederen van zijn onderdanen gebruik te maken (vgl. 1Sm8:11,16v). Als Zoon van God had Hij dat gezag al (Ps50:10v; Ko1:16), maar nu maakt Hij als Zoon van David aanspraak op Davids troon (Jr23:5). Hij laat zich daarom ook openlijk ‘Heer’ noemen, een Messiaanse titel (zie Ps110:1; Mt22:41-46).

De discipelen doen zoals hun Meester hun heeft bevolen. Inderdaad vinden ze in Betfagé een veulen, vastgebonden bij een deur buiten aan de straat (Mk11:4). Dat maken ze los en nemen ze mee. Op de vraag van de dorpsbewoners geven ze het antwoord dat de Heer hun heeft gedicteerd, waarop de mensen hen laten begaan (Mk11:5v). Het is tekenend dat Jezus zelf de ezel moet regelen. Israël is blijkbaar nog niet klaar om zijn Koning te ontvangen (vgl. Ps110:3).

Gezegend Hij die komt!

De discipelen leggen nu hun (boven)kleren op het veulen. Daarop neemt de Meester plaats (Mk11:7). De Galilese pelgrims die Jezus op zijn reis naar Jeruzalem vergezellen, spreiden hun kleren op de weg, hakken takken van de bomen en leggen die eveneens voor Hem op de grond. De processie begint…

Voor en achter Jezus drommen de mensen samen (Mt21:9).[51] De weg voert hen over de Olijfberg naar Jeruzalem. Halverwege komt een andere groep Jezus tegemoet, wuivend met palmtakken. Dat zijn kennelijk pelgrims die al in Jeruzalem waren, maar gehoord hebben dat Jezus de stad nadert (Jh12:12v,17v). Voor het overgrote deel bestaat de menigte uit feestgangers die ter gelegenheid van het paasfeest Jeruzalem bezoeken, hoewel zich hieronder ook enkele farizeeën bevinden (Lk19:39; Jh12:19). Dan barst de vreugdezang los (Mt21:9):

Hosanna voor de Zoon van David!

Gezegend Hij die komt in de naam van de Heer!

Hosanna in de hoogste hemelen!

Bij de Jordaan was Jezus enkele jaren eerder door God als Israëls Koning aangewezen en gezalfd. Ondanks de verwerping van het volk bevestigt de hemel zijn koningschap tijdens de verheerlijking op de berg. Nu is voor Jezus het moment gekomen om zich openlijk als Messias te presenteren en maakt Hij aanspraak op de troon van David. Zoals een prins een stad na een overwinning intrekt (1Kn1:32-40; J.Oudh., 11:8,4-6), zo haalt Jeruzalem de Man van Nazareth aan het hoofd van een koninklijke processie binnen haar muren.

Jezus krijgt een vorstelijk onthaal. Zijn ontvangst doet denken aan het eerbetoon aan koning Jehu (2Kn9:13) en aan de intocht van Judas de Makkabeeër in Jeruzalem na zijn overwinning op Antiochus IV Epífanes (1Makk. 13:51; 2Makk. 10:7). Onder andere vanwege deze laatste processie zijn palmtakken een Joods nationalistisch symbool geworden en gelden ze als teken van overwinning (vgl. Op7:9). Jezus’ begroeting overstijgt daarmee duidelijk de gewone ontvangst van een pelgrim. In Hem herkent Jeruzalem zijn lang beloofde bevrijder (vgl. Jh6:15). Daarom wordt Hij door de menigte als de Zoon van David begroet (Lk19:38).

Onder de Joden is het algemeen bekend dat Jezus van David afstamt. Zijn geslachtsregister maakt duidelijk dat Hij zowel van vaderszijde (Mt1:6) als van moederskant (Lk3:31) van David afstamt.[52] Zijn vader Jozef werd door de engel als ‘zoon van David’ aangesproken (Mt1:20), want hij stamt ‘uit het huis en de familie van David’ (Lk1:27; 2:4). Ook Paulus noemt deze afstammingsrelatie (Rm1:3; 2Tm2:8) evenals Johannes in zijn laatste bijbelboek (Op3:7; 5:5; 22:16). Jezus wordt daarom met recht als Zoon van David aangesproken (Mt9:27; 12:23; 15:22; 20:30v). Bovendien weet iedereen dat de komende Messias een davidide zou zijn (1Makk. 2:57; Ps.Sal. 17:21; b.Sanh., 97-98), zelfs de farizeeën (Mt22:42).

Er kan geen misverstand over bestaan: Jezus is Davids erfgenaam en heeft recht op het koningschap! (2Sm7:12; Jr33:17,20v). Terecht trekt Hij als de Messiaanse troonpretendent, gezeten op een veulen, Jeruzalem binnen. En terecht begroet en huldigt het volk Hem als ‘Koning van Israël’ (Lk19:38; Jh12:13) en ‘Zoon van David’ (Mt21:9).

Het is gebruikelijk om pelgrims die voor het paasfeest naar Jeruzalem optrekken, bij aankomst te begroeten door het antifonaal zingen van Psalm 118:25–29. Hierbij wordt steeds een regel door de Jeruzalemmers gezongen en elke tweede regel door de aankomende feestgangers. De slotregel zingen beide groepen tegelijk, waarna Psalm 103:17 er als een soort conclusie aan wordt toegevoegd (Midr. Ps118, 85b-86a). Maar bij de intocht van Jezus heeft deze begroeting een diepere betekenis: In Hem herkent het volk zijn Messias, met wie de woorden van beide psalmen in vervulling gaan. Daarom rijzen de davidische hosanna’s op voor Davids grote Zoon. Het lijkt bijna alsof ‘het komende koninkrijk van onze vader David’ op het punt staat om aan te breken… (Mk11:10).

De uitroep ‘hosanna’ is bij de Joden vanuit Psalm 118:25 bekend: ‘geef toch heil!’.[53] Deze psalm vormt een onderdeel van het hallel en wordt in de paastijd veel gezongen (m.Pes., 5,7; 9,3; 10,7). In de loop van de tijd is de oorspronkelijk betekenis van het woord ‘hosanna’, een roep om hulp (‘red toch’; vgl. 2Sm14:4; 2Kn6:26), veranderd in een algemene zegenbede en toejuiching. Volgens de Midrasj bij Psalm 118 zal ook de Messias hiermee worden begroet (244a; ook b.Pes., 118a; j.Ber., 2,4d,52).

Het ‘hosanna voor de Zoon van David’ is daarom meer dan de begroeting van een ongewone pelgrim. Het volk prijst God voor het zenden van een Verlosser. Vandaar dat Lukas aan het ‘hosanna’ nog een lofzang toevoegt (Lk19:38):

In de hemel vrede,

en heerlijkheid in de hoogste hemelen.

De lofzang van de engelen die eens in de nachtelijke stilte over de velden van Efratha schalde – “heerlijkheid zij God in de hoogste hemelen, en vrede op aarde, in mensen van zijn welbehagen” (Lk2:14) – klinkt nu uit de mond van mensen!

Het schrijnende is echter dat de meesten maar bar weinig van de missie van de Gezetene op het veulen begrijpen. Jezus komt niet om de strijd met de Romeinse legioenen aan te binden en aardse vrede te brengen. Hij komt om zijn volk van geestelijke slavernij te bevrijden (Mt1:21) en vrede met God te bewerken (Rm5:1; Ko1:20). Daarom kan er voor de Messias nog geen troon opgericht worden. Eerst komt nog een kruis…

Zie, uw Koning!

Jezus’ intocht in Jeruzalem herinnert Mattheüs aan de profetieën over de komst van Israëls Koning. Zacharia heeft voorzegd dat de Messias op de rug van een rijdier Sion zal binnengaan, en blijkbaar gaat die profetie op dat moment in vervulling (Mt21:4v; Zc9:9). De Zoon van David komt en claimt de heerschappij over Jeruzalem, de stad van de grote Koning (Ps48:3; Mt5:35). Niet voor niets benadrukken de evangelisten de Olijfberg als het startpunt van Jezus’ reis naar Jeruzalem (Mt21:1; Mk11:1; Lk19:29). Op de Olijfberg zou de Messias aan zijn volk verschijnen (Zc14:3v) en daarvandaan, vanuit het oosten, Jeruzalem binnentrekken (Ez43:2vv).

Even lijkt het alsof het vrederijk direct zal aanbreken. Jeruzalem wordt opgeroepen tot vreugde, want de lang beloofde Messias treedt door haar poorten naar binnen (Jh12:15):

Vrees niet, dochter van Sion!

Zie, uw Koning komt,

gezeten op een ezelsveulen.

Markant is de wijze waarop Mattheüs de profetie uit Zacharia 9:9 aanhaalt:[54] Hij laat de woorden ‘rechtvaardig en zegevierend’ uit zijn citaat weg, zodat het volle accent ligt op Jezus’ rijden op een ezel (Mt21:5). Jezus komt Jeruzalem niet op een voor de strijd toegerust paard binnen (vgl. Ps.Sal. 17:32v), maar op een ezel, een dier dat symbool staat voor vrede (vgl. 1Kn1:33). Driemaal herhaalt de evangelist dit belangrijke detail (Mt21:2,5,7). Daarnaast citeert Mattheüs Zacharia 9 zo dat het lijkt alsof de profeet ook over twee dieren spreekt, hoewel de Masoretische tekst in Zacharia 9 – met de kenmerkende Hebreeuwse parallellie – slechts op één dier doelt (‘rijdend op een [mannelijke] ezel, [en wel] op een jonge ezel, een ezelinnejong’). Toch zegt Mattheüs hetzelfde als de andere evangelisten: Jezus berijdt het jonge dier, dat zelfs temidden van de onstuimige menigte tam blijft in de handen van Israëls Koning, de Heer van de schepping (vgl. Ps8:5-8).

Zacharia’s profetie verbindt de komst van de Koning met het beëindigen van strijd en oorlog (Zc9:10a) en het aanbreken van vrede voor de hele aarde (Zc9:10b; vgl. Ps72:8,11). Jezus biedt zich als de Vredevorst aan (vgl. Js9:5v). Hij toont zijn Messiaanse pretenties overduidelijk. Maar Israël is blind (vgl. Js1:3). De Joden zien Jezus, maar herkennen in Hem Gods Gezalfde niet (Mt13:14v; Lk19:42). De stemming zal weldra omslaan van het gejubel bij de poort in het gejoel voor het pretorium (Jh19:5v). De ware betekenis van Jezus’ intocht in het licht van Zacharia’s profetie ontgaat zelfs de discipelen… (Jh12:16).

Jeruzalem, Jeruzalem…

Niet iedereen is blij met het plotselinge enthousiasme. De aanwezige farizeeën mopperen dat ‘de hele wereld’ Jezus achterna loopt (Jh12:19). Tot nu toe heeft de Heer Jezus de gebeurtenissen zwijgend gadegeslagen, schijnbaar onbewogen. Het lijkt alsof de oren van de Heiland doof zijn voor de hosanna’s van de menigte. Pas als de farizeeën grommen: ‘Meester, bestraf uw discipelen!’ (Lk19:39), reageert Hij: ‘Als dezen zwijgen, zullen de stenen roepen’ (Lk19:40). Er moet immers een getuigenis zijn van de trouw van Israëls Verbondsgod, die zijn beloften vervult en de langverwachte Verlosser heeft gezonden!

Helaas zal de lofzang in Jeruzalem snel verstommen, vele eeuwen lang. Op een trieste wijze krijgen Jezus’ woorden er straks een dimensie bij: De stenen zullen inderdaad roepen en Jeruzalem aanklagen. Want enkele jaren later verkondigen de stilte en verlatenheid van de ruïnes van de vroegere Godsstad (Lk19:44; 21:6) de trieste gevolgen van de verwerping van Hem die komt in de naam van de Heer (Jh5:43).

Bij het naderen van Jeruzalem vanuit het Oosten blijft de stad grotendeels aan het oog onttrokken, totdat de weg het hoogste punt van de heuvels bereikt en plotseling van het ene op het andere moment de muren van Jeruzalem en het uitgestrekte plein met de majestueuze tempel, schitterend in het zonlicht, zichtbaar worden. Juist vanuit deze oostelijke richting biedt Jeruzalem dan een grootse aanblik. De muren torenen hoog boven de Kedron-vallei uit, zodat het lijkt alsof de stad als een bruid versierd is, ter verwelkoming van haar Koning. Het lijdt geen twijfel dat het op deze plaats is, wanneer Jeruzalem zo opdoemt, dat de Heer Jezus in tranen uitbarst en zijn rouwklacht over de stad uitspreekt (Lk19:41vv). Geen moment heeft Hij verwacht dat het Joodse volk Hem bij zijn intocht daadwerkelijk als Messias zal aannemen. In zijn herhaalde aankondigingen van wat Hem te wachten staat, heeft Hij daarop immers al meermalen gezinspeeld.

Jezus presenteert zichzelf tijdens de intocht officieel aan Israël. De woorden ‘op deze dag’ maken dat duidelijk (Lk19:42): De Heer Jezus biedt Jeruzalem op deze dag vrede aan. Maar ‘de zijnen’ nemen Hem niet aan (Jh1:11). Jeruzalem erkent de tijd niet waarin naar haar wordt omgezien (Lk19:44). Met een gebroken hart geeft de Heiland daarop een blik in de toekomst: Vijandige legers zullen een kordon rond de stad vormen en Jeruzalem in een dodelijke greep omarmen. De volgende scene toont zelfs de complete plundering van de stad: Geen steen wordt op de andere gelaten en de lichamen van haar gedode kinderen blijven verstrooid tussen het puin liggen (Lk19:43v). Deze woorden van stilte en verwoesting gaan een kleine veertig jaar later in vervulling, als het tiende legioen van Titus en Vespasianus op de plaats waar Jezus de profetie uitspreekt, zijn legerkamp neerzet.[55]

Bij het aanheffen van Jezus’ rouwklacht zullen de blijde roepen van de omstanders verstomd zijn. Het vergezicht van het komende koninkrijk van de Messias, dat bij het zingen van de psalmen zo levend werd, vervaagt om plaats te maken voor sombere voorzeggingen van verwoesting en ondergang. De glorie van de geliefde stad, sprankelend in de oosterse zon, verduistert bij het horen van de onheilspellende profetie uit de mond van haar rechtmatige Koning. Net als bij Jezus’ geboorte (Mt2:3) raakt Jeruzalem door Jezus’ intocht in opschudding (Mt21:10): Wie is deze Man die zo’n claim legt op de oude Messiaanse beloften? Er klinken antwoorden, maar uiteindelijke belijdt niemand de Man van Nazareth, die zij nota bene zelf als Zoon van David hebben toegejuicht, als de lang beloofde Vredevorst (Mt21:11).

De woorden van Zacharia’s profetie blijven staan. Er komt nóg een moment dat Jezus de route van de Olijfberg naar de tempel op een ezelsveulen zal afleggen. Niet nogmaals in nederigheid en afhankelijkheid, maar met Goddelijke heerlijkheid bekleed! De Olijfberg zal voor zijn majesteit in tweeën scheuren (Zc14:3v) en in Hem zal Gods heerlijkheid, de sjechina, naar de tempel terugkeren (Ez43:2vv). Dan zal Hij wél een gewillig volk aantreffen (Ps110:3). Dan zal nogmaals, maar nu van harte, het ‘hosanna, gezegend Hij die komt in de naam van de Heer!’ gezongen worden… (Mt23:39).

Maar zover is het nog niet. Eerst moet de Heer Jezus van Jeruzalem afscheid nemen en de stad aan haar lot overlaten (Mt23:38). Hij zal naar zijn hemelse woning terugkeren (vgl. Hs5:15). In dat ‘verre land’ zal Hem het koningschap over Israël, ja over de hele aarde worden geschonken (Dn7:13v; Lk19:12). En Jeruzalem zal in de tussentijd door de volken vertreden worden, tótdat de tijden van de volken vervuld zullen zijn… (Lk21:24; vgl. Dn12:7).

Als de dag ten einde loopt, laat Jezus de muren van Jeruzalem weer achter zich (Mk11:11). In de stad is geen plaats voor Hem. In de avondschemering echoot de klacht van de verworpen Koning nog na: ‘Jeruzalem, Jeruzalem, dat de profeten doodt en hen stenigt die tot u gezonden zijn, hoe dikwijls heb Ik uw kinderen willen bijeenverzamelen, zoals een hen haar kuikens bijeenverzamelt onder haar vleugels. Maar u hebt niet gewild…’ (Mt23:37v).

Met de verwerping van de Vredevorst breekt voor het Joodse volk een lange, donkere nacht aan…

De Koning en zijn discipelen

4

De Koning en zijn discipelen

Paasfeest

Het is volle maan. De straten van Jeruzalem zijn leeg. In de huizen liggen de Joodse gezinnen bij de maaltijd aan, net als de pelgrims die in groten getale voor het vieren van dit feest naar de heilige stad zijn gestroomd. Een geroosterd lam wordt binnengebracht. Bij het eten komen de herinneringen aan lang vervlogen tijden boven: de wrede onderdrukking van farao, de vernietigende gevolgen van tien plagen, het bloed aan de deurposten, het sterven van de eerstgeborenen, de uittocht, de achtervolging door snelle legers, de bescherming van de wolkkolom, de wonderbaarlijke doortocht door de Schelfzee, de overwinning van Adonaj over de vijand…

In een bovenzaal ergens in de stad zijn twaalf mannen in gesprek. Elf discipelen – één heeft hen zojuist verlaten – luisteren aandachtig naar de woorden van hun Meester, die hen zo wonderlijk in de oren klinken. Het gesprek gaat over de verheerlijking van God en het heengaan van hun Rabbi naar een plaats waar ze Hem niet kunnen volgen. En over vele woningen in het huis van de Vader, de weg naar het leven en de komst van de Voorspraak (Jh13:31–14:31). Zo leidt de Heer Jezus zijn volgelingen in in de geheimen van de liefde van de Vader, die zijn enige Zoon zal overgeven om de wereld te redden.

Jezus heeft ernaar uitgezien deze avond met zijn discipelen door te brengen (Lk22:15). Spoedig zal Hij gebonden worden weggeleid en zullen zijn volgelingen verschrikt wegvluchten (Mt26:31,56). Maar voordat het zover is, wil Hij hun de bedoeling hiervan duidelijk maken. De beslotenheid van de bovenzaal biedt de geschikte gelegenheid. Ongestoord en in alle rust brengt Hij de laatste uren voor zijn gevangenneming alleen met zijn discipelen door en spreekt Hij vrijuit met hen.

Halverwege de maaltijd staat de Heer Jezus op. Hij pakt een brood, spreekt de dankzegging uit en reikt elk van zijn discipelen een stuk aan: ‘Neemt, eet, dit is mijn lichaam’. Daarna neemt Hij de drinkbeker, dankt opnieuw en laat zijn volgelingen beurtelings eruit drinken: ‘Drinkt allen daaruit. Want dit is mijn bloed van het nieuwe verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden’ (Mt26:26-28). Het brood wordt een beeld van het lichaam van de Heiland en de rode wijn een symbool van het bloed dat één dag later uit zijn zijde zal vloeien. Later zal de apostel Paulus de diepe betekenis van deze eenvoudige handelingen bekendmaken (1Ko10:16-22; 11:23-26).

Het is opmerkelijk dat de evangeliën geen melding maken van een paaslam bij de viering van het feest. Hooguit bevat Lukas’ verslag hiernaar een indirecte verwijzing (Lk22:8,15). Toch is het vrijwel zeker dat de maaltijd voorafgaand aan de instelling van het Avondmaal een paaslam heeft gehad. Het niet vermelden van het geroosterde lam richt de aandacht des te sterker op Degene van wie het paaslam een beeld is (1Ko5:7). Bij dit paasfeest wordt het ‘Lam van God, dat de zonde van de wereld wegneemt’ (Jh1:29), geslacht: de Man van Nazareth. Op grond van dat ‘ene slachtoffer voor de zonden’ (Hb10:11v,14) kan straks ieder mens met God verzoend worden (1Jh2:2; 4:10). Niet op grond van het bloed van een lam, maar op grond van het bloed van Jezus Christus kan God mensen in het oordeel voorbijgegaan (1Pt1:19).

Doordat de Heer Jezus tijdens het Joodse paasfeest is gestorven, krijgt dit feest een nieuwe betekenis. Zoals het volk Israël in de eerste paasnacht werd geboren (Ex12), zo leidt de paasnacht waarin de Zoon des mensen in de handen van zondaars wordt overgeleverd, tot het ontstaan van de nieuwtestamentische gemeente.

Het paasfeest in het Oude Testament

Volgens de beschrijving van het eerste paasfeest in Exodus 12 zoekt elk gezin op de tiende dag van de maand Nisan[56] een stuk kleinvee uit. Dit dier wordt op de avond van de 14e Nisan geslacht (Ex12:6). Dit is de nacht waarin God zijn volk uit de macht van de farao van Egypte heeft verlost.

Het woord ‘pasen’ vindt zijn oorsprong in het Hebreeuwse woord pesach dat via het Aramees en het Grieks (pascha) in onze taal terechtgekomen is. De werkwoordstam betekent ‘voorbijgaan’, een verwijzing naar de gebeurtenissen bij de uittocht uit Egypte, toen de verderfengel aan de huizen met het bloed op de deurposten ‘voorbijging’ (Ex12:13,23,26v).

Voor Israël is het paasfeest een blijvende inzetting: Elke Israëliet moet dit feest jaarlijks ter herinnering aan de verlossing vieren, een gewoonte die zich uitstrekt tot in de tijd van de evangeliën. Het Johannes-evangelie verwijst naar drie (waarschijnlijk verschillende) paasfeesten gedurende de tijd van Jezus’ openbare dienst (2:13; 6:4; 11:55). Maar waar het Oude Testament het paasfeest steeds een ‘feest des Heren’ noemde (Lv23:2,4v; vgl. Ex12:11), spreekt Johannes consequent over een ‘feest der Joden’. Blijkbaar is het paasfeest gedeeltelijk een volksfeest geworden waar God buiten staat.

De Joodse rabbijnen hebben het jaarlijkse paasfeest het ‘blijvende paasfeest’ genoemd (vgl. Lv23:4vv; Nm9:1vv; Dt16:1vv), ter onderscheiding van het eenmalige ‘Egyptische paasfeest’, dat vlak voor de uittocht werd gevierd en in een aantal opzichten daarvan afwijkt. Ten eerste stond Mozes zowel een lammetje als een geitje als paasoffer toe (Ex12:3vv), maar latere Joodse regels beperken het offerdier tot een lam. Ten tweede moet het paaslam bij de uittocht ‘in de avondschemering’ geslacht worden (tussen circa zes en zeven uur; Ex12:6; vgl. Lv23:5; Nm9:3,5; Dt16:6), maar de Talmoed verruimt dat voorschrift: Het dier mag tussen het moment dat de zon begint te dalen en de werkelijke zonsondergang geslacht worden (b.Ber., 9a). In de praktijk wordt het paasoffer tussen het negende en elfde uur geslacht, dus tussen drie en vijf uur ’s middags (J.Oorl., 6:9,3). Ten derde werd het paaslam bij het Egyptische paasfeest in de huizen geslacht, waarna het bloed aan deurposten werd gestreken en het paasmaal gegeten werd (Ex12:7v). Dit verandert in de verplichting om het paaslam in Jeruzalem te slachten en te eten (volgens het voorschrift van Dt16:1v,5v).

Uit het Oude Testament blijkt dat het paasfeest niet altijd even trouw werd gevierd (vgl. 2Kn23:21v). In de dagen van de Heer Jezus wordt het feest echter zeer nauwgezet onderhouden. Alle Israëlieten die binnen een straal van 25 km van Jeruzalem wonen, zijn verplicht om hiervoor naar de hoofdstad te trekken. Verder komen pelgrims van heinde en verre om het feest mee te vieren (vgl. Lk2:41vv). Omdat Jeruzalem deze grote aantallen feestgangers niet binnen zijn muren kan herbergen, worden de stadsgrenzen tijdelijk vergroot, zodat het bijvoorbeeld toegestaan is om in Bethanië of Betfagé te overnachten. De eigenlijke paasmaaltijd dient echter wel in Jeruzalem gegeten te worden. De Heer Jezus overnacht in de dagen voor zijn sterven eveneens buiten Jeruzalem (Mt21:17; Lk21:37), maar viert naar Joods gebruik het feest binnen de muren van de stad (Mt26:17v).

Voorbereidingen

Al een maand voor het paasfeest treft men de eerste voorbereidingen. Op de vijftiende van de maand Adar, de maand voorafgaand aan de maand Nisan, worden werklieden uitgezonden om de wegen en bruggen te restaureren, zodat de stoet pelgrims Jeruzalem ongehinderd zal kunnen bereiken. Tevens worden de graven opnieuw wit gepleisterd om te voorkomen dat iemand onbedoeld met een graf in aanraking komt en daardoor (cultisch) onrein wordt (Nm19:16). Doden die op het veld gevonden zijn, werden namelijk op diezelfde plaats begraven, zodat her en der rondom Jeruzalem graven liggen. Om die graven goed zichtbaar te laten zijn worden ze jaarlijks witgeschilderd – een gebruik naar aanleiding van Ezechiël 39:15.[57].

In de maand voor het paasfeest worden eveneens de tienden van de kudden geheven en worden de noodzakelijke reinigingen verricht, bijvoorbeeld van hen die met de dood in aanraking zijn gekomen. Daartoe wordt het reinigingswater klaargemaakt (Nm19). Omdat de reinigingsperiode in sommige gevallen zeven dagen duurt (zie bijv. Nm19:18v), trekken de betreffende Joden al enige tijd voor het begin van het paasfeest naar Jeruzalem. Veel pelgrims komen als onreinen om op het feest gereinigd te worden (Jh11:55). De Heer Jezus komt echter als de Reine (1Jh3:5) om op het kruis onrein te worden (2Ko5:21; 1Pt3:18). Overigens kunnen degenen die nog tijdens het feest onrein zijn, het paasfeest een maand later alsnog vieren (Nm9:9vv).

De directe voorbereidingen voor het paasfeest beginnen op de avond na de 13e Nisan. Elk huis wordt met een lamp doorzocht op de aanwezigheid van restjes zuurdeeg (vgl. Zf1:12).[58] Het gevonden zuurdeeg wordt vervolgens verbrand (Ex12:15; Dt16:4). In Galiléa is de hele daaropvolgende 14e Nisan een vrije dag, maar in Judéa en Jeruzalem wordt ’s morgens nog gewoon gewerkt – het paasfeest begint daar pas om twaalf uur (m.Pes., 4,5). Vanaf dat moment mag niemand meer iets gezuurds eten. Vanaf de tijd van het avondoffer – op deze dag brengen de priesters dat om half drie ’s middags – moet vervolgens tot de paasmaaltijd na zonsondergang worden gevast.

De Joden die naar Jeruzalem trekken om ‘voor het aangezicht des Heren te verschijnen’, mogen daar niet met lege handen komen (Dt16:16v). Volgens de rabbijnen kunnen feestgangers drie offers aanbieden. Allereerst brengt elke Israëliet een verplicht brandoffer, door de rabbijnen Reiyah (‘aanwezigheid’) genoemd, dat bij voorkeur al op de eerste dag van het feest moet worden aangeboden. Daaraan kan men een vrijwillig vredeoffer toevoegen, de Chagigah (‘vreugde’). Het vlees van dit vredeoffer mag ook bij de paasmaaltijd gegeten worden, wanneer het ene paaslam het betreffende gezelschap onvoldoende voedsel verschaft (m.Pes., 6,2). Deze Chagigah van de 14e Nisan is een vrijwillig vredeoffer, wel te onderscheiden van de Chagigah van de 15e Nisan, een verplicht offer voor elke Israëliet. Het derde offer is de Simchah (‘blijdschap’), wat inhoudt dat iedereen zich op het feest mag verblijden door ‘naar zijn vermogen’ (Dt16:17) vrijwillige vredeoffers te brengen (vgl. Dt27:7). Het paasfeest is immers één van de drie hoge feesten (Dt16:1-17), waarop men ‘waarlijk vrolijk’ is (vgl. Dt16:15).

Al met al brengt elke feestganger naast zijn aandeel in het paaslam een brandoffer, diverse ‘vreugdeoffers’ en eventueel ook een vredeoffer. Naast deze persoonlijke offers van de Israëlieten worden tijdens het feest van de ongezuurde broden ook gemeenschappelijke offers gebracht (beschreven in Nm28:16-25). Het is opmerkelijk dat de paasgeschiedenis in de evangeliën geen melding maakt van offergaven van de Heer Jezus en de discipelen. Jezus komt niet om God dierenoffers te brengen, want die kunnen geen zonde wegnemen (Hb10:4). Hij biedt daarentegen zichzelf als het volmaakte Offer aan (Hb10:5-7):

Slachtoffer en offerande hebt U niet gewild,

maar U hebt Mij een lichaam toebereid.

In brandoffers en zondoffers hebt U geen behagen gehad.

Zie, Ik kom

– in de boekrol is over Mij geschreven –

om uw wil te doen, O God!

De Heer Jezus neemt de dierenoffers weg ‘om het tweede te stellen’ (Heb 10:9).

Naar de tempel

Op de middag van de 14e Nisan treft men de laatste voorbereidingen voor de paasmaaltijd. Er wordt een lam gekocht – in tegenstelling tot het Egyptische paasfeest (Ex12:3) kan dat nog op de paasdag zelf – dat in de tempel zal worden geslacht. De Joodse wet schrijft voor dat elk paaslam met minimaal tien en maximaal twintig personen moet worden gedeeld (J.Oorl., 6:9,3), zodat iedereen tenminste een deel van het lam kan eten (vgl. Ex12:4). Eén lam volstaat dus voor de Heer Jezus en zijn discipelen.

Met het doel alles voor de maaltijd in gereedheid te brengen, zendt de Heer Jezus Petrus en Johannes vooruit (Lk22:7v). Zij krijgen de opdracht de man met de waterkruik te volgen die zij bij de stadspoort zullen tegenkomen.[59] De eigenaar van het huis waar hij hen brengt, moeten ze de vraag stellen: ‘Waar is mijn gastverblijf waar Ik het paasfeest met mijn discipelen kan eten?’ (Mk14:13v). Hij zal hun dan een ‘bovenzaal’ ter beschikking stellen, dat is een ruime, op het dak gebouwde kamer met vensters, die al is ‘toegerust’ (dat is: van tapijten en rustbanken voorzien) en ‘bereid’ (dat is: reeds van zuurdeeg gereinigd; Mk14:15).

Het is gebruikelijk dat de inwoners van Jeruzalem hun huizen voor vreemdelingen openstellen om daar het paasfeest te vieren. Minder gebruikelijk is het dat Jezus en zijn discipelen over de hele ruimte de beschikking krijgen. Vanwege de grote drukte in de paastijd maken in de regel verschillende groepen (met elk hun eigen paaslam) tegelijkertijd van dezelfde zaal gebruik. De Heer Jezus wil echter een ruimte voor Hem en zijn discipelen alleen. Vandaar zijn vraag ‘Waar is mijn gastverblijf’ (Mk14:14). In de afzondering van anderen – zelfs zonder zijn familie – wenst Hij de paasavond in het gezelschap van zijn discipelen door te brengen. In de rust van de bovenzaal wil Hij hen namelijk in de liefde van zijn Vader inwijden (Jh14).

Een lam kan op diverse plaatsen in Jeruzalem worden gekocht, zoals in de voorhof van de tempel. Daar is het in de week voor het paasfeest natuurlijk bijzonder druk. Tegen deze handel in het ‘huis van gebed’ heeft de Heer Jezus eerder in de week nog opgetreden (Mt21:12v). Petrus en Johannes zullen hun paaslam, eventueel aangevuld met een Chagigah, een vredeoffer, daarom mogelijk ergens anders in Jeruzalem gekocht hebben. Of misschien hebben ze het al een dag eerder aangeschaft. Dit laatste is praktischer omdat elk paaslam ook nog door de levieten op lichamelijke gebreken moet worden geïnspecteerd (vgl. Ex12:5).

Petrus en Johannes zullen bij het horen van trompetgeschal, een signaal vanuit de tempel, de rest van de Joden met hun lam naar het heiligdom zijn gevolgd. Tussen drie en vijf uur ’s middags worden de duizenden paaslammeren geslacht. Net als tijdens de twee andere grote feesten hebben alle 24 priesterafdelingen op het paasfeest dienst (1Kr24:1-19; vgl. Lk1:5: ‘de afdeling van Abia’; m.Suk., 5,5v). De offeraars worden in drie groepen tot de voorhof van de priesters toegelaten. Iedereen draagt hierbij het paaslam op de nek, terwijl er een mes aan de horens is vastgebonden of in de wol is gestoken. Wanneer een groep binnen is, worden de grote tempeldeuren gesloten (m.Pes., 5,5).

Dan worden er drie stoten op de zilveren trompetten gegeven. Op dat moment worden de lammeren door een familiehoofd van de priesters of een gevolmachtigde priester of leviet gedood. Het bloed vangt men in gouden en zilveren schalen op. Priesters, staande in twee lange rijen, geven de volle schalen aan elkaar door zodat het bloed aan de voet van het altaar kan worden uitgegoten. Een pijpsysteem zorgt ervoor dat het bloed vervolgens onder het altaar wegvloeit.

Terwijl de lammeren worden geslacht, wordt het hallel gezongen.[60] Hierbij zingen de levieten, staande voor het altaar, steeds een regel en antwoordt het volk door dit vers te herhalen of door het zingen van halleluja’s. De gedode offerdieren hangt men aan ijzeren haken aan de muur van de voorhof of aan door twee mannen vastgehouden stokken, waarna de huid eraf wordt gestroopt. Het lam wordt vervolgens opengesneden en de staart, het vet, de nieren en de lever worden weggenomen, gezouten en door een priester op het altaar gelegd. De rest wordt in de huid gewikkeld en kan door de offeraar mee naar huis worden genomen.

Zo zullen ook Petrus en Johannes hun lam geofferd hebben. Nadat zij eveneens voor wijn – rode wijn die in de regel met twee delen water wordt gemengd – ongezuurde broden en bittere kruiden gezorgd hebben (m.Pes., 10,5), keren zij naar de bovenzaal terug. Ook wordt de Charoseth klaargemaakt, een fruitpuree bestaande uit een saus van onder andere dadels, rozijnen en noten, gemengd met zure wijn (m.Pes., 10,3). Het lam wordt aan een houten spit (gemaakt van een tak van de granaatappelboom) in een speciaal soort stenen oven geroosterd (m.Pes., 7,1v).

Vlak na zonsondergang, bij het verschijnen van de eerste sterren en dus bij het aanbreken van de 15e Nisan, klinkt opnieuw trompetgeschal. Het feest kan beginnen…

In de bovenzaal

Het drievoudige signaal op de zilveren trompetten vanaf de tempelberg luidt de viering van het paasfeest in. De Heer Jezus en de andere discipelen hebben zich inmiddels bij Petrus en Johannes gevoegd en liggen voor de maaltijd aan (Mt26:20). Het zal voor Jezus de laatste keer zijn. Daarom ‘begeert Hij vurig’ dat paasfeest te eten: ‘want Ik zeg u, dat Ik geenszins meer daarvan zal eten totdat het vervuld is in het koninkrijk van God’ (Lk22:16). Deze nacht zal het beeld zijn vervulling vinden. Zoals het paaslam in het vuur wordt geroosterd, zonder dat een been daarvan gebroken wordt (Ex12:46; Nm9:12; vgl. Ps34:21), zo zal deze dag het vuur van Gods toorn over de Man van Nazareth ontbranden, terwijl ook van Hem geen been verbrijzeld zal worden (Jh19:31vv,36).

Op de paasavond wordt de seder, de liturgie voor de paasmaaltijd, gevolgd[61]. Voor de maaltijd zijn het paaslam, de wijn, de ongezuurde broden, de bittere kruiden en de Charoseth al klaargezet. Alles heeft een precies omschreven betekenis. Zo symboliseert de wijn volgens de rabbijnen Israëls vreugde in deze paasnacht. Viermaal zal de beker deze avond rondgaan, om zo uitdrukking te geven aan de vier beloften uit Exodus 6:6v. Soms wordt nog een vijfde beker toegevoegd, die gedurende de hele avond gevuld blijft en apart gezet wordt voor de profeet Elia, mocht hij deze nacht komen (Ml4:5v). Het paaslam, niet gekookt maar geroosterd (Ex12:9), symboliseert Gods voorbijgaan van Israël in het oordeel. Het ongezuurde brood herinnert aan het haastige vertrek uit Egypte, terwijl de bittere kruiden op de vroegere verdrukking van de Egyptenaren wijzen. Ten slotte drukt de Charoseth symbolisch de klei uit waarvan de Israëlieten in Egypte de tichelstenen maakten (m.Pes., 10,15).

Omdat de paasmaaltijd een feestmaal is, vinden de rabbijnen dat deze – in tegenstelling tot het Egyptische paasfeest dat staande werd genuttigd (Ex12:11) – liggend gegeten moet worden. Daarbij liggen de gasten op hun linkerzij, het hoofd op hun linkerarm steunend en de voeten schuin van de tafel af. Bij de farizeeën levert de verdeling van de plaatsen rond de tafel dikwijls strijd op. Ook de maaltijd in de bovenzaal begint met een twist over wie van de discipelen het belangrijkste is (Lk22:24vv), waarschijnlijk eveneens naar aanleiding van de tafelschikking.

De gastheer zit altijd in het midden, het hoofd van de tafel. De beide plaatsen naast hem zijn het meest eervol (vgl. Mk10:37), vooral die aan zijn linkerzijde omdat de gastheer bij hem ‘in zijn schoot’ ligt. Uit het evangelie van Johannes kan het één en ander over de tafelschikking in de bovenzaal worden afgeleid: De Heer Jezus heeft natuurlijk de plaats in het midden. Johannes ligt rechts naast Hem (Jh13:23,25) en Petrus blijkbaar tegenover Johannes, omdat hij Johannes kan en moet wenken iets aan de Heer Jezus te vragen (Jh13:24). Waarschijnlijk bevindt Judas zich op de voornaamste plaats, links van de Meester, aangezien Jezus hem het brood direct (dus zonder op te staan) kan aanreiken (Jh13:26). Deze tafelschikking verklaart waarom alleen Johannes Jezus’ fluisterende woorden hoort als Hij Judas het brood geeft (Jh13:26). Bovendien is het gebruikelijk dat de voornaamste gast het eerste stuk brood aangereikt krijgt, zodat de Heer Jezus Johannes de verrader kan aanwijzen zonder daarop de aandacht te vestigen. Tevens wordt hieruit duidelijk hoe de Heer Jezus Judas’ vraag ‘Ik toch niet?’ bevestigend kan beantwoorden zonder dat de andere discipelen dat horen (Mt26:25).

De gastheer begint de maaltijd met het uitspreken van de zegen over de eerste beker wijn, die daarna wordt leeggedronken. Waarschijnlijk is dit de drinkbeker die Lukas 22:17 vermeldt (vgl. vs14-16). Na de beker volgt een handwassing. Door zich hieraan te onderwerpen belijden de Joden dat zij reiniging nodig hebben, een reiniging die de Messias door zijn komst zal bewerken (vgl. Jh13:8). De heer van het gezelschap reikt daartoe iedereen de schaal met water aan, terwijl hij nogmaals een gebed uitspreekt. Op het moment van deze handwassing staat de Heer Jezus echter op om de voeten van zijn discipelen te wassen (Jh13:4-11). Dit gebeurt tijdens de maaltijd (Jh13:2,4), maar nog voordat er iets gegeten is (Jh13:26; het dopen van het brood in de Charoseth leidt de eigenlijke maaltijd in).

Normaal worden voetwassingen door slaven verricht. Petrus’ verontwaardigde reactie is daarom begrijpelijk (Jh13:6). De Heer Jezus toont door zijn daad dat Hij iemand is ‘die dient’ (Lk22:27). Hij heeft zijn Goddelijke heerlijkheid verlaten om een ‘slaaf’ te worden (Fp2:7) en verricht daarom het verachte werk van zo’n slaaf (Jh13:4).

Brood en bittere kruiden

Na de wassing wordt het geroosterde paaslam met de rest van de maaltijd binnengebracht. De gastheer neemt wat van de bittere kruiden, doopt deze in zout water of zure wijn en reikt die zijn gasten aan. Daarna wordt de tweede beker wijn gevuld. Op dat moment van de avond volgt een belangrijk onderdeel van de seder: De jongste zoon, of anders de jongste in leeftijd, moet de vraag stellen: ‘Waarom is deze nacht anders dan de andere nachten?’, waarop de gastheer – het liefst zo uitvoerig maar begrijpelijk mogelijk – de geschiedenis van Israëls verlossing uit Egypte vertelt (vgl. Dt26:5vv) en alle verdere vragen over het paasfeest beantwoordt (vgl. Ex12:26v).

De paasnacht is daarmee de ‘nacht van de vragen’. In dat licht worden de vele vragen van Petrus, Thomas, Filippus en Judas duidelijk (Jh13:36; 14:5,8,22). In zijn laatste paasnacht mengt de Heer Jezus lessen uit het verleden met onderricht over het heden en de toekomst (Jh14). Voor het beantwoorden van de vragen heeft men grote vrijheid, maar volgens rabbi Gamaliël, de leermeester van Paulus (Hd22:3), moet in ieder geval de betekenis van het paaslam, de ongezuurde broden en de bittere kruiden duidelijk worden uitgelegd. Nadat alle vragen beantwoord zijn, zingt het gezelschap het eerste deel van het hallel, psalm 113 en 114, waarna een korte dankzegging wordt uitgesproken: ‘Gezegend zijt gij, Here onze God, Koning van het heelal, die ons en onze vaderen uit Egypte verlost heeft’. Daarna wordt de tweede beker wijn leeggedronken.

Voor de tweede maal volgt een handwassing. Daarna neemt de gastheer één van de ongezuurde broden, breekt het en spreekt opnieuw een dankzegging uit. De rabbijnen hebben uitdrukkelijk bepaald dat het brood voor de zegen gebroken moet worden, omdat dit het ‘brood der verdrukking’ is (Dt16:3) en ‘verdrukten niet over hele broden, maar slechts over gebroken stukken de beschikking hebben’ (b.Ber., 47a). Hieruit blijkt dat het Avondmaal niet bij deze tweede beker is ingesteld, aangezien Jezus daarbij het brood na het uitspreken van de zegen breekt (Mt26:26; Mk14:22; Lk22:19; 1Ko11:24).

De gastheer legt op elk stuk brood een deel van het paaslam met wat bittere kruiden, rolt het op en doopt het in de Charoseth. Elk van de gasten wordt door hem zo’n bete aangereikt, beginnend bij de voornaamste. Dit stuk brood met paaslam wijst in de symboliek van het feest op Gods belofte om in een offer te voorzien (vgl. Gn22:8,14). In ieder geval in latere tijden, maar misschien ook al in de tijd van de Heer Jezus, belijdt de betreffende persoon bij het aannemen van het brood zijn zonden, beaamt hij Gods belofte dat Hij de Messias zal zenden om de zonde weg te nemen en verklaart hij zichzelf bereid deze behoudenis van de Messias aan te nemen. Het ‘brood der verdrukking’ en de ‘bittere kruiden’ herinneren de Heer Jezus ongetwijfeld aan de taak die Hij moet volbrengen. Vandaar zijn ontroering bij dit gedeelte van de paasviering (Jh13:21).

De Heer Jezus reikt Judas als eerste het brood aan (Jh13:26), een laatste aanbod van genade. Judas aanvaardt het brood, maar weigert zich aan Jezus’ liefde over te geven. Op dat moment maakt de satan zich van hem meester en verlaat hij het gezelschap (Jh13:27-30). Het in de Charoseth gedoopte brood vormt de inleiding op de echte paasmaaltijd. Omdat Judas direct na het eten daarvan de zaal verlaat, heeft hij dus niet van het paaslam gegeten en is hij evenmin bij de instelling van het Avondmaal aanwezig.[62]

De deserterende discipel verdwijnt in de nacht (Jh13:30). Hoewel het met pasen volle maan is, spreekt Johannes uitdrukkelijk over ‘nacht’: Judas’ plannen zijn door de ‘macht van de duisternis’ (Lk22:53) ingegeven en zullen Hem in de ‘buitenste duisternis’ brengen (Mt8:12). In het oude Midden-Oosten is het delen van de maaltijd één van de hoogste blijken van vriendschap. Des te erger wordt de Heiland gekwetst als Judas zijn liefde beschaamt (Ps41:10; Jh13:18; vgl. Mt26:50).

De instelling van het Avondmaal

Na het eten van het in de Charoseth gedoopte brood volgt de eigenlijke maaltijd. Deze bestaat uit het paaslam en de ongezuurde broden, eventueel aangevuld met een vredeoffer, de Chagigah. Hierbij mag iedereen naar behoefte eten, als hij de maaltijd maar met een stuk van het paaslam beëindigt.

Tijdens het eten neemt Jezus een brood, zegent het en geeft het aan zijn discipelen (Mk14:22). Door opnieuw een zegen uit te spreken doorbreekt de Heer Jezus de seder van de paasavond en begint Hij als het ware een maaltijd in een maaltijd. Deze nieuwe handeling wordt een instelling die tot de dag van zijn wederkomst steeds weer ‘tot zijn gedachtenis’ wordt uitgevoerd (1Ko11:24,26). Het brood symboliseert daarbij niet langer Israëls onderdrukking in Egypte, maar wordt een beeld van het lijden van de Messias, die ‘zijn lichaam’ voor zondaars heeft overgegeven (Mt26:26; 1Ko11:24).

Er volgt opnieuw een handwassing, waarna de derde beker wijn wordt gedronken. Deze beker wordt door de rabbijnen de ‘drinkbeker na de maaltijd’ genoemd (Lk22:20; 1Ko11:25), en ook wel de ‘drinkbeker der zegening’ (b.Ber., 51a; vgl. 1Ko10:16), omdat hij door het uitspreken van een bijzondere zegen wordt voorafgegaan. Ook deze drinkbeker geeft Jezus een nieuwe betekenis: Hij wordt het symbool van waarachtige vreugde omdat de rode wijn ‘het bloed van het nieuwe verbond’ symboliseert, dat ‘voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden’ (Mt26:28; vgl. Jr31:31-34).

Hierop volgt nog een vierde beker wijn, die door de rabbijnen de ‘beker der voleinding’ wordt genoemd omdat hij met de vierde zegening uit Exodus 6:6-7 verbonden zou zijn. Deze beker weigert de Heer Jezus echter te drinken (Mk14:25). Volgens de rabbijnse voorschriften is het tussen de eerste en tweede beker, en tussen de tweede en derde wél toegestaan extra wijn te drinken, maar niet tussen de derde en vierde beker (m.Pes., 10,7). Jezus wil de paasmaaltijd niet afmaken. Als Gods toegewijde Dienstknecht legt de Heiland een nazireeërsgelofte af (Nm6:2vv). Het is voor Hem nog te vroeg om de ‘beker der voleinding’ te drinken, want eerst komt nog de ‘beker van Gods toorn’, die Hij als een goddeloze moet leegdrinken (Mt26:39; Ps75:9). Zijn onafgemaakte maal wijst zo vooruit naar de tijd dat Hij ‘de vrucht van de wijnstok nieuw zal drinken in het koninkrijk van God’ (Mt26:29; Mk14:25).

De paasmaaltijd wordt afgesloten met het zingen van het tweede deel van het hallel, psalm 115 tot 118 (Mt26:30; Mk14:26). Deze psalmen, die profetisch over het lijden en de overwinning van de Messias spreken, neemt Jezus op de vooravond van zijn sterven in de mond (Ps118:6, 24,27v):

De HERE is met mij, ik zal niet vrezen;

wat zou een mens mij doen?

Dit is de dag die de HERE gemaakt heeft;

laten wij juichen en ons daarover verheugen.

Bindt de feestoffers met touwen vast

bij de hoornen van het altaar.

Gij zijt mijn God, U zal ik loven,

o mijn God, U zal ik verhogen.

Met deze woorden op zijn lippen gaat de Heer Jezus zijn altaar, het kruis van Golgotha tegemoet. ‘Ik doe zoals de Vader Mij heeft geboden. Staat op, laten wij hier vandaan gaan’ (Jh14:31).

Gethsémané

Jezus verlaat Jeruzalem met zijn elf discipelen en steekt de beek Kedron over (Jh18:1). Koning David was na de staatsgreep van zijn zoon Absalom langs dezelfde weg gevlucht, ontroerd over het verraad van zijn vriend Achitofel (2Sm15:12,23,30v; vgl. Ps41:10; 55:13vv). Nu volgt de Heiland als Davids grote Zoon deze route, belaagd door zijn vijanden en vol verdriet om het verraad van zijn vriend, de man op wie Hij vertrouwde (Jh13:18).

De weg voert het gezelschap naar de Olijfberg. Op de helling daarvan is een tuin, Gethsémané geheten (Mk14:32), waar Jezus al enkele malen eerder met zijn discipelen heeft verbleven (Lk22:39; vgl. Mk13:3; Lk21:37). De naam Gethsémané betekent ‘oliepers’. Blijkbaar is in de hof een rotsholte waar men olijven uitperst. Nu is het echter geen oogsttijd, dus is de hof ongebruikt. Verder is het stil, omdat de meeste paasvieringen nog de hele avond voortduren en nagenoeg iedereen zich daarom in Jeruzalem bevindt.

Als Jezus de tuin bereikt, beveelt Hij acht discipelen achter te blijven en biddend op Hem te wachten. Zij kunnen de gebeurtenissen van enige afstand volgen, ongeveer ‘een steenworp ver’ (Lk22:40v).[63] Vergezeld  door Petrus, Johannes en Jakobus loopt Jezus nog iets verder om daar te bidden (Mt26:36v). Deze drie discipelen hebben ook als enigen de opwekking van de dochter van Jaïrus bijgewoond en waren tevens van de gebeurtenissen op de berg getuige geweest (Mk5:37; 9:2). Ook nu mogen zij van dichtbij (‘iets verder’, Mk14:35) toekijken.

Als ze de hof ingaan, ‘begint Jezus bedroefd en zeer beangst te worden’ (Mt26:37). Zijn kalme zekerheid verandert met elke stap meer in een angststrijd om wat komen gaat. Markus noteert zelfs dat de Heer ‘ontsteld’ is (Mk14:33). Tot dat moment kenmerkt Jezus’ leven zich door grote zelfbeheersing en volmaakte rust. Nu verliest Hij zijn kalme zekerheid en raakt Hij aangedaan. Ja, Hij wordt ‘zeer bedroefd, tot de dood toe’ (Mk14:34). De Herder huivert om wat Hem te wachten staat (Mk14:27).

De verzoeker, die voor een tijd van Hem geweken was (Lk4:13), keert terug om Hem de verschrikkingen van zijn naderende lijden voor ogen te houden. Zo begint én eindigt Jezus’ dienst met verzoekingen van de satan. Aan het begin van zijn openbare optreden is Hij alleen met de satan in de woestijn en verslaat Hij hem driemaal met Gods Woord (Mt4:1vv). Nu, aan het eind van zijn leven is Hij met hem in de hof en zal Hij hem driemaal verslaan door het gebed.

De Heiland vraagt zijn discipelen om met Hem te waken en te bidden (Mt26:38,41). Zoals men waakt bij een stervende, zo wil Jezus dat zijn volgelingen Hem bijstaan. Zelf loopt Hij nog iets verder en knielt neer (Lk22:41). Of, zoals Mattheüs het bericht: ‘Hij valt op zijn aangezicht’ (Mt26:39). Door een innerlijke last gedrongen werpt Jezus zich voor zijn God neer. De strijd van de Koning is begonnen. Hij betreedt het strijdveld met gebed.

De beker van Gods toorn

Het onderwerp van het smartelijke gebed van de Heiland is de drinkbeker die voor Hem klaarstaat. Jezus bidt of God die drinkbeker van Hem wegneemt (Lk22:42), of anders aan Hem kan laten voorbijgaan (Mt26:39).

In de bijbel symboliseert een ‘beker’ zowel lijden als vreugde (Ps23:5; 116:13). Beide betekenissen versmelten in de beker van het laatste Avondmaal (Mt26:28; 1Ko10:16). De beker waarop de Heer Jezus in zijn gebed doelt, is de meermalen in het Oude Testament genoemde ‘beker van Gods grimmigheid’, de beker van toorn die God voor de Hem vijandige volken bestemd heeft (Ps75:9; Js51:17,22; Jr25:15v; Ez23:31vv; Op14:10). Deze toornbeker, die lijden en sterven inhoudt, reikt God zijn Zoon aan om die plaatsvervangend voor zondaren te ledigen. Hem die het niet toekomt die beker te drinken, moet eruit drinken, tot de laatste druppel aan toe (vgl. Jr49:12).

Wat is de reden van Jezus’ angst? Jezus weet namelijk al lange tijd wat Hem te wachten staat – Hij heeft zijn lijdensbeker zelfs van tevoren aangekondigd (Mk10:38). Ook is Hij niet bang voor de satan, want Hij weet dat die in Hem niets zal vinden (Jh14:30). Evenmin is Hij bang voor de koude stilte van het graf. Meermalen heeft Hij immers voorzegd dat Hij na zijn lijden weer uit de dood zal opstaan (Mk10:33v). En ten slotte weet Hij ook wat voor overvloedige vrucht het afsterven van de graankorrel zal voortbrengen (Jh12:24; vgl. Mk10:45).

Jezus vreest blijkbaar niet voor het lijden zelf. Hij is veeleer beangst omdat Hij langs de weg van het menselijke geweld in de straffende hand van Gods toorn zal belanden. Niet menselijke beraadslagingen brengen Hem naar de Schedelplaats, maar Gods rechterhand reikt de toornbeker aan! (vgl. Hk2:16). Op het kruis zal Hij met de zonden van mensen beladen worden (1Pt2:24) en tot zonde worden gemaakt (2Ko5:21). Hij, de Heilige van God (Jh6:69), zal met de vuiligheid van de mensheid worden besmeurd. Bezoedeld zal Hij voor Gods aangezicht moeten verschijnen. En Hij weet hoe vreselijk het is om zó in de handen van de Heilige God te vallen! (Hb10:31). Het loon voor de zonde is de dood (Rm6:23), dat wil ten diepste zeggen: het afgesneden worden van elke band met de levende God (2Th1:9; Op20:14). Hij, de Reine, treedt de donkerheid van de gesloten hemel op Golgotha tegemoet, waar God Hem zal verlaten. De verwachting van deze eenzaamheid beklemt Hem. Op elk moment van zijn leven heeft Hij intens van de voortdurende gemeenschap met God genoten. Nu nadert het uur dat die band zal worden verbroken en God tegen Hem zal zeggen: ‘Ik ken U niet…’ (Mt7:23).

Met ‘sterk geroep en tranen’ offert Jezus gebeden en smekingen aan God, die Hem uit de dood kan verlossen (Hb5:7). In de hof klampt de Zoon zich aan de eeuwige trouw van zijn Vader vast. Jezus bidt dat Gods toorn niet eeuwig zal duren, maar dat Hij in zijn Offer voldoening vindt en Hem weer uit de dood zal opwekken. De schrijver van de Hebreeënbrief voegt er later aan toe dat Hij ‘om zijn godsvrucht verhoord is’ (Hb5:7). God hoort her gebed van zijn Zoon en laat Hem niet in het graf (Ps16:10; 21:5; Hd13:35vv). Na het volbrengen van zijn opdracht zal God zijn Zoon weer in volle gemeenschap herstellen. Maar het lijden wordt daardoor niet draaglijker, de weg daardoor niet minder moeilijk.

Gethsémané vormt zo een voorbode voor de onheilspellende stilte van de Godverlatenheid op Golgotha. Het vooruitzicht daarvan snijdt door de ziel van de geknielde, ten dode toe bedroefde Man in de hof. Met het vertrouwelijke Abba, het Aramese woord voor ‘vader’ (Mk14:36), doet de Heer Jezus het hoogst denkbare beroep op de vaderlijke liefde en tegelijk de almacht van zijn God, de God Die zijn lot in handen heeft…

Uw wil geschiede…

De Zoon des mensen stort zijn hart voor Gods troon uit. Het uur van het grote lijden is aangebroken. Jezus smeekt of dat uur aan Hem kan voorbijgaan (Mk14:35). Meerdere malen heeft Hij zijn discipelen gewezen op dit ‘uur’ dat Hem te wachten staat (Jh2:4; 7:30; 8:20). Nu is het uur van de overlevering en verheerlijking van de Zoon des mensen gekomen (Mk14:41; Jh12:23; vgl. Jh13:1; 17:1), het door God bepaalde tijdstip dat Jezus door zondaars gedood zal worden. Op elk moment kan Jezus de Vader vragen: ‘Vader, verlos Mij uit dit uur’ (Jh12:27), en dan zou God direct zijn engelen sturen om het lijden van zijn Zoon te beëindigen (Mt26:53). Maar Jezus vraagt dat niet. Hij kiest ervoor zich aan God te onderwerpen en in zijn lijden de Vader te verheerlijken (Jh12:27). Daarom spreekt Hij de moeilijke woorden van een lijdende uit: ‘Niet zoals Ik wil, maar zoals U wilt…’ (Mt26:39).

De Heer Jezus, gewend als Hij was om engelen te gebieden (Hb1:7v), toont dat Hij geleerd heeft wat gehoorzaamheid inhoudt (Hb5:8). De Christus moet immers lijden (Mt26:54; Lk24:26). Niet omdat een onafwendbaar noodlot dat zo beschikt, alsof God er machteloos bijstaat, maar omdat God dat zo bepaald heeft (Hb9:27v). Jezus twijfelt niet aan Gods macht om Hem te verlossen (Mk14:36), maar Hij buigt voor Gods wil. Maar daarin onderwerpt Hij zich ook aan zijn eigen wil, die immers is om Gods wil op aarde te volbrengen (Hb10:9). De Vader én de Zoon leggen beiden de weg naar het kruis af, zoals Abraham én Izaäk ‘tezamen’ voorttrokken (Gn22:6,8). Dat is het mysterie van Gods eeuwige Zoon, die op aarde komt om met een besluit van zijn wil als mens zijn leven af te leggen en weer op te nemen (Jh10:17v; Hb9:14).

Wanneer de Heer Jezus na zijn gebed bij de discipelen terugkeert, treft Hij hen alle drie slapend aan (Mt26:40). Hoe schrijnend is het dat de discipelen telkens slapen wanneer iets van Jezus’ heerlijkheid zichtbaar wordt: zijn koninklijke heerlijkheid op de berg (Lk9:32) of zijn heerlijkheid als volmaakte Dienaar in de hof. Hun Meester vermaant hen, in het bijzonder Petrus die nog maar kort geleden zijn grenzeloze trouw betuigd heeft (Mt26:40v; vgl. vs33,35; Lk22:33).

Het slapen van de discipelen verraadt hun onvermogen om in Jezus’ gevoelens te delen. Hoewel zij als vissers gewend zijn ’s nachts te waken, laten zij het nu afweten. Zij kunnen niet in de diepste gevoelens van de Zoon des mensen indringen. Ze waren bereid om met hun Heer te sterven (Mk14:31; Jh11:16), maar kunnen het afschuwelijke van zijn dood niet doorgronden. Hun geest is wel gewillig, maar het probleem ligt in hun menselijke ‘vlees’, dat te zwak is om in de geheimen tussen de Vader en de Zoon in te dringen (Mt26:41). Zo contrasteert de volmaakte wil van de Zoon des mensen met de zwakke, onvolkomen wil van zijn volgelingen.

Voordat de Heer zich voor de tweede keer in gebed neerbuigt, vermaant Hij zijn discipelen om te waken en bidden – niet zozeer voor hun Meester, maar voor zichzelf, zodat ze niet in verzoeking zullen komen (Mt26:41; vgl. 6:13). Ook voor hen zullen moeilijke dagen aanbreken (vgl. Mt26:31). Als de Meester al gebed nodig heeft, hoeveel te meer zijn discipelen!

Gehoorzaam tot de dood

Opnieuw smeekt de Heer Jezus zijn Vader of de beker aan Hem mag voorbijgaan. Maar opnieuw verwoordt Hij ook zijn beslistheid om zich, wat er ook komt, aan de wil van zijn Vader te onderwerpen (Mt26:42; vgl. 6:10). Terug bij zijn discipelen treft Jezus hen opnieuw slapend aan. ‘Hun ogen waren zwaar geworden’ (Mt26:43) en zij hebben geen weerwoord (Mk14:40).

Voor de derde keer bidt Jezus dezelfde woorden en biedt Hij zijn Vader zijn onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan (Mt26:44). Jezus raakt in ‘zware strijd’ en ‘bidt des te vuriger’ (Lk22:44). Het is een uitputtend gevecht om de door God aangeboden beker aan te nemen. De intense spanning van het gebed is aan zijn uiterlijk af te lezen. Het angstzweet breekt Jezus in de koele nacht uit, niet zoals zweet normaal in straaltjes over de huid loopt – de arts Lukas noteert de fysieke gevolgen van zijn zielsstrijd heel precies – maar de gebedsworsteling doet zijn zweet als ‘grote bloeddruppels’ van zijn voorovergebogen hoofd op de rotsige aarde neervallen (Lk22:44).

Nu blijft de hemel niet gesloten. Er verschijnt een engel die Hem sterkt (Lk22:43). Dat is Gods antwoord. God neemt het lijden niet weg, maar geeft de kracht om de weg van het lijden te gaan en de beker uit zijn hand te aanvaarden.

De gebedsstrijd is ten einde. Jezus heeft overwonnen. Hij ‘staat op van het gebed’ (Lk22:45) en keert in grote rust bij zijn discipelen terug. De verzoeker heeft opnieuw het onderspit gedolven. De Zoon heeft zich aan de wil van zijn Vader onderworpen (vgl. Mt11:26). Om de vreugde die voor Hem ligt, veracht Hij de schande en schrijdt Hij vastberaden het kruis tegemoet (Hb12:2).

De gebeurtenissen in de hof van Gethsémané contrasteren met wat zich vele eeuwen eerder in de hof van Eden heeft afgespeeld. Toen waren de omstandigheden uitermate gunstig, in Gethsémané zit alles tegen. In Eden ging de eerste Adam de weg van de satan, maar in Gethsémané zoekt de laatste Adam het aangezicht van God. In Eden verloor de mens, in Gethsémané overwint de Mens. In Eden verborg Adam zich, maar in Gethsémané laat Christus zich vinden (Jh18:5). In Eden werd het zwaard getrokken (Gn3:24). In Gethsémané wordt het zwaard in de schede teruggestoken (Jh18:11).

De discipelen hebben maar weinig gebeden. Vanwege hun ‘droefheid’ heeft de slaap hen opnieuw overmand (Lk22:45). Maar nu is er voor Jezus geen reden meer om hen te wekken: ‘Slaapt verder en rust. Zie, het uur is genaderd en de Zoon des mensen wordt overgeleverd in handen van zondaars’ (Mt26:45; Mk14:41). De tijd van waken is ten einde. Jezus heeft zijn kracht in God gevonden. De discipelen zien ongetwijfeld nog de resten van het bloederige zweet op het gezicht van hun Meester. Toch straalt Hij nu rust uit, de rust van Iemand die alles in Gods hand heeft gegeven. Jezus is zich ten volle bewust van wat komen gaat (Jh18:4), maar Hij is vastbesloten die toekomst tegemoet te treden: ‘Staat op, laten wij gaan; zie, hij die Mij overlevert is nabij’ (Mt26:46; Mk14:42).

Jezus weet dat Judas eraan komt om Hem te verraden (vgl. Jh13:27). Toch is het ten diepste niet Judas die de Zoon des mensen overlevert. God Zélf geeft zijn Zoon in de handen van zondaars, zodat schepselen zich aan hun Schepper kunnen vergrijpen. Jezus onderwerpt zich echter aan die wil van zijn Vader. Hij is ‘gehoorzaam tot de dood, ja, tot de kruisdood’ (Fp2:8). Hij zet doelbewust de beker aan zijn lippen…

Zie, uw God!

Nadat Judas de paasmaaltijd verlaat (Jh13:30), haast hij zich naar de Joodse leiders om zijn Meester te verkopen. Hoewel die oorspronkelijk van plan zijn om zich pas na het feest van de rabbi van Nazareth te ontdoen (Mt26:3vv), dient de geschikte gelegenheid zich met Judas’ komst aan en worden zij gedwongen hun plannen versneld uit te voeren (vgl. Lk22:3vv). Gods tijd daarvoor is immers aangebroken.

Een grote menigte nadert de hof. Judas weet blijkbaar waar zijn Meester zich bevindt. Het is door de rabbijnen voorgeschreven – op basis van een interpretatie van Deuteronomium 16:7 – dat de Joden in de nacht van het paasfeest in een bepaald gebied rond Jeruzalem moeten blijven. Bethanië ligt daarbuiten (vgl. Mt21:17), maar Gethsémané daarbinnen (vgl. Lk21:37; 22:39; m.Men., 11,2). Bovendien kent Judas die plek, want zijn Meester ging daar vaker naartoe (Jh18:2).

De groep die Judas aanvoert, bestaat onder andere uit ‘dienaars van de overpriesters en farizeeën’ (Jh18:3). Daarmee doelt Johannes ongetwijfeld op leden van de tempelpolitie, die onder het directe gezag van het Joodse Sanhedrin staan (Lk22:52; vgl. Jh7:32,45v), maar weinig getraind zijn en normaal geen wapens dragen (J.Oorl., 4:4,6). Johannes spreekt hierbij over een ‘legerafdeling’ (Jh18:3). Het door Johannes gebruikte woord (speira) is een technische aanduiding voor een ‘cohort’, op volle sterkte een eenheid van 600 man met een militair ‘tribuun’ (Jh18:12) als aanvoerder. Normaal zijn de soldaten in Caesaréa[64] gelegerd, waar zich de residentie van de stadhouder bevindt, maar tijdens het paasfeest verblijft een deel hiervan in de burcht Antonia. Toch is het alleszins twijfelachtig of er Romeinse soldaten bij Jezus’ arrestatie aanwezig zijn. Waarschijnlijk gaat het om een bewapende burgerwacht die vooral uit vrijwilligers, enkele tempelwachten en wellicht enkele Joodse soldaten bestaat en door de slaaf van de hogepriester wordt geleid (Jh18:10).[65]

De meute komt de hof binnen vlak nadat Jezus zijn gebed heeft afgerond (Mk14:43). Ze verrassen Hem niet. Zij komen op Gods tijd en Jezus verwacht hen (Mt26:46). Als ze naderen, vraagt Jezus wie ze zoeken. De soldaten antwoorden met enige verachting: ‘Jezus de Nazoreeër’ (Jh18:4v), Jezus de Man van Nazareth. Uit hun laatdunkende toon klinkt door dat uit Nazareth niets goeds kan komen (Jh1:47). Met grote waardigheid antwoordt Jezus dat Hij het is. Daarop ‘deinzen de soldaten terug en vallen op de grond’ (Jh18:6v). Ze hadden bij hun arrestant angst en weerstand verwacht, maar bij de Persoon die ze aantreffen, straalt de hemelse rust uit zijn ogen en spreekt de majesteit van zijn gezicht.

Met de woorden ‘Ik Ben’ schittert Gods heerlijkheid door de Man van Nazareth (Jh18:5; vgl. 8:58). In Jezus, met de sporen van het zweet van zijn gebedsworsteling nog op zijn gezicht, ontmoeten de soldaten de Schepper van hemel en aarde, de Heerser van het heelal, hun Koning en God! En zij staan op het punt om als zijn schepselen de hand aan Hem te slaan… De Joodse leiders en hun soldaten schrompelen ineen voor de heerlijkheid van Hem die ze moeten boeien. Maar het uur van het drinken van Gods beker is aangebroken. Jezus vraagt nogmaals wie ze zoeken (Jh18:7). Daarna biedt Hij zich vrijwillig aan, maar niet nadat Hij een vrijgeleide voor zijn volgelingen heeft geëist (Jh18:8v; vgl. 17:12). De Koning laat zich gevangen nemen. Zijn discipelen gaan vrijuit.

Als de soldaten met hun aanvoerder Jezus met zijn volgelingen in de hof ontmoeten, is het ‘uur van de mens’ aangebroken. Dit is het uur dat de macht van de duisternis haar donkerste moment bereikt (Lk22:53; vgl. Jh8:44). Daarom laat Jezus zich gewillig wegleiden. Straks komt een uur dat de legers opnieuw oog in oog met Jezus en zijn gevolg staan. Dan zal echter zíjn uur zijn aangebroken (Op11:15) en zal Hij met koninklijke waardigheid en rechterlijk gezag bekleed zijn. Dan verschijnt Hij niet om nogmaals te lijden en sterven, maar om te oordelen en regeren. Nu moet Petrus nog zijn zwaard terugsteken (Jh18:11), straks zal Jezus zelf zijn zwaard ontbloten (Op19:15). Al zijn vijanden zullen op dat moment in een oogwenk door de adem van zijn mond worden verteerd (Op19:20v; vgl. Js11:4; 2Th2:8).

Judas

Judas komt naar voren. Tot die tijd heeft hij zich stilgehouden (Jh18:5), maar nu maakt hij met een van tevoren afgesproken teken in het nachtelijke donker kenbaar wie de soldaten gevangen moeten nemen: ‘Gegroet, Rabbi’. Daarop kust de discipel, ‘één van de twaalf’, zijn Meester (Mt26:48v; Mk14:43). Het gebruikte woord voor ‘kussen’ (katafileoo) duidt op een warme, geaffectioneerde omhelzing, zoals eens de zondares Jezus’ voeten kuste (Lk7:38), en zoals iemand van een vriend afscheid neemt (Hd20:37). Hierop zinspelend beantwoordt Jezus de kus: ‘Vriend, waarvoor ben je hier?’ (Mt26:50).

Judas’ omarming heeft meer weg van de wurggreep van een vijand (vgl. 2Sm3:27; 20:8vv) dan van een waarachtige omhelzing van een dierbare. Daarom stelt de Meester zijn discipel nog een laatste vraag, die als een scherpe pijl Judas’ duistere hart binnendringt: ‘Judas, met een kus lever jij de Zoon des mensen over?’ (Lk22:48). Met deze woorden probeert de Heiland Judas’ geweten te wekken, maar zijn gedachten blijken geheel door de satan verblind (vgl. Lk22:3; Jh13:27). Later, als het heilige licht van Jezus’ vraag alsnog zijn hart bereikt, krijgt Judas berouw. Maar dan is het te laat… (Mt27:3vv).

De soldaten arresteren Jezus (Mt26:50). Als zijn volgelingen dat zien, vragen ze hun Meester of ze Hem moeten verdedigen. Nog voordat Jezus antwoord kan geven, flitst Petrus’ dolk al door de nacht. Deze discipel heeft nog vlak hiervoor zelfverzekerd verklaard zich niet zomaar bij Jezus’ dood te zullen neerleggen (Mt26:33; vgl. Mt16:22). Met de kleine dolk waarmee hij waarschijnlijk die middag het paaslam heeft geslacht (Lk22:7v; vgl. vs36vv), treft hij Malchus, de slaaf van de hogepriester, en slaat hem het rechteroor af (Mt26:51; Jh18:10).

De slag is net zo lomp als Petrus’ moed groot is. Zonder twijfel is de discipel bereid die nacht voor zijn Meester te sterven. Maar Jezus gebiedt hem de dolk onmiddellijk terug te steken (Mt26:52). Als Hij gekomen was om te strijden, zou een enkel bevel voldoende zijn om de hemel te openen en twaalf legioenen engelen, een legioen per aangevallene, ten strijde te roepen! (Mt26:53; vgl. Jh18:36).

Petrus’ moed is niet alleen nutteloos, maar ook dom. Hij negeert immers de Goddelijke opdracht die Jezus van zijn Vader heeft gekregen (Lk9:31; 12:50). Met een beroep op de Schrift wijst Jezus Petrus op het grote doel van zijn gevangenneming (Mt26:54). Zal Hij de drinkbeker die de Vader Hem aanreikt, niet aanvaarden en tot de laatste druppel toe leegdrinken? (Jh18:11). De Heer Jezus heeft door zijn gebed rust gevonden en zich aan Gods wil onderworpen. De discipelen moeten dat eveneens doen. Daarop raakt Jezus Malchus’ oor aan en wordt het genezen (Lk22:51), zodat de meute kan doen waarvoor ze gekomen is.

Het genezen oor heeft wellicht ook een symbolische betekenis. De Heer Jezus is immers gekomen om naar God te luisteren en zijn geboden te volbrengen, wat Hij op volmaakte wijze heeft gedaan. De ‘oren’ van het lichaam dat God Hem geschonken heeft (Ps40:7; Hb10:5), houdt Hij open voor Gods stem om te doen wat Hij Hem opdraagt (Js50:4v; Mt14:23; Mk1:35). Omdat zijn gehoorzaamheid volmaakt is (Hb7:26,28), zou Hij met recht aan het eind van zijn leven een plaats in Gods koninkrijk kunnen claimen. God zou dan moeten antwoorden: ‘Voortreffelijk, goede en trouwe slaaf; ga de vreugde van je Heer in!’ (Mt25:21).

Maar Jezus verkiest geen beloning. Hij wil nog langer dienen. Als de trouwe slaaf die bij zijn Meester wil blijven, biedt Hij God als het ware nogmaals zijn ‘oren’ aan (Ex21:5v; vgl. Lk12:37).[66] Jezus’ gevangenneming wordt gekenmerkt door ‘gehoor’-zaamheid. Er is bij Hem geen plaats voor ongehoorzaamheid, gesymboliseerd door het ‘afrukken van het oor’.

De Herder geslagen, de schapen verstrooid

Jezus heeft niet alleen een les voor zijn discipelen, maar ook voor zijn vijanden. Zij hebben gewapend ‘met lantarens, fakkels en wapens’ (Jh18:3), ‘met zwaarden en stokken’ (Mt26:47) de met stenen bezaaide helling van de Olijfberg beklommen. De mannen dragen wapens en lampen. Deze laatste zijn misschien nodig als er in de hof tussen de struiken gezocht moet worden, want bij het paasfeest geeft de volle maan voldoende licht om in het donker de weg te kunnen vinden. De ironie is duidelijk: Het is zo donker in hun harten dat ze lampen nodig hebben om ‘het licht van de wereld’ te arresteren (Jh8:12). De Heer Jezus wijst hen erop dat ze tegen Hem zijn uitgetrokken als tegen een niets ontziende sicariër, een rondreizende roofmoordenaar, terwijl ze Hem toch elke dag als een weerloze Rabbi in de tempel hadden kunnen vinden… (Mt26:55; vgl. 1Sm17:43).

Opnieuw benadrukt de Heer Jezus dat de Schriften dit allemaal al hebben voorzegd (Mk14:49): De Messias zal als een rover boeten (Ps69:5) en als een goddeloze worden behandeld (Js53:9,12; vgl. Lk22:37). Jezus’ reactie geeft aan dat er blijkbaar geen rechtvaardige grond voor zijn arrestatie is. Anders had men het wel overdag gedaan. Slechts onder de bescherming van de nacht durven de overpriesters Hem te boeien. De Koning van het licht wordt door de macht van de duisternis gekluisterd en lijkt de strijd te verliezen (Lk22:53). Het uur van de verzoeking van de discipelen, waarvoor Jezus zojuist waarschuwde (Lk22:46), is aangebroken. Ze moeten niet vechten, maar bidden!

Als duidelijk wordt dat Jezus zijn arrestatie niet bestrijdt, vluchten de discipelen (Mt26:56). De soldaten proberen één van hen te grijpen, een man die de menigte blijkbaar in haast en met een angstig voorgevoel naar de hof is gevolgd. In nachtkleding heeft hij het afschuwelijke tafereel gadeslagen. Wanneer de soldaten Hem willen arresteren, vlucht hij naakt weg. Zijn kleed blijft achter in de grijpgrage handen van het Joodse gezag (Mk14:51v). Er is wat voor te zeggen om deze discipel met Lazarus te identificeren (Jh11). Hij is de enige van Jezus’ volgelingen in wiens gevangenneming men geïnteresseerd is. Door zijn recente opstanding uit de dood heeft Jezus immers veel discipelen gemaakt (Jh12:10v).[67]

De Herder wordt zo geslagen, de schapen verstrooid (Zc13:7; Mt26:31). Allen verlaten Jezus (Mt26:56), maar toch is Hij niet alleen. De Vader blijft bij Hem, ook op de lange dag van zijn berechting (Jh16:32). Zoals Abraham en Izaäk de knechten aan de voet van de berg Moria achterlieten en alleen verder trokken (Gn22:5), zo betreedt Jezus alleen, slechts vergezeld door zijn Vader en gedreven door Gods Geest (Hb9:14), de Via Dolorosa, de weg die naar het kruis leidt. ‘Zo gaan die Beiden tezamen…’ (Gn22:8).

Rond middernacht worden de poorten van de tempel geopend voor de vroege voorbereidingen van het offeren van de Chagigah, het verplichte vredeoffer op de eerste dag van het feest van de eerstelingen. Op ongeveer dezelfde tijd leiden de tempeldienaren een eenzame Gevangene door de smalle straten van Jeruzalem in de richting van het huis van de hogepriester. Als een lam op weg naar de slachtbank laat de Arrestant zich meevoeren (Js53:7). Het is immers nuttiger dat één Mens voor het volk sterft dan dat de hele natie verloren gaat… (Jh11:50v).

Excurs: De datering van de lijdensweek

Excurs

De datering van de lijdensweek

Deze excurs bespreekt de vraag op welke dag de Heer Jezus met zijn discipelen de paasmaaltijd heeft gevierd en in welk jaar de Heer Jezus gekruisigd is.

Werd het avondmaal tijdens een paasmaaltijd ingesteld?

De evangeliën laten er nauwelijks twijfel over bestaan dat het Avondmaal tijdens een Joodse paasviering wordt ingesteld (Mt26:2,17-19; Mk14:1,12, 14,16; Lk22:1,7v,13,15). Veel details wijzen hierop.

Zo vindt de maaltijd volgens de voorschriften binnen de muren van Jeruzalem plaats (Dt16:7), ondanks de drukte in Jeruzalem tijdens de paasdagen. Het treffen van de voorbereidingen voor de maaltijd en het (naar Joods gebruik) ter beschikking gesteld krijgen van een bovenzaal verlopen zonder moeite (Mk14:12-16), wat ook op een paasviering wijst. Volgens een oude Joodse traditie werd Jeruzalem tijdens de hoogtijdagen geacht een nationaal bezit te zijn, waardoor het niet toegestaan was om geld te vragen voor het gebruik van ruimtes (t.Sjeq., 1,12v; b.Meg., 26a).

In tegenstelling tot andere maaltijden – indertijd was het gebruikelijk om twee maaltijden per dag te nuttigen, waarbij de hoofdmaaltijd in de late middag werd gehouden – wordt het Avondmaal ’s nachts ingesteld (Mt26:20; Mk14:17; Jh13:30; 1Ko11:23), wat tevens wijst op een bijzondere maaltijd. Verder eet de Heer Jezus alleen met zijn discipelen (Mk14:17) – hoewel niet uitgesloten kan worden dat er ook een aantal vrouwen bij zijn geweest. Dit vormt een contrast met andere beschreven maaltijden van de Heer Jezus, waarbij steeds veel anderen aanwezig zijn (zie bijvoorbeeld Mk2:15; Mt11:19). Het relatief beperkte tafelgezelschap zou verband kunnen houden met de voorgeschreven omvang van het paasgezelschap van circa tien personen (t.Pes., 4,3; b.Pes., 64b; J.Oorl., 6,9,3).

Ook het ‘aanliggen’ bij de maaltijd is alleen voor bijzondere gelegenheden gereserveerd (Lk22:14; Jh13:23), aangezien men gewone maaltijden indertijd zittend gebruikte. Verder wijzen de noodzaak voor reinheid (Jh13:10), het breken van het brood tijdens de maaltijd in plaats van aan het begin (Mt26:26; Mk14:22) en het drinken van (rode) wijn bij de maaltijd op een paasviering – normaal dronk men water, want wijn reserveerde men voor bijzondere bijeenkomsten en voor de drie grote feesten (Dt14:26). Ook lijkt de bijbeltekst naar enkele traditionele onderdelen van het paasmaal te verwijzen, zoals het zingen van het hallel (Mt26:30), het schenken aan de armen (Jh13:29) – dat is geld afstaan ten behoeve van de armen zodat hiervan vredeoffers voor het feest gekocht kunnen worden – en het tijdens de maaltijd uitleggen van de betekenis van brood en wijn, wat een belangrijk onderdeel van de seder vormt.

Op basis van het bovenstaande kan geconcludeerd worden dat het Avondmaal tijdens de viering van een Joodse paasmaaltijd is ingesteld.

Kruisiging op vrijdag?

Ook is duidelijk dat de Heer Jezus op een vrijdag is gekruisigd. Dit blijkt onder andere daaruit dat met zonsondergang de sabbat (zaterdag) aanbreekt (Mk15:42; Lk23:54).

Sommige uitleggers stellen dat de Heer Jezus op donderdag (of nog eerder) is gekruisigd. Dit wordt afgeleid uit zijn aanzegging dat Hij ‘na drie dagen’ zou opstaan (Mk8:31; 9:31; 10:34) en het teken van Jona: Zoals Jona drie dagen en drie nachten in de buik van de vis was, zo zou de Heer Jezus ‘drie dagen en drie nachten’ in het ‘hart van de aarde’ zijn (Mt12:40).

Hierbij moet echter bedacht worden dat de Joden de dagen inclusief rekenden, zodat een deel van de dag als hele dag werd geteld (overigens net als in de Griekse en Romeinse tijdrekening). De uitdrukking ‘na drie dagen’ betekent daarom niet ‘na 72 uur’,  omdat het deel van de eerste en laatste dag ook als hele dag wordt gerekend. De Heer Jezus was zo dus ‘drie dagen’ in het graf. De vrijdag van de kruisiging, ook al betreft het misschien maar een deel van een uur – de Heer Jezus is na drie uur ’s middags gestorven (Mk15:34,37) – telt als ‘volle’ dag. De volgende dag, de sabbat, breekt echter al met de avondschemering aan, dus zo rond een uur of zes. Ergens rond dat laatste moment, waarschijnlijk pas net voordat de sabbat aanbreekt, wordt de Heer Jezus begraven (vgl. Mt27:57).

Ditzelfde vormt ook de betekenis van de uitdrukking ‘drie dagen en drie nachten’. Hierbij gaat het evenmin om ‘drie volle dagen’ (in de zin van 72 uur), maar een-dag-en-een-nacht is een staande uitdrukking voor een dag of een deel daarvan (vgl. 1Sm30:12v; Es4:16; 5:1). Overigens werd de derde dag door de Joodse uitleggers naar oudtestamentisch voorbeeld als een dag van verlossing beschouwd (zie de targums en midrasj op Gn22:4; 42:17; Es5:1; Hs6:2; Jn1:17).

Ervan uitgaande dat Jezus op een vrijdag is gekruisigd is nu de vraag of deze overeenkomt met de 14e Nisan, de dag van het paasfeest, of met de 15e Nisan, de eerste dag van het feest van de ongezuurde broden. Anders geformuleerd: vierde de Heer Jezus de paasmaaltijd (op donderdagavond) op hetzelfde moment als de andere Joden, in de avond na de 14e Nisan? Of vierde de Heer Jezus de paasmaaltijd met zijn discipelen op de avond van de 13e Nisan.[68]

Kruisiging op de 14e Nisan?

Het is mogelijk dat de Heer Jezus de paasmaaltijd één (of meer) dagen eerder gegeten heeft dan de rest van het volk (en hun leiders). Hoewel het paasfeest officieel pas op vrijdagavond wordt gevierd, doet de Heer Jezus dit dan een dag eerder, dus op donderdagavond, de avond van de 13e Nisan (of wellicht nog eerder).[69]

De veronderstelling dat de Heer Jezus tijdens de viering van het paasfeest op de 14e Nisan gekruisigd is, komt overeen met (de meest directe interpretatie van) het evangelie van Johannes. Johannes vermeldt namelijk dat de Joodse leiders, als zij voor het pretorium verschijnen, het pascha nog moeten eten (Jh18:28). Ook wordt de dag van de kruisiging ‘de voorbereiding van het pascha’ genoemd (Jh19:14) en vermeldt Johannes dat Jezus het avondmaal ‘vóór het feest van het pascha’ instelt (Jh13:1).

Een argument voor kruisiging op de 14e Nisan is dat het Sanhedrin van plan was om Jezus ‘voor het feest’ te doden (Mk14:1v), wat gevangenneming één of meer dagen voor het paasfeest zou inhouden. Toch zegt dit niet veel. Als het om Jezus’ offer gaat, zijn uiteindelijk niet menselijke overwegingen doorslaggevend maar Gods plan. En God heeft bepaald dat de Heer Jezus op het paasfeest terechtgesteld zou worden, omdat dat ten diepste Gods bedoeling met dit feest is (1Ko5:7).[70]

Een ander argument is dat Simon van Cyrene ‘van het veld’ komt en dus kennelijk arbeid heeft verricht, terwijl werk op de 15e Nisan niet is toegestaan (Mk15:21). Echter, de uitdrukking kan evenzeer betekenen dat Simon ‘van buiten de stad’ komt omdat hij de nacht in één van de omliggende dorpen, zoals Betfagé, heeft doorgebracht.

Een volgend argument is dat het wel erg vreemd is dat Judas de paasmaaltijd voor de afloop ervan verlaat om nog inkopen voor het feest te doen (Jh13:27-30). Ook dit argument is echter niet overtuigend. Hoewel ‘slaafse arbeid’ op het paasfeest verboden is, is het wel toegestaan om op die dag de noodzakelijke voorbereidingen voor ‘het feest’ – niet het paasfeest, maar het feest van de ongezuurde broden – te treffen, zeker omdat een grote feestdag volgt, de 15e Nisan, alsmede een sabbat.

Op het moment dat het brood in de Charoseth gedoopt wordt (Jh13:26), is de paasmaaltijd nog maar net begonnen. Dat is inderdaad een ongebruikelijk moment om weg te gaan, maar desalniettemin niet verboden. Het doen van inkopen en het ‘iets aan de armen geven’ (Jh13:29) zijn overigens in de paasnacht goede redenen voor afwezigheid. Misschien is Judas’ gedrag juist een dag eerder, dus op de avond volgend op de 13e Nisan, veel vreemder. Voor zijn inkopen en giften heeft hij dan immers nog de hele dag van de 14e Nisan.

Als de Heer Jezus de paasmaaltijd inderdaad op de 13e Nisan viert en op de 14e Nisan wordt gekruisigd, sterft Hij ongeveer op het moment van het slachten van de paaslammeren in de tempel, namelijk om drie uur ’s middags (Lk23:44vv). Dit vormt dan een indrukwekkende symboliek: op het moment dat de lammeren in de tempel worden geslacht, offert het ware Paaslam zich voor zijn volk (1Ko5:7; Hb9:14). Ook betekent dit dat de Heer Jezus dan op zondag de 16e Nisan is opgestaan, de dag dat de eerstelingsgarve van de oogst in de tempel aan de HERE wordt aangeboden (Lv23:10v).[71] Christus is de ‘eersteling’ van Gods ‘oogst’. Op basis van zijn sterven en opstanding ontstaat de gemeente (1Ko15:20vv; zie ook Rm8:29; Ko1:18; Heb12:23).

Lastig is dat er geen concrete aanwijzingen in de bijbel te vinden zijn waarom de Heer Jezus een andere kalender gevolgd zou hebben. De sterkste bijbelse aanwijzingen hiervoor betreffen de genoemde passages in het Johannes-evangelie (Jh13:1; 18:28; 19:14), die echter ook anders kunnen worden geïnterpreteerd. Eveneens is onduidelijk op basis van welke uitgangspunten deze andere kalender dan zou zijn vormgegeven.

Kruisiging op de 15e Nisan?

De drie synoptische evangeliën  lijken te veronderstellen dat de Heer Jezus de paasmaaltijd op de gebruikelijke avond na de 14e Nisan heeft gevierd[72] en dat Hij vervolgens op vrijdag de 15e Nisan, de eerste dag van het feest van de ongezuurde broden, is gekruisigd. Hiervoor zijn de volgende argumenten.

Als Johannes de dag van de kruisiging ‘[de] voorbereiding van het pascha’ (paraskeuè tou pascha) noemt (Jh19:14), betekent dit niet dat het de dag voorafgaand aan het paasfeest is. In de eerste eeuw na Christus was de term paraskeuè namelijk een aanduiding voor de ‘vrijdag’, de dag van de ‘voorbereiding’ op de sabbat (vgl. Mt27:62; Mk15:42; Lk23:54; Jh19:31). De woorden ‘van het paasfeest’ geven daarbij aan dat het de vrijdag van de paasweek betrof. In de volksmond wordt namelijk het feest van de ongezuurde broden – wat gedurende de zeven dagen van de 15e tot en met de 21e Nisan wordt gevierd en dat dus met het eten van het paaslam op de avond na de 14e Nisan wordt ingeluid (vgl. Nm28:16v) – ook tot het paasfeest gerekend.[73] De benaming ‘pascha’ verwijst daarmee naar de hele paasweek, vanaf de 14e Nisan tot en met de 21e Nisan (zie vooral Dt16:2v en Lk22:1). De uitdrukking in Johannes 19:14 kan dus evengoed vertaald worden als ‘de vrijdag van [of: behorend tot] de paasweek [of: het paasfeest]’. Daarmee maakt deze tekst geen melding (meer) van de datum waarop de paasviering plaatsvindt.

Verder is het onwaarschijnlijk dat de in de tempel dienstdoende priesters de paasoffers ook een dag eerder zouden hebben willen slachten. Bij de priesters geldt immers alleen de maaltijd op de avond na de 14e Nisan als paasmaaltijd. En een paasmaaltijd zonder paaslam lijkt ondenkbaar. Er is echter een passage in de Misjna die suggereert dat paasoffers ook eerder geslacht mochten worden (m.Zeb., 1,3) – de grote drukte in Jeruzalem zou het namelijk onmogelijk hebben gemaakt om alle offers op de 14e Nisan te slachten.

Een volgend argument is dat instelling van het Avondmaal op de avond van de 13e Nisan betekent dat de kruisiging op de 14e Nisan plaatsvindt. Maar in dat geval is het onverklaarbaar waarom zo’n grote menigte Joden de kruisiging bijwoont, om nog maar te zwijgen van de aanwezige priesters (Mt27:39,41; Mk15:29,31; Lk23:35; Jh19:20v). Als het paasfeest op die vrijdag valt, wordt het dagelijkse avondoffer in de tempel een uur eerder dan gebruikelijk gebracht – het lam wordt dan om ongeveer half twee ’s middags geslacht en om half drie op het altaar gelegd – waarna de plechtigheid voor het slachten van de paaslammeren begint. Het is niet aannemelijk dat op zo’n moment zo’n grote groep toeschouwers bij de kruisiging aanwezig is, aangezien zowel het volk als de priesters dan geacht worden in de tempel te zijn.

Ook vermeldt Johannes 18:28 dat de Joodse leiders het pretorium, de residentie van de Romeinse stadhouder Pilatus, niet willen binnengaan ‘opdat zij niet zouden worden verontreinigd, maar het pascha zouden eten’. De uitdrukking ‘het pascha eten’ kan hier niet naar het eten van de paasmaaltijd verwijzen, maar moet op het offeren van de zogenaamde Chagigah slaan, het feestoffer op de morgen van de eerste ‘echte’ dag van het paasfeest, dat wil zeggen: van het feest van de ongezuurde broden, dus de 15e Nisan (Nm28:18v).

Volgens de rabbijnen wordt een Israëliet door het betreden van een woning van een heiden verontreinigd  (m.Ohol., 18,7). Deze onreinheid duurt echter slechts tot het einde van de dag, waarna men na het nemen van een bad weer rein wordt (vgl. Lv22:5vv). Als het paasfeest op vrijdag valt, zouden de Joden zelfs na een verontreiniging gewoon hun paasmaaltijd hebben kunnen eten. Bij het binnengaan in het pretorium worden ze wel onrein, maar die onreinheid duurt slechts ‘tot de volgende dag’, dat wil zeggen: tot zes uur ’s avonds, zodat dat geen gevolgen voor hun paasviering die avond hoeft te hebben.

Alleen wanneer het de bewuste vrijdag de 15e Nisan is, verklaart dit de huiver van de Joden voor het betreden van het pretorium. Dan worden zij namelijk ongeschikt om de viering van de eerste dag van het feest van de ongezuurde broden bij te wonen. Door een verontreiniging kunnen ze niet bij het belangrijke feestoffer aanwezig zijn dat op die dag in de tempel gebracht wordt. Evenmin kunnen ze aan de festiviteiten later op de dag deelnemen, wat gezien hun positie ongetwijfeld wel wenselijk is. Johannes’ ironie is overigens duidelijk. De Joodse leiders durven zich geen uiterlijke verontreiniging op de hals te halen, maar bewerken niettemin de grootste misdaad uit de geschiedenis: de moord op de Zoon van God! (vgl. Mt23:24v,29vv).

Op basis van het interne bijbelse bewijs heeft de uitleg dat de Heer Jezus het paasfeest op de avond na de 14e Nisan vierde, dus de sterkste papieren. Met de paasmaaltijd wordt de 15e Nisan ingeluid, de week van de ongezuurde broden. Dat betekent dat de Heer Jezus op de 15e Nisan wordt gekruisigd, dus op de eerste dag van het feest van de ongezuurde broden. De daaropvolgende sabbat, de 16e Nisan, ligt Hij in het graf. Aangezien dit de sabbat in de week van de ongezuurde broden is (vgl. Lv23:10-13), zegt Johannes 19:31: ‘De dag van die sabbat was groot’.

Wie het geheim van de Gekruisigde kent, weet dat de sabbat om nog een andere reden ‘groot’ is: Het is de rustdag waarop de Zoon van God in het graf ligt. Door zijn eigen volk is Hij aan het kruis genageld om door de dood heen de eeuwige sabbatsrust voor het volk van God te bewerken (Hb4:9). Op deze dag past geen feestvreugde, maar hoort de aarde te rouwen.

Het jaar van de kruisiging

De discussie over de dag waarop het Avondmaal is ingesteld, wordt lastiger als de Joodse kalender met onze (Gregoriaanse) kalender wordt gesynchroniseerd. De kernvraag is hierbij het dateren van het jaar van Jezus’ kruisiging.

De ambtstermijnen van de belangrijkste betrokkenen laten in ieder geval veel speelruimte: Pilatus is prefect van 26 tot 36 na Christus – ook volgens de Romeinse geschiedschrijver Tacitus is de Heer Jezus tijdens de regering van keizer Tiberius door Pontius Pilatus veroordeeld (Ann., 15,44). Annas sterft in 35 na Christus, Kajafas is hogepriester tussen 18 en 36 na Christus en Herodes Antipas viervorst van 4 tot 39 na Christus. De data die de kerkvaders voor de kruisiging hebben gesuggereerd, variëren van het zestiende jaar van keizer Tiberius, dus 28 na Christus (volgens Clemens van Alexandrië), tot 33 na Christus (zo Eusebius).

Astronomische berekeningen van de paasdata in het oude Israël identificeren drie mogelijke data waarbij de 15e Nisan op een vrijdag valt: 11 april van jaar 27 na Christus en 26 maart en 23 april van jaar 34. Data waarbij de 14e Nisan op een vrijdag valt zijn: 11 april van jaar 27, 7 april van jaar 30 na Christus en 3 april van jaar 33. Op welke van deze data is de Heer Jezus nu gekruisigd?

De bijbelse gegevens geven geen uitsluitsel. De evangelist Johannes vermeldt driemaal een paasfeest tijdens Jezus’ openbare dienst (Jh2:13; 6:4; 11:55). Er zijn echter goede redenen om aan te nemen dat tussen de eerste twee feesten nog een paasfeest zit.[74] Daaruit volgt dan dat de periode van Jezus’ openbare dienst minstens drie jaar geduurd heeft, in overeenstemming met het getuigenis van Eusebius (Hist. Eccl., 1,10). Uit Johannes 2:20 blijkt dat het eerste paasfeest dat Johannes noemt, in 27 of 28 na Christus valt, gezien Jozefus’ datering van het begin van de tempelbouw in het zestiende jaar van Herodes’ regering (20 of 19 v.Chr., J.Oudh., 15:11,1).

Ook vermeldt Lukas dat Johannes zijn prediking in het 15e jaar van de regering van keizer Tiberius begint (Lk3:1), wat (afhankelijk van de hiervoor gebruikte tijdrekening) overeenkomt met het jaar 28 of 29. Daarmee wordt 27 na Christus als het jaar van de kruisiging onmogelijk vroeg en liggen de jaren 33 en 34 meer voor de hand. In het eerste geval vond de kruisiging op de 14e Nisan plaats, wat minder goed overeen lijkt te komen met de bijbelse informatie. In het tweede geval vond de kruisiging plaats op de 15e Nisan. Een nadeel van beide opties (maar zeker de laatste) is dat relatief weinig tijd overblijft voor een passende chronologie van het leven van Paulus (die makkelijker is in geval van een vroege datering van de kruisiging).

Omdat Jezus in ieder geval vóór het jaar 4 voor Christus is geboren –koning Herodes stierf in dat jaar – moet de opmerking dat Jezus bij zijn doop in de Jordaan ‘rond de dertig jaar’ is (Lk3:23), algemeen (en ruim) worden opgevat – net zoals van Jezus later wordt gezegd dat Hij ‘nog geen 50 jaar oud is’ (Jh8:57). Immers, kruisiging in het jaar 33 of 34 betekent dan dat de Heer Jezus bij zijn sterven tenminste 36 jaar oud moet zijn geweest.

Voor het jaar 33 na Christus bestaat enig patristisch bewijs in de vorm van het citaat van Phlegon Trallianus in Eusebius’ Chronicon – het origineel van de Chronicon is verloren gegaan; het is bekend vanuit de latijnse bewerking door Hiëronymus en een rond 1800 gevonden Aramees manuscript – dat een zonsverduistering in ‘het vierde jaar van de 202e Olympiade’ vermeldt. Eusebius interpreteert dit als de zonsverduistering bij het sterven van de Heer Jezus en herleidt deze naar het 19e regeringsjaar van Keizer Tiberius. Aangezien dit overeenkomt met de periode van 1 juli van het jaar 32 tot 30 juni 33 na Christus, veronderstelt dit een kruisigingsdatum in het voorjaar van het jaar 33.[75]

De jaren 33 en 34 bieden overigens een goede verklaring voor het merkwaardige beeld dat de evangeliën van Pilatus schetsen. Philo en Jozefus beschrijven Pilatus namelijk als wreed en resoluut, maar Lukas en Johannes tekenen hem als twijfelend en onzeker. Pilatus geeft in de evangeliën eerder het beeld van een zwakkeling die zich door de Joodse leiders laat gebruiken, dan de vroegere tiran. Een verklaring hiervoor ligt in de val van de antisemiet Sejanus in oktober van het jaar 31 na Christus. Sejanus, Pilatus’ beschermheer in Rome, was de de facto machthebber in Rome aangezien keizer Tiberius zich op het eiland Capri (voor de kust van Napels) had teruggetrokken en het bestuur van het imperium aan hem overliet. Sejanus valt echter in ongenade en wordt door de Romeinse keizer terechtgesteld. Op dat moment instrueert Tiberius zijn gouverneurs om de Joden in zijn rijk beter te behandelen (Leg. Gai., 159vv). Wanneer Tiberius Pilatus ook nog vanwege het schildenincident wordt berispt, is mogelijk zijn ruggengraat gebroken en voelt hij zich gedwongen de Joden ruimhartiger te bejegenen.

De Joden zijn ongetwijfeld op de hoogte van het uit de gratie geraken van Pilatus’ machtige beschermer. Dat geeft hun wellicht de moed om zijn vriendschap met de keizer openlijk te betwisten[76], een bedreiging die zijn uitwerking op Pilatus niet mist (Jh19:12vv). Daarnaast biedt de betrokkenheid van Herodes’ zonen in het schildenincident een goede verklaring voor de vijandschap tussen Pilatus en Herodes, waaraan Jezus’ verhoor door Herodes Antipas een einde maakt (Lk23:12).

De waarde van bovenstaande astronomische berekeningen van de kruisigingsdatum is overigens beperkt, omdat reconstructies van de Joodse kalender zeer complex zijn. Zo was het begin van het jaar afhankelijk van het rijpen van het graan. Als de eerste oogst naar verwachting niet op de 15e van de eerste maand van het jaar (Nisan) zou kunnen worden binnengehaald, werd een schrikkelmaand ingevoegd (dit wordt ook wel ‘intercalatie’ genoemd).[77]

Ergens in de oudheid verschoof mogelijk ook het begin van een maand van nieuwe maan – het moment dat de maan precies tussen de aarde en de zon staat, door de rabbijnen molad genoemd, de ‘geboorte van de maan’ – naar het tijdstip dat de maan weer zichtbaar wordt, zo’n dertig uur later (hoewel dit niet zeker is).

Verder is bij de uitgevoerde astronomische berekeningen weliswaar rekening gehouden met het mogelijk later signaleren van de opkomende maan door slechte weercondities – hoewel maar de vraag is of hiermee het begin van de maand in de praktijk ook verschoof (vgl. m.Rosj Hasj., 2,6) – maar bij de berekening wordt bovendien aangenomen dat het paasfeest steeds pas na het begin van de lente (21 maart) werd gevierd[78]. Ook wordt aangenomen dat de in de Joodse kalender toegevoegde schrikkelmaanden altijd uit 29 dagen bestaan[79]. Als hiervoor gecorrigeerd wordt zijn ook nog andere data voor de kruisiging mogelijk (hoewel minder waarschijnlijk), zodat de 15e Nisan dan toch ook in 33 en 35 na Christus op een vrijdag zou kunnen hebben gevallen.

Al met al blijft onzekerheid bestaan over het jaar van het merkwaardigste proces uit de wereldgeschiedenis.

De Koning geketend

5

De Koning geketend

Pontius Pilatus

‘Bent u de Koning der Joden?’ In de vroege vrijdagochtend klinkt deze vraag in de beslotenheid van het pretorium, de residentie van de Romeinse stadhouder (Jh18:33). Pilatus ondervraagt de Man tegenover hem. Buiten wacht een bloeddorstige menigte. In de stilte die volgt, bekijkt Pilatus de Beklaagde: geen vorstelijke kleding of gouden onderscheidingstekens; enkel de rustige, bijna serene blik in de ogen van de Man die aan zijn jurisdictie is onderworpen. ‘Bent u een koning?’ Pilatus’ vraag klinkt nog eeuwen lang na in de geschiedenis. Wie is de Man die door Pilatus wordt veroordeeld?

Volgens een in Judéa gevonden inscriptie draagt Pontius Pilatus de titel Praefectus Judaeae.[80] Hij is dus een hoge militaire officier, commandant van een leger hulptroepen met tussen de 500 en 1000 soldaten. In 26 na Christus is hij door Sejanus, de antisemitische eerste minister van keizer Tiberius, als bestuurder over Judéa aangesteld.[81] Zijn tijdgenoot Philo beschrijft hem als een wreed, hebzuchtig en heerszuchtig man, die niet voor geweld terugdeinst en de Joodse tradities veracht (Leg. Gai., 301v).

Al direct bij zijn verschijnen in Palestina krijgt Pilatus met de Joden ruzie. Hij provoceert hen door Romeinse standaarden met afbeeldingen van de keizer Jeruzalem binnen te brengen. Een delegatie Judeeërs trekt daarop naar Caesaréa en pleit vijf dagen lang voor het verwijderen van de banieren. Op de zesde dag gebiedt Pilatus een peloton soldaten de protesterende Joden op een teken met hun zwaard te doden. Tot zijn verbazing ontbloten de Joden hun nekken: liever de dood dan Jeruzalems ontwijding en overtreding van hun heilige wetten. Pas dan beseft Pilatus dat zijn optreden een revolutie kan ontketenen en verwijdert hij de aanstootgevende standaarden (J.Oorl., 2:9,2v; J.Oudh., 18:3,1).

Een tweede conflict ontstaat als Pilatus met tempelgeld een aquaduct bouwt. Een bezoek aan Jeruzalem korte tijd later leidt tot een volksoploop, waarbij Pilatus zijn soldaten opdracht geeft om te vechten. Veel Joden sterven (J.Oudh., 18:3,2). Ditzelfde gebeurt bij het door Lukas vermelde, maar verder onbekende incident met de Galileeërs die komen om te offeren (Lk13:1) – overigens kan daarbij gewoon sprake zijn van een ongeluk of een relatief onbeduidend conflict met Romeinse soldaten, dat later aan de stadhouder wordt toegeschreven.

Later lukt het Pilatus de Joden nogmaals te kwetsen door schilden met de naam van de keizer in Herodes’ vroegere paleis in Jeruzalem op te hangen. Een aantal vooraanstaande Joden, waaronder de vier zonen van Herodes, vragen hem de schilden te verwijderen. Wanneer hij weigert, richten zij een klacht hierover aan keizer Tiberius. Die ontbrandt in woede en gebiedt Pilatus onmiddellijk de schilden weg te halen en ze in de tempel van Augustus te Caesaréa te plaatsen (Leg. Gai., 299–305). Deze gebeurtenissen spelen zich waarschijnlijk na de terechtstelling van Sejanus op 18 oktober 31 na Christus af. Sinds dat moment is Tiberius de Joden namelijk gunstiger gezind en heeft hij zijn eerdere antisemitische beleid afgezworen.

Tempelschennis

Na zijn arrestatie de vorige avond wordt Jezus naar het huis van de hogepriester gebracht. Eerst leidt men hem naar Annas (Jh18:13) en vervolgens naar Kajafas. De twee meest vooraanstaande Joodse leiders willen persoonlijk hun oordeel over Jezus vellen.

Annas was in 6 na Christus door de Syrische legaat Quirinius als hogepriester aangesteld, maar wordt negen jaar later door de Judese prefect Valerius Gratus, Pilatus’ voorganger, voor Kajafas ingeruild (J.Oudh., 18:2,1v). Na zijn afzetting behoudt Annas evenwel grote invloed, eenvoudig omdat vijf van zijn zonen en zijn schoonzoon Kajafas elk het hogepriesterlijke ambt hebben bekleed (J.Oudh., 20:9,1). Als patriarch in de priesterfamilie wordt hij ongetwijfeld nog door velen als Aärons rechtmatige opvolger beschouwd (vgl. Lk3:2; Hd4:6). Ook staat de Joodse hogepriester onder Romeinse controle, onder andere doordat de heilige priesterkleding in de burcht Antonia wordt bewaard. In dit licht is het verklaarbaar waarom Jezus eerst door Annas wordt ondervraagd (Jh18:13), en pas daarna bij Kajafas komt (Jh18:24).[82]

Kajafas presideert het Sanhedrin, de Joodse raad. Deze van oorsprong aristocratische senaat, bestaande uit zeventig wijzen uit de farizeeën en sadduceeën, fungeert als opperste rechterlijke instantie.[83] Alle wereldlijke en religieuze zaken die niet door de plaatselijke gerechtshoven kunnen worden afgehandeld, maar geen aangelegenheid voor het Romeinse gezag vormen, vallen onder de competentie van het Sanhedrin. Zowel geschillen over de interpretatie van de thora als civiele zaken worden hier beslecht, en zelfs sommige strafzaken die eigenlijk door de stadhouder moeten worden afgehandeld. Net als de meeste andere onderdrukte volken laat Rome de Joden namelijk vrij hun interne zaken op hun eigen manier te behandelen, zij het dat de stadhouder zich niet gebonden acht aan enige uitspraak van de Joodse Raad.

De ondervraging vindt plaats in het huis van de hogepriester (Mt26:3; Lk22:54).[84] In een nachtelijk verhoor proberen de priesters en Joodse raadsleden bewijslast tegen Jezus te verzamelen. Pas na Hem onder ede te hebben ondervraagd, antwoordt Jezus. Met een verwijzing naar Daniëls nachtgezicht beschrijft Hij zichzelf als de Zoon des mensen, gezeten aan Gods rechterhand en komend op de wolken (Mt26:59-64; Dn7:13v).

De essentie van dit getuigenis, en vermoedelijk de grond van de hierop volgende veroordeling, lijkt niet zozeer dat Jezus openlijk erkent dat Hij de Messias is. Dat is namelijk geen misdrijf waarop de doodstraf staat. De kern bestaat er daarentegen uit dat Jezus met zijn woorden Goddelijke macht claimt. Hij beweert immers dat Gods heerlijkheid met zijn Persoon verbonden is (Mt26:64):

Van nu aan zult u de Zoon des mensen zien zitten

aan de rechterhand van de kracht

en zien komen op de wolken van de hemel.

Met zoveel woorden verklaart de Heer Jezus dat God niet langer in de tempel in Jeruzalem woont, maar dat zijn heerlijkheid in Hém openbaar wordt. Dat is voor de Joden Godslastering! En dat is ook tempelschennis, de enige grondslag waarop de Joodse Raad iemand ter dood mag brengen (Jh19:7; vgl. Jh2:19vv; Mt26:61,65; 27:40). Er zijn geen getuigen meer nodig! Wat de Joodse Raad betreft, kan het oordeel over de rabbi van Nazareth voltrokken worden…

De officieuze nachtelijke vergadering wordt gevolgd door een officiële bijeenkomst van het Sanhedrin in de morgen (Lk22:66) – hoewel niet alle leden hierbij aanwezig hoeven te zijn geweest.[85] Omdat nachtelijke raadsbijeenkomsten volgens het Joodse recht niet rechtsgeldig zijn, wordt in alle vroegte het vonnis uitgesproken (Mk15:1). Waarschijnlijk gebeurt dit ergens op of dichtbij de tempelberg, waar de raadsvergaderingen meestal plaatsvinden, in wat de rabbijnen de ‘kamer van gehouwen steen’. Deze kamer bevindt zich in de noordelijke muur van de tempel, half binnen en half buiten de tempel, met deuren die zowel toegang tot het tempelplein verschaffen als naar buiten (m.Mid., 5,4; b.Yoma, 25a; Gen.R., 70,8).[86]

De raadsleden hebben maar weinig tijd nodig, want ’s morgens vroeg – een technische uitdrukking voor de vierde wachtperiode tussen drie en zes uur in de ochtend, dus waarschijnlijk rond half zes – verschijnt het gezelschap al bij Pilatus (Jh18:28). Men wil Jezus nog diezelfde dag, voor het begin van de sabbat terechtgesteld hebben.

Aangezien het Sanhedrin onbevoegd is de doodstraf uit te spreken[87], moeten de Joodse leiders de veroordeling aan Pilatus voorleggen. Zij kunnen niet anders. Het volk sympathiseert met de rondtrekkende rabbi en alleen al daarom is het wenselijk de veroordeling aan de bezetter over te laten. Ook verbiedt het rabbijnse recht rechtszaken waarin het doodvonnis wordt uitgesproken, binnen één dag af te handelen. Daarenboven geldt er een algeheel verbod om de doodstraf op een sabbat of feestdag (zoals de 15e Nisan) uit te spreken (m.Sanh., 4,1; b.Sanh., 35a; vgl. Mt26:5; Jh18:31). Alleen uitlevering aan het Romeinse gezag maakt een snelle executie mogelijk. Dit betekent dat Jezus niet op Joodse wijze terechtgesteld zal worden – door steniging – maar op Romeinse wijze: door kruisiging, precies zoals de Heer Jezus heeft voorzegd (Mt20:18v; Jh18:32; vgl. Dt21:23).

Het proces begint

De Joodse leiders brengen Jezus bij Pilatus. Ze durven het pretorium niet binnen te gaan, uit angst zich hierdoor te verontreinigen (Jh18:28). Die middag moeten zij namelijk in de tempel de festiviteiten bij de aanvang van het feest van de eerstelingen bijwonen. Ze verkiezen hun voeten rein te houden, terwijl zij hun handen met het bloed van hun Koning bezoedelen.

Pilatus vraagt het gezelschap naar de beschuldiging die zij tegen Jezus inbrengen.[88] Hun eigenlijke aanklacht van tempelschennis en Godslastering noemen ze dan niet. In plaats daarvan komt een vaag antwoord, dat Pilatus allerminst bevredigt (Jh18:29v). Blijkbaar achten de Joden het onwaarschijnlijk dat de bezetter zich in hun religieuze geschillen wil mengen (vgl. Hd18:14v). De landvoogd doet een poging om de zaak niet ontvankelijk te verklaren en de Joden met hun gevangene terug te sturen, maar daarvoor blijken ze te vastberaden (Jh18:31). Er volgen toch enkele beschuldigingen, waarvan Lukas met name volksopruiing, aanzetting tot belastingweigering en Jezus’ messiaanse claims noteert (Lk23:2). Hoewel de eerste twee gewoonweg onwaar zijn (vgl. Mt22:21), kan de bezetter deze aanklachten onmogelijk naast zich neerleggen. Alle drie vormen het directe bedreigingen van Rome’s macht, en dus beschuldigingen van hoogverraad.

De gevolgde juridische procedure is de zogenoemde cognitio extra ordinem, de gangbare procedure zoals die in Romeinse provincies geldt.[89] In deze strafrechtelijke procedure hoeven de wetboeken niet letterlijk te worden toegepast. De stadhouder hoort de formele aanklacht aan en onderzoekt de zaak persoonlijk.[90] Daarbij is hij vervolgens vrij om het verloop van de procedure te bepalen, zonder enige wettelijke beperking.

Op Pilatus’ ondervraging reageert Jezus niet (Mt27:12vv). De aanklachten zijn vals, maar de Beklaagde zwijgt. Hij is als een schaap dat zich stom voor zijn scheerders naar de slachtbank laat leiden… (Js53:7).

Pilatus verwondert zich over dat zwijgen (Mk15:5). Daarom besluit hij tot een persoonlijk gesprek, in de afzondering van het pretorium, zonder dat de aanklagers erbij zijn. Hij wil vooral de koningspretenties van zijn gevangene aan een nader onderzoek onderwerpen: ‘Bent u de Koning der Joden?’ (Jh18:33). Zou deze geboeide, machteloze Man werkelijk een koning zijn? Jezus antwoordt met een wedervraag: ‘Wil je dat echt weten of probeer je alleen de aanklachten te verifiëren?’ (Jh18:34). Het blijkt puur business. De prefect beweert enkel de aangevoerde beschuldiging te onderzoeken, zonder enige persoonlijke interesse (Jh18:35).

Op dit ogenblik legt Jezus de ‘goede belijdenis’ af (1Tm6:13): ‘Ik ben een Koning, maar mijn koninkrijk is niet van hier!’ (Jh18:36v). Jezus verklaart inderdaad een koning te zijn, maar van een andere orde en van een ander rijk. Als Koning der koningen zal Hij eens in het rijk van God als Vredevorst over de hele aarde heersen. Jezus is geen koning naar de maatstaven van Juda, iemand die aan het Romeinse juk een einde zal maken. Evenmin is Hij een koning naar Romeins model, een overwinnaar die voor de onafhankelijkheid van Palestina strijdt. Hij is een koning zoals de visioenen van de profeten die schetsen: een geketende Koning, die komt om zijn volk van zonden te verlossen en om die reden moet lijden… (Mt1:21).

Jezus confronteert Pilatus in het noemen van zijn koningschap met de waarheid. Hij verwoordt als het ware de belangstelling waarmee de hemel op het proces in het pretorium toeziet. Maar zijn woorden missen hun uitwerking. Als Romeins bewindvoerder heeft hij met veel volken te maken gehad, elk met hun eigen geloof en hun eigen waarheden. Veel deert hem dat allemaal niet, want in de strategie van Rome is vrijwel alles geoorloofd. Immers, wat voor de Joden waarheid is, is voor een ander volk misschien weer dwaasheid. Voor Pilatus geldt wat nuttig is als waarheid. Met een korte, onverschillige vraag –  ‘wat is waarheid?’ – leidt Pilatus zijn gevangene weer naar buiten.

Daarop spreekt de prefect voor de eerste keer een oordeel over Jezus uit: Hij vindt geen schuld in Hem (Lk23:4; Jh18:38). Pilatus erkent geenszins Jezus’ koningschap. Het enige wat hij aangeeft, is dat Jezus’ vermeende koningschap geen bedreiging voor het Romeinse gezag vormt.[91]

Moordenaar of Levensvorst

Vanzelfsprekend namen de Joodse leiders geen genoegen met Pilatus’ uitspraak. Jezus’ leer is tot in alle uithoeken van het land doorgedrongen. Daar moet wat aan gedaan worden. Zodra Pilatus hoort dat Jezus uit Galiléa komt, krijgt hij een idee. Hij stuurt Jezus naar Herodes, de viervorst van dat gebied, die zich tijdens het paasfeest toevallig ook in Jeruzalem bevindt (Lk23:6v). Landvoogden maken bij rechtszaken wel vaker gebruik van een consilium, een gremium van adviseurs en vrienden (vgl. Hd25:12,26). Met deze slimme zet hoopt Pilatus twee vliegen in één klap te slaan. Hij maakt Herodes met een paasgeschenk blij en kan misschien zelf van de last van het proces afkomen…

Herodes voelt zich inderdaad vereerd door de delegatie die bij hem aanklopt. Jezus wilde hij toch al langer ontmoeten. Wellicht kan die tovenaar in zijn bijzijn enkele kunsten verrichten… Maar Jezus blijft voor Herodes net zo stil als bij zijn ondervraging door het Sanhedrin, ondanks de vele en heftige beschuldigingen van de Joodse leiders (Lk23:8vv). Zo’n messias, die niets kan en niets zegt, is voor Herodes niet interessant. Daarom begint hij Jezus belachelijk te maken, doet hem een schertsgewaad om, bespot Hem en zendt Hem terug naar Pilatus (Lk23:11). Het wonderlijke is dat Pilatus en Herodes, die blijkbaar in vijandschap leefden, dezelfde dag vrienden worden (Lk23:12). Jezus’ proces maakt haarscherp een scheidslijn zichtbaar: de grensmarkering tussen het koninkrijk van God en het domein van de satan (Hd4:26v). Pilatus en Herodes blijken aan dezelfde kant te staan…

Wanneer Jezus in het pretorium terugkeert, heeft zich inmiddels een groep mensen voor het gerechtsgebouw verzameld.[92] Pilatus legt de menigte voor de tweede keer Jezus’ onschuld voor (Lk23:13vv). Hij probeert het volk zelfs alsnog te bewegen Jezus vrijuit te laten gaan. De prefect doorziet namelijk de achterliggende motieven van de Joodse leiders: Ze handelen uit jaloezie (Mt27:18). Maar ook ontvangt hij van zijn vrouw – in de overlevering heet zij Claudia Procula en wordt zij later christen – een verontrustend bericht. In een recente droom is haar duidelijk geworden dat Jezus een rechtvaardige is, een tsaddik (Mt27:19).[93] Pilatus wordt bang en wil het liefste zo snel mogelijk van Jezus af, maar wel op een manier die het volk niet al te zeer bruuskeert (vgl. Mk15:15).

Om Jezus’ vrijlating te arrangeren, neemt Pilatus zijn toevlucht tot het privilegium paschale, het oude gebruik dat op het paasfeest een gevangene wordt losgelaten (m.Pes., 8,6). Blijkbaar mag het volk daarbij zijn voorkeur kenbaar maken. Om de balans al op voorhand in het voordeel van Jezus te laten doorslaan, gebiedt Pilatus Barabbas te halen, een berucht gevangene, iemand in wiens vrijheid het volk niet geïnteresseerd kan zijn (Mt27:16).

Barabbas is gearresteerd in ‘het oproer’ (Mk15:7), misschien een verwijzing naar de onlusten in Jeruzalem naar aanleiding van de bouw van het aquaduct met tempelgeld. Althans, Jozefus lijkt die gebeurtenis in de tijd kort voor Jezus’ veroordeling te plaatsen (J.Oudh., 18:3,2v). Blijkbaar heeft Barabbas met andere rovers misbruik weten te maken van het ontstane tumult en een moord begaan.

Het volk krijgt de keus tussen Jezus Barabbas[94] en Jezus van Nazareth (Mt27:16), tussen een oproerkraaier en de Vredevorst, tussen een moordenaar en de Vorst van het leven (Hd3:15). Jezus, de Zoon van de Vader aan de ene kant, en Jezus Barabbas – volgens de naamsbetekenis eveneens: ‘Jezus, zoon van de vader’ – aan de andere kant. Een rover met de duivel als vader (Jh8:44) staat naast de Man die in de naam van zijn hemelse Vader is gekomen (Jh5:43). Voor wie kiest het volk? Voor iemand die mensenlevens neemt of voor Iemand die gekomen is om zijn leven voor anderen te geven (Mt20:28).

De overpriesters beginnen de mensen op te hitsen om voor Barabbas te stemmen (Mk15:11). Achter de schermen laait de geestelijke strijd op: Satan, die na de krachtmeting in de woestijn voor een tijd van Jezus is geweken (Lk4:13), is teruggekeerd. Als Jezus zijn macht niet goedschiks wil erkennen (Mt4:9v), dan maar kwaadschiks. De overste van de wereld gebruikt zijn kracht en invloed om het Joodse volk hun door God geschonken Koning te laten verwerpen. En het onverwachte gebeurt: De menigte kiest voor Barabbas (Mt27:21). Israël wil liever een moordenaar dan een Messias (Hd3:14). Zelfs Pilatus lijkt met de situatie verlegen. Het beproefde Romeinse adagium divide et impera, ‘verdeel en heers’, schiet tekort. Jezus staat nog steeds als ongewenste gevangene voor Pilatus. Het proces moet worden vervolgd.

Heen en weer geslingerd tussen zijn wens om van Jezus af te komen en de noodzaak het volk te vriend te houden, vraagt Pilatus de menigte wat hij dan met Jezus moet doen. Enigszins cynisch betitelt hij de Gevangene als ‘Hem die u de koning der Joden noemt’ (Mk15:12). Zo heeft het volk Hem inderdaad nog maar een kleine week ervoor bejubeld (Jh12:13). Pilatus biedt Israël als het ware nogmaals zijn Koning aan, zij het dan een koning zonder majesteit en macht, maar in plaats daarvan geboeid en geketend.

Als de Joden dit aanbod van vrijlating accepteren, zullen zij niet alleen hun leiders afvallen, maar in feite ook hun koning uit handen van de Romeinse bezetter ontvangen. Zo’n koning hoeven zij niet. De harde woorden van de ongehoorzame landlieden uit de gelijknamige parabel – ‘dit is de erfgenaam; kom, laten wij hem doden’ (Mt21:38) – vinden hun bittere vervulling in het toneel voor het pretorium. De priesters fulmineren: ‘kruisig Hem!’, waarop een crescendo van stemmen besluit: ‘Laat Hij gekruisigd worden!’ (Mt27:23).

Zie, de mens!

Het lijkt alsof Pilatus een besluit heeft genomen. Hij geeft bevel Jezus te geselen.

Geseling wordt door de Romeinen veelvuldig toegepast, als afzonderlijke bestraffing (vgl. Hd16:23; 22:24), maar ook als inleiding op de voltrekking van de doodstraf. Van de gangbare methoden is de fustigatio de lichtste vorm. Deze wordt daarom bij mindere overtredingen toegepast. Na een waarschuwing wordt de arrestant vervolgens weer vrijgelaten.

De flagellatio dient men bij zwaardere misdrijven toe, maar de meest afgrijselijke vorm is de verberatio. Hierbij wordt het slachtoffer ontkleed, gebonden en voor een pilaar geplaatst, zonder de mogelijkheid zich te verdedigen. Met een zweep met stukjes ijzer of bot aan de uiteinden wordt vervolgens de rug bewerkt, tot het bot komt bloot te liggen. Soms sterft het slachtoffer tijdens de marteling. Waarschijnlijk is deze laatste vorm bij Jezus toegepast.

De hele legerafdeling is getuige van Jezus’ geseling (Mk15:16). Het zien van de foltering wekt nog meer wreedheid bij hen op. Van het brandhout dat ergens ligt opgestapeld, vlechten ze een doornenkroon en zetten die bij Jezus op. Vervolgens nemen ze een purperen soldatenmantel en draperen die om zijn schouders. Ten slotte drukken ze een rietstok in zijn hand en buigen ze zich voor Hem neer, terwijl ze met bijtende spot roepen: ‘Gegroet, Jodenkoning!’ (Mt27:28v).

Machteloos, als een speelbal van de soldaten staat Jezus daar, met bebloede rug en als schertskoning uitgedost. In plaats van een koninklijk gewaad draagt Hij een verfomfaaide soldatenmantel, in plaats van een met diamanten ingelegde kroon een doornenkrans, en in plaats van de gouden koningsscepter een rietstok. Zo ziet de wereld de koningsmacht van het onzichtbare rijk van God. De ware macht van de Man die zich in zwakheid laat kruisigen (2Ko13:4), blijft verborgen. In niets lijkt de koningsgestalte voor het pretorium op de fiere vorst die door de profeten is geschetst. Die zal straks over de aarde voortschrijden met eenzelfde purperen, met bloed bespatte soldatenmantel, maar dan komend om te oordelen en overwinnen… (Js63:1vv).

De soldatenspot is niet zomaar een uiting van agressie tegen de Joden. Het vormt een directe bespotting van Jezus’ messiaanse pretenties. De soldaten begroeten Hem in een bizarre imitatie van zijn inhuldiging een week daarvoor. Toen spreidden de Joden hun kleren op de grond voor Hem uit en hadden zij Hem wuivend met palmtakken het hosanna toegeroepen. Nu komen de soldaten – voor het overgrote deel uit de volken in Palestina’s directe omgeving voor de Romeinse krijgsdienst geronseld – met hun spottende hulde: de purperen mantel, de takken van een doornstruik en een gespeelde knieval.

Tijdens het verloop van het proces wordt Pilatus steeds onrustiger. Dat blijkt uit zijn zenuwachtige heen en weer lopen in en uit het pretorium (Jh18:29,33,38b; 19:1,4,9,13). De harde landvoogd openbaart zich in dit proces als een onzekere rechter, heen en weer geslingerd tussen de stem van zijn verharde geweten en de dreigementen van het volk. Het lijkt alsof Pilatus door de schertsvertoning tot bezinning komt. Hij laat Jezus naar buiten brengen en getuigt schijnbaar beslist voor de derde maal van zijn onschuld (Lk23:22; Jh19:4). Pilatus hoopt dat de verschijning van Jezus, uitgedost in een bebloede koningsmantel, het medelijden van de menigte zal opwekken. Dan kan hij Jezus alsnog vrijspreken…

Daar staat Jezus, eenzaam als Beklaagde voor zijn onderdanen. Koning in de raad van God, maar afgewezen en verworpen door zijn volk. ‘Ecce Homo! Zie, de mens!’, roept Pilatus (Jh19:5). Het is alsof God zelf bij monde van Pilatus voor de laatste keer aan Israël zijn Messias voorstelt. Daar staat de Man naar Gods hart, de volmaakte Mens, heilig in zijn wezen, onschuldig in zijn handelen, onbesmet in zijn wandel (Hb7:26). Toen de verzoeking kwam, viel de eerste mens, Adam, in zonde. Maar de tweede Mens, de laatste Adam (1Ko15:45,47), blijft God trouw, hoe moeilijk en vernederend de omstandigheden ook zijn. Die Man, in wie God welbehagen heeft gevonden (Mt3:17; 17:5), staat geboeid en gemarteld vanwege zijn toewijding terecht. Zo bedoelde God ooit dat mensen zouden zijn. Door Pilatus uitgestoken vinger – ‘zie, de Mens!’ – toont God zijn volmaakte model: de Man van Nazareth.

Weg met Hem!

Bij het zien van Jezus roept de verhitte menigte, opgehitst door hun Joodse leiders, opnieuw om een kruisiging (Jh19:6). Nogmaals beslist het volk anders dan Pilatus wil. Maar ditmaal blijft de stadhouder standvastig en ziet hij alsnog af van een verdere procesgang: ‘Kruisig Hem zelf maar, als jullie dat zo nodig willen’.

Voor de vierde keer verklaart Pilatus Jezus onschuldig (Jh19:6). Maar dat levert de Joden een acuut probleem op. Nu de prefect hun aanklacht niet gegrond verklaart en vrijlating overweegt, moeten ze met sterkere argumenten komen. Het Sanhedrin kan Jezus moeilijk later alsnog voor verzetsactiviteiten veroordelen, als de bezettende macht na een officieel proces zijn onschuld uitspreekt… Verlegen met de situatie komen ze schoorvoetend met hun eigenlijke, religieuze beschuldiging: ‘Hij zegt dat Hij Gods Zoon is!’ (Jh19:7).

Als Pilatus dit hoort, wordt hij nog banger (Jh19:8). We mogen aannemen dat Pilatus net als de meeste andere Romeinen erg bijgelovig is. Moet hij een godenzoon veroordelen? De prefect neemt Jezus weer mee naar binnen en ondervraagt Hem nogmaals. Maar Jezus geeft geen antwoord meer, behalve als Pilatus zijn eigen rechterlijke macht beschrijft. Dan wijst Jezus hem nuchter op God, die mensen zulke macht én de daarbij behorende verantwoordelijkheid verleent (Jh19:9vv). Pilatus, al door de droom van zijn vrouw aan het denken gezet, raakt kennelijk van dat antwoord onder de indruk. De bovennatuurlijke wereld keert zich tegen hem! Vanaf dat moment staat zijn besluit vast: Jezus moet worden vrijgelaten! (Jh19:12).

Maar zwak als Pilatus in dit proces optreedt, durft hij de Beklaagde toch niet op eigen gezag vrij te spreken. Opnieuw consulteert hij het volk, dat bloeddorstig om de kruisdood blijft roepen (Lk23:22v). Men begint met de keizer te dreigen: Voor wie kiest Pilatus eigenlijk? De God van Jezus of de god van het Romeinse Rijk? (Jh19:12). De Joden wijzen de prefect er fijntjes op dat het zichzelf tot koning uitroepen, crimen laesae maiestatis is, oftewel: hoogverraad jegens de keizer. Daarop staat de zwaarste vorm van doodstraf: kruisiging.

Pilatus heeft geen andere keus. Om niet opnieuw bij de keizer in opspraak te komen, moet hij het Sanhedrin wel zijn zin geven. Hij zet zich op de rechterstoel op de Lithostrótos, de plaats waar de officiële vonnissen worden uitgesproken.[95] Er volgt nog een laatste woordenwisseling: ‘Zie, uw Koning!’ – ‘Weg met Hem!’ – ‘Moet ik uw Koning kruisigen?’ – ‘Wij hebben geen koning dan de keizer’ (Jh19:13vv).

De Joodse leiders proeven de spot in de woorden van hun landvoogd, maar herkennen daarin niet Gods stem die profetisch tot hen spreekt. Israël verkiest satans keizer boven Gods Koning. De Man die gezonden is om Israël van de demonische machten achter het Romeinse imperium te verlossen, wordt verworpen. Liever overheersing door de vijand dan deze confrontatie met de Man van Nazareth. De messiaanse hoop van de eeuwen wordt op het altaar van Rome geofferd.

Pilatus veroordeelt Jezus, ondanks zijn herhaalde erkenning van diens onschuld. Juridisch gezien is dat niet onwettig, omdat niet-Romeinen onder het Romeinse recht eenvoudig geen rechten hebben (vgl. Jh19:10). Toch faalt hiermee het Romeinse rechtssysteem, wereldvermaard vanwege zijn nauwgezetheid en rechtvaardigheid: fiat justitia, pereat mundus, ‘het recht moet zijn loop hebben, ook al vergaat de wereld’. Maar het recht wordt in het pretorium in Jeruzalem gebogen en dus zal de wereld vergaan. Rome maakt de grootste blunder van de geschiedenis. De Wetgever van de schepping, de Rechter van de wereld, de Koning van Israël (Js33:22) wordt onschuldig veroordeeld…[96]

Het vonnis komt niet uit de koker van Pilatus. Een scanderende menigte, gedreven door een onzichtbare duistere macht, spreekt het ‘schuldig!’ uit. Pilatus stelt ‘alleen’ de strafmaat vast. De rechtsgrond voor de veroordeling is kennelijk de door Julius Caesar vastgestelde Lex Iulia Maiestatis. Elke koningsclaim in Romeinse provincies, zonder voorafgaande keizerlijke toestemming, wordt als oproer (seditio, perduellio) gezien en als majesteitsschennis en aantasting van het keizerlijke gezag behandeld (crimen laesae miestatis). Sinds keizer Tiberius wordt dit op de zwaarst mogelijke wijze bestraft: voor Romeinse burgers met aqua et igni interdictio – letterlijk: ‘ontzegging van water en vuur’ maar feitelijk vrijwillige ballingschap met verlies van burgerrecht en vermogen – en voor alle anderen met de doodstraf. In dit geval: kruisiging.

De stadhouder levert Jezus aan de wil van het volk over (Lk23:25). De gerechtsdienaren trekken Hem de soldatenmantel uit en leiden Hem weg. Pilatus wast onderwijl zijn geweten schoon, wat Israël lijkt over te nemen: ‘Zijn bloed kome over ons en onze kinderen’ (Mt27:24v).[97] Letterlijk beschouwd is dat bloed inderdaad over hen gekomen. Dertig jaar later wordt op dezelfde plek het oordeel over 3600 notabelen van Jeruzalem voltrokken. Veel van hen vinden de dood in een massale kruisiging. Als de Romeinse standaard van de legioenen van Titus en Vespasianus op de heuvels van Jeruzalem staat, worden haar inwoners buiten de muren gekruisigd. ‘Er is ruimte tekort voor de kruisen en er zijn kruisen tekort voor de mensen’ (J.Oorl., 5:11,1).

Maar ook de hoofdrolspelers uit Jezus’ proces zullen de consequenties van hun daad ervaren: Kajafas wordt kort erna afgezet, het huis van Annas uitgeroeid en Pilatus wordt niet veel later door Vitellius, de gouverneur van Syrië, naar Rome teruggestuurd (J.Oudh., 18:4,2). Als hij daar aankomt, is keizer Tiberus net gestorven. Volgens de overlevering wordt hij in het jaar 41 na Christus door keizer Caligula naar Gallië verbannen, waar hij een einde aan zijn leven maakt (Hist. Eccl., 2,7) – zelfmoord vormt in het Romeinse Rijk een niet ongebruikelijke reactie wanneer een officier uit de gratie is geraakt.

De slag bij het pretorium is gewonnen door satan.

Via Dolorosa

De soldaten leiden Jezus weg om Hem te kruisigen (Mt27:31). Althans, zo lijkt het de feestgangers in de drukke straten van Jeruzalem. Maar wie de Man van Nazareth heeft leren kennen, beziet het anders. Daarom schrijft Johannes: ‘Terwijl Hijzelf zijn kruis draagt, gaat Hij uit naar de plaats die Schedelplaats heet…’ (Jh19:17). Niet mensenhanden brengen Jezus naar het kruis, maar Hij kiest er zelf voor om die weg te gaan – in gehoorzaamheid aan zijn Vader, die Hem geboden heeft zijn leven af te leggen (Jh10:18). Temidden van de wreedheid van de soldaten en de spot van de omstanders betreedt de Schepper de Via Dolorosa. De Gebieder van sterren en planeten laat zijn handen door zondaars binden. Het kosmische Middelpunt van kracht en heerlijkheid legt de ruwe kruisbalk op zijn bebloede rug en gaat met gestage tred het altaar tegemoet. Hoewel mensen in het proces figureren en daarbij hun eigen verantwoordelijkheid dragen – Judas, Annas, Kajafas, Pilatus – heeft de Zoon van God de hoofdrol. Terwijl de satan victorie kraait, volvoert God zijn ondoorgrondelijke, eeuwige plan…

Zoals bij Romeinse terechtstellingen gebruikelijk is, draagt Jezus de patibulum, de horizontale kruisbalk.[98] De verticale paal waarop de dwarsbalk bij de kruisiging wordt aangebracht, staat al op de plaats van executie in de grond, ergens buiten de stad. De paasdrukte in de nauwe stegen van Jeruzalem – al vroeg in de morgen omdat het feest voorbereid moet worden – bemoeilijkt de passage.

Vermoeidheid eist zijn tol. De Heer Jezus heeft de nacht na zijn gebedsstrijd zonder slapen doorgebracht. De verhoren door de Joodse leiders, Herodes en Pilatus en vooral de geseling moeten Hem lichamelijk verzwakt hebben. Komt het daardoor dat Hij onder het gewicht van de kruisbalk bezwijkt? Of is het opnieuw soldatenspot als de gerechtsdienaren een Jood uit Noord-Afrika, uit Cyrene, vorderen om de dwarsbalk te dragen? (Mk15:21). Het lijkt het laatste, want het is niet heel waarschijnlijk dat Jezus’ meedogenloze, geharde martelaren Hem plotseling met zorg omringen en zijn last verlichten. Ze vervolgen gewoon hun spel: ‘Hij is toch de Koning der Joden? Laat dan één van zijn onderdanen de last van zijn Koning dragen!’ Ooit had Jezus zijn discipelen opgedragen hun kruis op te nemen en Hem te volgen; nu volgt één onderdaan Hem in een wrange parodie (Lk23:26).

Geen van de discipelen staat de Heer Jezus op dit moment bij. De meesten zijn gevlucht. Wel volgt een andere groep mensen, waaronder weeklagende vrouwen (Lk23:27). Wellicht zijn daar ook mensen bij die een kleine week eerder aan Jeruzalems poort hun Koning lofpsalmen hebben toegezongen. Nu klinken klaagzangen uit hun monden. In hun ogen tekenen zich de contouren al af van het lijden dat binnen een uur tot verschrikkelijke proporties zal aanwakkeren. Maar als Jezus de klaagliederen hoort, draait Hij zich om en wijst hen op andere catastrofe: het lijden dat voortkomt uit Gods naderende oordeel over het ‘dorre hout’, Jeruzalem (Lk23:28vv). Als de Romeinen zó omgaan met Israëls Koning, kunnen zijn onderdanen hun borst natmaken voor een nog wredere behandeling…

Golgotha

De processie komt bij een plek vlak buiten Jeruzalem (Jh19:20; vgl. Hb13:12), ergens aan een drukke weg (Mk15:29,40): Golgotha, de Schedelplaats.[99] De precieze locatie hiervan is onzeker. Men denkt in de regel aan de plaats van de tegenwoordige Heilige Grafkerk of de zogenaamde Gordon-heuvel, enkele honderden meters ten noordoosten van de huidige Damaskus-poort.[100] De rots kan zijn naam hebben ontleend aan zijn vorm, aan zijn kaalheid of, het meest waarschijnlijk, aan de terechtstellingen die daar geregeld worden voltrokken.

Jezus verschijnt ’s ochtends al rond half zeven voor Pilatus. Om negen uur bereikt de optocht de plaats van executie. Bij aankomst beginnen direct de voorbereidingen. Behalve Jezus worden nog twee anderen terechtgesteld. Aan elke veroordeelde zijn vier soldaten toegewezen en het geheel staat onder commando van een centurio. Voordat Jezus aan de kruisbalk bevestigd wordt, krijgt Hij nog een beker verdovende drank, wijn met gal vermengd (Mt27:34). Is het aanbieden van deze koningsdrank opnieuw soldatenspot? (vgl. Lk23:36). Hoe dit ook zij, Jezus weigert te drinken. Hij verkiest om zijn executie bij volle bewustzijn te ondergaan.

De kruisdood is één van de meest genadeloze manieren om iemand ter dood te brengen. Cicero omschrijft de kruisiging als de ‘wreedste en afschrikwekkendste straf’ (In Verr., 5,165). Het Romeinse recht staat dan ook niet toe dat Romeinse burgers zo sterven. Alleen slaven, ondergeschikten uit andere provincies en vreemdelingen mogen een dergelijke terechtstelling ondergaan.

De methodiek van het kruisigen hebben de Romeinen van de Carthagiërs geleerd.[101] Vaak wordt de executie met een geseling begonnen om het slachtoffer lichamelijk te verzwakken. Daarna wordt de veroordeelde ontkleed en moet hij met zijn armen gespreid op de grond gaan liggen. De dwarsbalk wordt in die toestand vastgemaakt, vermoedelijk eerst met touwen aan de polsen, dan met spijkers door de handpalmen. Daarna wordt de dwarsbalk op de paal bevestigd, waarbij de veroordeelde aan zijn armen hangt – overigens meestal maar vlak boven de grond. Met een spijker door de hielbotten worden ten slotte de voeten vastgemaakt.

Om te voorkomen dat de armen en benen onder het gewicht uitscheuren, wordt een klein plankje onder de voeten bevestigd, de sedicula. Ademen kan de gehangene alleen door eerst op de sedicula steun te zoeken en zijn arm- en beenspieren te spannen. Alleen zo kan de borstkas voldoende open blijven. Door de spierkramp die onvermijdelijk volgt, raakt het lichaam vermoeid. Het slachtoffer moet zich telkens ontspannen, maar zich niet steeds oprichten zal tot de verstikkingsdood leiden. De gekruisigde moet doorgaan om zich elke paar seconden te strekken, net zolang totdat het lichaam volledig uitgeput raakt…

Omdat bij de kruisiging geen vitale organen worden geraakt of ernstige bloedingen veroorzaakt worden, treedt de dood slechts langzaam in. Meestal volgt die pas na enkele dagen, hetzij doordat het slachtoffer in een shock-toestand komt, hetzij door verstikking omdat de spieren te vermoeid en verzwakt raken om de ademhaling in stand te kunnen houden. Al die tijd hangt de veroordeelde in de hitte van de brandende zon.

Eigenlijk verergert de sedicula dus de lijdensweg: Doordat het slachtoffer de mogelijkheid heeft om zich gedeeltelijk op te richten, wordt het gedwongen om voor zijn leven te vechten. In het gunstigste geval breken de soldaten de benen van de gekruisigden. Dan kan de gekruisigde niet langer goed ademen, zodat de dood meestal snel intreedt (vgl. Jh19:31v). Meestal verbieden de Romeinen om het lichaam na het overlijden te begraven. Het lijk hangt dan aan het kruis tot de vogels het hebben kaalgevreten – een waarschuwing voor passanten dat met het Romeinse recht niet valt te spotten…

Dit is Jezus van Nazareth, de Koning der Joden

Met Jezus worden twee rovers gekruisigd (Mt27:38): sicariërs, sluipmoordenaars die een guerilla-oorlog tegen Rome voeren.[102] De oudlatijnse codex Colbertinus (itc) geeft bij Mt27:38 zelfs de namen van deze twee rovers: Zoatham en Camma (nomine Zoatham et nomine Camma). Jezus krijgt een ereplaats tussen deze twee partisanen van het ondergrondse verzet en vervult daarmee Jesaja’s profetie dat ‘Hij onder de overtreders wordt geteld’ (Js53:12).

Boven Jezus’ hoofd wordt een bordje (titulum) bevestigd waarop met krijt de beschuldiging is geschreven (Jh19:19v). In drie talen leest het: ‘Dit is Jezus van Nazareth, de Koning der Joden’ – in de volkstaal Aramees, in de officiële legertaal, Latijn, en in de lingua franca van het Romeinse Rijk, het Grieks.[103] Ook dit bordje ridiculiseert Jezus’ messiaanse aanspraken en de dwaze Joodse verwachting van een wereldkoning uit het huis van David. Het is niet verwonderlijk dat de Joodse leiders bij het zien daarvan in woede ontsteken (Jh19:21). Het begint hen te dagen dat Pilatus de spot met hen drijft…

De waarheid van het opschrift dring tot weinig toeschouwers door. De Man die zich aan het kruis laat spijkeren, is niemand minder dan de Koning die God heeft verkozen. De Man van Nazareth is de Schepper zelf, die vlees geworden is en onder mensen heeft gewoond (Jh1:14). Hij is de ‘uitstraling van Gods heerlijkheid’, want de sjechina woont in Hem, hoewel die heerlijkheid in een bebloed, gemarteld lichaam verborgen wordt. Jezus draagt ‘alle dingen door het woord van zijn kracht’ (Hb1:3), zelfs tijdens de foltering aan het kruis: In zijn Goddelijke almacht gebiedt Hij ook dan de natuurkrachten om de atomen, moleculen, cellen en vezels van het kruishout bijeen te houden…

Jezus spreekt voor de eerste maal sinds zijn kruisiging. Geen kreet van pijn, maar een rustig gebed tot zijn hemelse Vader, een gebed van liefde en medelijden: ‘Vader, vergeef hen, want ze weten niet wat ze doen’ (Lk23:34). In plaats van een vervloeking bidt Jezus voor zijn vijanden (Js53:12). Jezus is niet verbitterd. Hij heeft de drinkbeker, de avond ervoor aangereikt, uit de hand van zijn Vader aangenomen. Nu drinkt Hij eruit…

In de tussentijd dobbelen de vier soldaten die Jezus aan het kruis hebben vastgespijkerd, aan de voet ervan om de buit. Het is de gewoonte dat zij de kleren van de veroordeelde onder elkaar verdelen (Lk23:34). Omdat Jezus een naadloos kleed draagt, besluiten ze het lot te werpen (Jh19:23v), zoals David al lang daarvoor geprofeteerd had (Ps22:19). Het lijkt wel alsof de overwinnaars zo gretig zijn hun overwinning te vieren dat ze niet met het verdelen van de buit kunnen wachten tot hun terugkeer in de kazerne. De onmacht van de Jodenkoning komt opnieuw schrijnend tot uitdrukking. Hij moet machteloos toezien hoe zelfs zijn hemd wordt verdobbeld.

Het Sanhedrin had Jezus bespot, de soldaten hebben eraan meegedaan, en nu beginnen ook de voorbijgangers Jezus te lasteren: ‘Verlos Uzelf, als U Gods Zoon bent, en kom van het kruis af!’ (Mt27:39v). Ook de Joodse priesters scharen zich in de rij van spotters: ‘Anderen heeft Hij verlost, zichzelf kan Hij niet verlossen. Laat Hij, de Koning van Israël, nu van het kruis afkomen en wij zullen in Hem geloven’ (Mt27:41v). Als Jezus de Bevrijder van Israël is, waarom laat Hij zich dan zo hulpeloos binden? En als God echt van Hem houdt, kan Die Hem toch verlossen? (Mt27:43). Het is alsof de satan terugkeert: ‘Als je Gods Zoon bent, spring dan van het tempeldak of kom van het kruis – dan zal de wereld in je geloven!’ (Mt4:5v).

Let wel: Jezus kan zichzelf prima verlossen, als Hij dat wil. Legioenen engelen staan Hem ter beschikking (Mt26:53; vgl. Mt4:6,11). Maar Hij wil niet! Jezus is niet zozeer met touwen en spijkers aan het kruis gebonden als wel met de onzichtbare banden van liefde voor verloren mensen. De Man van Nazareth, de Koning der Joden kiest de weg van vernedering, lijden en dood om Gods plan van verzoening en verlossing te vervullen. God heeft behagen in Jezus, en daarom redt Hij Hem niet!

Ten slotte beginnen ook de veroordeelde rovers, hun pijn wegbijtend, Jezus te bespotten. Het zien van de Gekruisigde maakt gevoelens van bitterheid en sarcasme los, zelfs bij de andere terechtgestelden. Waarom kan die Man, als Hij dan een Koning is, zichzelf en ook hen niet verlossen? (Mt27:44; Lk23:39). Eén van die rovers lijkt echter tot bezinning te komen en wijst zijn makker terecht. Zij zijn tenminste nog terecht veroordeeld, maar Jezus niet. Waarop de man zijn oordeel baseert, is onduidelijk, maar opnieuw getuigt iemand van Jezus’ onschuld (Lk23:40v), net zoals Pilatus dat eerder deed en de centurio straks zal doen (Mk15:39; Lk23:4,14).

De moordenaar kijkt de dood in de ogen en uit zijn noodkreet ‘Jezus, denk aan mij, wanneer U in uw koninkrijk komt’ (Lk23:42). De Joodse leiders miskennen Jezus’ koningschap en de Romeinen bespotten het, maar nu klinkt onverwacht een erkenning van Jezus’ gezag. En als het ware verheven boven de spot van de omstanders, spreekt de Koning een woord van genade: ‘Vandaag zul je met Mij in het paradijs zijn’ (Lk23:43). Zichzelf kan Jezus niet verlossen, maar anderen wel: Barabbas ontloopt zijn kruis en een moordenaar krijgt een vrijkaart voor de hemel…

De gesloten hemel

Als Jezus enkele uren aan het kruis hangt, wordt het donker. De hemel opent zich voor de moordenaar, maar sluit voor de Koning. Op het heetst van de dag, rond een uur of twaalf, als de brandende oosterse middagzon recht boven de veroordeelden hangt, hult Palestina zich in dikke duisternis (Mt27:45).[104] Het is geen zonsverduistering – dat is tijdens het paasfeest met volle maan onmogelijk – maar ‘de zon houdt op met schijnen’ (Lk23:44). Het zou goed kunnen dat een khamsin – ook wel sirocco genoemd – langstrekt. Zo’n heftige zandstorm komt juist in de maanden maart en april in Palestina geregeld voor (vgl. Sib. 3:800vv). Of misschien vindt een bovennatuurlijk verschijnsel plaats?[105]

In ieder geval wordt Gods directe betrokkenheid bij de gebeurtenissen op Golgotha voelbaar (vgl. Am8:9). God staat niet toe dat mensenogen het lijden van zijn Zoon aanschouwen. Het kruisigen van de Koning zal een deken van wanhoop en uitzichtloosheid over het land uitspreiden (2Ko3:14v). Mensen vergrijpen zich aan hun Koning. De Schepper wordt door zijn schepselen vermoord. God sluit zijn hemel en de aarde siddert onder de druk van dit serene moment.

Toch vormt niet Jezus’ lichamelijke lijden het dieptepunt van Golgotha. Het drama van Goede Vrijdag is dat Gód zich terugtrekt. God laat de Man van zijn welbehagen, zijn geliefde Zoon (Mt3:17; 17:5), in eenzaamheid en duisternis alleen. Eerst is Hij verworpen door de mensen, nu wordt Hij afgewezen door een donkere hemel. Jezus moet de beker van Gods toorn drinken, tot de laatste bittere druppel (Ps75:9; Mt26:39). Verhoogd van de aarde, uitgestoten uit de menselijke gemeenschap en verbannen uit Gods liefdesband hangt Jezus in de diepst denkbare duisternis, in afschuwelijke eenzaamheid, als zoenoffer voor een verloren wereld (1Jh4:10).

Het moet stil geworden zijn in Palestina. Elke Jood zal in stille huiver voor het wonderlijke duister gezwegen hebben. De festiviteiten in de tempel moeten tot prevelende schietgebeden verschrompeld zijn. De omstanders op Golgotha zullen in het donker angstig gewacht hebben, drie volle uren lang totdat een eenzame, gebroken stem de duisternis doorklieft: ‘Eli, Eli, lemá sabachtháni? Mijn God! Mijn God! Waarom hebt U Mij verlaten?’ (Mt27:46).

Alle eeuwen door hebben mensen geleden. Alle eeuwen door zijn smartelijke ‘waaroms’ naar de hemel geslingerd. Maar al die vragen verstommen bij het grote WAAROM van Golgotha, dat tegen een koperen hemel weerkaatst en langzaam in het donker wegechoot. Dat waarom is geboren in het hart van een Mens die in de hemel zijn Thuis heeft, die alle eeuwen door van Gods nabijheid en genegenheid genoten heeft, ja die van eeuwigheid af de vreugde van zijn Vader is geweest (Sp8:30). Dat waarom is het waarom van Gods Metgezel, geslagen met Gods eigen zwaard (Zc13:7). Het waarom van een lam dat met weke ogen zijn herder aankijkt en zich zonder verzet naar de slachtbank laat lijden (Js53:7). Het waarom van de Rechtvaardige die onrechtvaardig lijdt, van de Heilige die als verschoppeling van hemel en aarde sterft, van Iemand die het leven is, maar de dood ontvangt…

Jezus kiest deze vraag uit Psalm 22 om zijn dodelijke eenzaamheid te verwoorden (Ps22:2):

Mijn God, mijn God,

Waarom hebt Gij mij verlaten,

verre zijnde van mijn verlossing,

bij de woorden van mijn jammerklacht?

Diezelfde psalm geeft ook een antwoord op die vraag (Ps22:4):

Nochtans zijt Gij de Heilige,

die troont op de lofzangen Israëls…

God trekt zijn heilige, lichtende tegenwoordigheid terug en zwijgt bij het lijden van de Rechtvaardige omdat Hij in het midden van een volk met onreine lippen wil wonen (Js6:5). Om als heilige God bij onrechtvaardigen te kunnen verblijven, moet een Offer worden gebracht: Een onschuldige moet voor schuldigen sterven, een Rechtvaardige in de plaats van onrechtvaardigen (1Pt3:18). Het antwoord op Izaäks prangende vraag, aan de voet van de tempelberg uitgesproken (2Kr3:1) – ‘vader, waar is het lam ten brandoffer?’ (Gn22:7) – krijgt op Golgotha onverwachte diepte. God heeft zichzelf van een lam ten brandoffer voorzien (Gn22:8). De woorden van de heraut – ‘zie, het Lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt’ (Jh1:29) – worden ineens begrijpelijk als de Koning gebonden als een offerlam op het altaarhout van het kruis hangt.

Met de zonde van de eerste mens, Adam, deed de dood zijn intrede in de wereld (Rm5:12). Sindsdien blijkt ieder mens aan de macht van de zonde onderworpen. Gods normen worden overtreden en Gods oordeel komt over het mensengeslacht. Eén daad van ongehoorzaamheid, met de consequentie dat de zonde in de wereld zijn intrede deed, was voldoende om de mensheid in het verderf te storten. Gods antwoord bestaat ook uit één daad. Waar zonde de mens heeft gebracht, onder de vloek, brengt God zijn Zoon. God vervloekt Hem die Hij liefheeft, om zondige mensen van diezelfde vloek te verlossen (Gl3:10,13).

De drie uur durende duisternis symboliseert de drie vreselijke uren waarin Jezus uit Gods aanwezigheid verstoten is. Zoals één daad van ongehoorzaamheid alle mensen het oordeel heeft gebracht, zo schenkt één daad van gehoorzaamheid aan mensen weer het leven (Rm5:19). Met de woorden van de profeet Jesaja (Js53:5; 1Pt2:22v):

Om onze overtredingen werd Hij doorboord,

om onze ongerechtigheden verbrijzeld;

de straf die ons de vrede aanbrengt, was op Hem,

en door zijn striemen is ons genezing geworden.

Gods gerechtigheid had het oordeel over de mensen gebracht. Gods liefde zorgt er nu voor dat Hij dat oordeel over zijn eigen Zoon, de Rechtvaardige, voltrekt.

Barabbas, schuldig aan doodslag, ging vrijuit omdat Jezus zijn plaats innam. De terechtgestelde moordenaar op het kruis naast Jezus ontliep zijn hemelse vonnis, eeuwige scheiding van de levende God (2Th1:9), omdat Jezus drie duistere uren lang in zijn plaats van God gescheiden wordt. De doornenkroon, in het pretorium diep in Jezus’ schedel gedrukt, symboliseert deze plaatsvervanging. Jezus, onschuldig en zonder zonde, wordt gekroond met de tekens van de vloek op de schepping, doornen en distels (Gn3:18). Schuldige en zondige mensen ontvangen daarentegen het eeuwige leven (Rm6:23).

Hij die nimmer gezondigd heeft, boet voor de zonden van anderen (1Pt2:24). Hij die nooit iets geroofd heeft, betaalt God toch terug (Ps69:5). Hij die geen zonde kent, die altijd volledig toegewijd aan zijn God en Vader heeft geleefd, wordt tot zonde gemaakt. Drie uur lang ontbrandt Gods toorn over Jezus alsof Hij de bron van alle ellende, zonde en dood in de wereld is (2Ko5:21). Het Goddelijke zwaard van grote moord suist heen en weer en woedt zijn grimmigheid uit op Jezus (Ez20:15vv).

Verhoogd van de aarde, als het ware hangend tussen de hemel en aarde in (Jh3:14v), wordt zo opnieuw een brug geslagen tussen een verloren wereld en een heilige God. Jezus geeft zichzelf als Middelaar tussen God en mensen (1Tm2:5v). Bij zijn geboorte hadden engelen boven de velden van Efratha over de komende vrede gezongen. In het bloedige gebeuren op Golgotha wordt de vrede bewerkt (Ko1:20).

Het is volbracht!

Jezus’ lichamelijke doodsstrijd moet veel van zijn krachten hebben gevergd. Maar de geestelijke strijd van de Godverlatenheid slaat nog diepere wonden. In de eenzaamheid ‘bezwijken zijn ogen van het uitzien naar zijn God’ (Ps69:4).

Na de drie lange uren klinkt een vermoeide stem: ‘Ik heb dorst’. Een bosje hysop wordt aan een rietstok bevestigd en in zure wijn gedompeld. Eén van de omstanders reikt Jezus het vocht aan en Hij drinkt. Daarmee weet de Heer Jezus dat Hij alle opdrachten van zijn Vader heeft uitgevoerd. Met het drinken van de wijn wordt de profetie vervuld: van de grote opdracht om zijn leven voor de schapen af te leggen (Jh10:11,17v) tot een detail over het drinken van azijn (Ps69:22; Jh19:28v). Jezus kan sterven. Een krachtige stem schalt van het middelste kruis: ‘Het is volbracht!’ (Jh19:30). Het plan van verzoening is vervuld, de missie volbracht. De gemeenschapsband tussen de Man van Nazareth en zijn God kan worden hersteld. En Jezus geeft zijn geest aan God over.

De evangelisten geven nauwkeurig aan dat Jezus niet uit vermoeidheid sterft. Zijn laatste kreet is niet het prevelende gebed van een verzwakte man, maar een heldere, krachtige roep bij volle bewustzijn (Mt27:50). Meestal duurt het enkele dagen voordat een gekruisigde eindelijk sterft. Maar op Golgotha hangt een unieke Mens, een Man die macht heeft om zijn leven met een besluit van zijn wil af te leggen én het later ook zelf weer te hernemen (Jh10:17v). Jezus’ schreeuw is een overwinningsroep, waarin de triomf doorklinkt van Iemand die weet dat Hij zijn taak heeft volbracht.

Jezus buigt zijn hoofd en met een gebed – ‘Vader, in Uw handen beveel Ik mijn geest’ (Lk23:46) – geeft Hij zijn geest aan zijn Vader terug (Jh19:30). Niet voor niets verbaast Pilatus zich later als hij hoort hoe snel Jezus is gestorven (Mk15:44). Jezus’ benen hoeven daarom niet te worden gebroken, zoals bij de twee verzetsstrijders (Jh19:32v). Jezus hoeft niet te wachten tot Hij door uitputting zal sterven. Evenmin overlijdt Hij doordat anderen Hem zijn leven afnemen. Hij sterft door een besluit van zijn wil, in volledige gehoorzaamheid aan God. Wat geen enkel ander mens kan, doet Hij: Hij ‘legt zijn leven af’ (Jh10:17v). Jezus is immers Heer van de dood, net zoals Hij Koning van het leven is!

Het moment dat de Schepper in mensengestalte zijn leven geeft, kan de schepping niet onberoerd laten. De aarde beeft en de rotsen scheuren (Mt27:51). Adams zonde onderwierp de aarde aan de macht van dood en verderf, maar Jezus’ gehoorzaamheid maakt nog heftiger krachten los: Hemel en aarde worden met God verzoend (Ko1:20) en de grondslag voor de vrijmaking van de aarde uit de banvloek van vruchteloosheid en vergankelijkheid wordt gelegd. De aardbeving vormt de introductie van een tijdperk waarin leven en zegen voor een verloren schepping weer binnen de horizon komen (Rm8:21v; Hb12:26v).

Tegelijk scheurt ook het voorhangsel in de tempel (Mt27:51). Het voorhangsel is het doek van twintig meter hoog bij tien meter breed dat het tempelhuis in tweeën deelt en het Heilige van het Allerheiligste scheidt (J.Oorl., 5:5,5). Het voorhangsel scheurt niet zomaar – volgens de Talmoed is het een handpalm dik (m.Sjeq., 8,5) – maar het wordt van boven naar beneden uiteengereten, zichtbaar voor alle priesters die zich op dat moment, het uur van het gebed, in het heiligdom bevinden. De dienstdoende priesters, van wie er enkelen later tot geloof komen en ongetwijfeld dan hun ooggetuigeverslag geven (Hd6:7), worden met de grote desillusie van het Jodendom geconfronteerd: Het Allerheiligste blijkt leeg! Er staat géén ark in de tempel – die was al tijdens de ballingschap verloren gegaan – en God woont er evenmin!

Het Joodse volk heeft afgedaan. God woont niet bij een volk dat zijn Koning naar het kruis verwijst. God woont in een andere tempel, de tempel van Jezus’ lichaam (Jh2:19vv). Door zijn sterven wordt de weg in Gods hemelse heiligdom geopend en kunnen vernieuwde mensen langs een nieuwe weg tot God naderen (Hb10:19vv). Het oude heiligdom is niet langer van nut, wat het scheuren van het voorhangsel symboliseert. De oude priesterorde brengt mensen niet langer bij God, wat Kajafas, waarschijnlijk onbewust, uitdrukt als hij zijn kleren scheurt (Mt26:65; vgl. Lv10:6; 21:10).[106] Met Jezus’ zoenoffer wordt een nieuwe tempel gewijd. Daarom geeft God de oude tempel kort hierna aan de verwoesting over (Lk21:6vv).

Jezus’ dood en de tekenen die het teweegbrengt, laten de omstanders niet onberoerd. De centurio die de terechtstelling leidt, en allen die zich bij hem bevinden, worden bang. Wellicht hebben ze ook iets van het wonderlijke gesprek tussen de veroordeelde en hun prefect in het pretorium vernomen en Pilatus’ verwondering over Jezus’ koningsclaims gedeeld. Hoe dit ook zij, het sterven van Jezus brengt de geharde legeroverste ertoe nog een laatste getuigenis van Jezus’ onschuld te geven: ‘Werkelijk, deze Man was rechtvaardig!’ (Lk23:47).

De soldatenhoofdman brengt ons met een schok naar de werkelijkheid terug. Wat een grap lijkt, blijkt realiteit! De Man van Nazareth, in een ijzige parodie als Jodenkoning gehuldigd en met vorstelijke eerbetoon gepersifleerd, is daadwerkelijk een Gezalfde, de Zoon van God (Mt27:54). De mantel van spot valt weg en de naakte waarheid daagt. De Gehangene is Israëls Koning! En Hij is zojuist door zijn eigen volk gekruisigd. ‘Hij kwam tot het zijne, en de zijnen hebben Hem niet aangenomen…’ (Jh1:11).

De levende Koning

6

De levende Koning

Wisseling van de wacht

In de vroege ochtend posten enkele leden van de tempelpolitie voor een verzegeld rotsgraf. Op het graf is op last van het Sanhedrin een waszegel aangebracht dat eerst moet worden verbroken om het graf te kunnen openen (vgl. Dn6:17). De soldaten zijn er eveneens op instructie van het Sanhedrin geplaatst, omdat Pilatus weigerde hiervoor soldaten ter beschikking te stellen (Mt27:65v).[107] Zonder het te weten bewaken de tempeldienaren een andere tempel: het tempelhuis van Jezus’ lichaam, waarvan Jezus heeft geprofeteerd dat het na drie dagen weer zal worden opgericht (Jh2:19vv).

Terwijl Jezus’ discipelen getrouw het sabbatsgebod in acht nemen, zijn de Joodse leiders, de vermeende voorvechters en handhavers van Gods geboden, druk in de weer. Het is onduidelijk of ze daarbij hun eigen sabbatsregels breken. Het is toegestaan om zich op sabbat te verplaatsen – zij het over een afstand van maximaal een ‘sabbatsreis’, dat is een afstand van ongeveer 1200 meter (Hd1:12; vgl. Mt24:20) – en zolang zij het paleis niet betreden. In ieder geval blijkt het geheugen van de Joodse leiders beter dan dat van Jezus’ volgelingen. Zij herinneren zich tenminste Jezus’ voorzegging nog dat hij na drie dagen wordt opgewekt (Mt27:62v). Ook al geloven ze er niets van, ze nemen voor alle zekerheid enkele voorzorgsmaatregelen in acht. Jezus’ volgelingen zouden immers het lichaam kunnen stelen om daarmee het gerucht van een opstanding in de wereld te brengen…

Terwijl de wachters in de vroege ochtenduren wat dommelen, gaat er een schokgolf door de omgeving. De aarde beeft als twee engelen vanuit de hemel neerdalen (Mt28:2). Het is geen krachtige beving, want de vrouwen die in de vroege ochtend naar het graf op weg zijn, lijken er weinig van te hebben gemerkt en evenmin wordt er in Jeruzalem van schade melding gemaakt. Maar de beving is krachtig genoeg om de steen voor de ingang van het graf van zijn plaats te doen komen. God grijpt in. Engelen uit de hemel openen de tombe om te laten zien dat Jezus woord heeft gehouden. De tombe blijkt leeg. Terwijl de soldaten als dood op de grond liggen (Mt28:4), getuigt het open graf dat de Dode weer levend is geworden. De wachters zijn voorbereid op mensen die een dode komen stelen. Maar ze worden geconfronteerd met hemelwezens die voor de Levende komen.

Bij Jezus’ sterven had een aardbeving het tempelhuis in Jeruzalem beschadigd (Mt27:51). Drie dagen later markeert een nieuwe aardbeving de herbouw van de tempel, het tempelhuis van het verrezen lichaam van de Man van Nazareth, die de woonplaats van Gods heerlijkheid vormt. De wisseling van heiligdom wordt gesymboliseerd door de wisseling van de wacht. De priesterdienaren bij het graf worden als het ware door de hemelse afvaardiging afgelost.

Jozef en Nicodémus

Om de gebeurtenissen op de opstandingsmorgen te kunnen begrijpen, moeten we terug naar de middag van de kruisiging. Nadat Jezus is gestorven, vraagt een zekere Jozef van Arimatéa belet bij de stadhouder en eist hij het lichaam van Jezus op. Ooit hadden de discipelen van Johannes de doper het risico genomen om na diens terechtstelling het lichaam van hun meester te begraven (Mt14:12). Maar na Jezus’ dood laten zíjn discipelen het afweten. Een verder onbekende Jozef verschijnt dan in beeld, met Nicodémus. Zoals de geschiedenis van Israël tussen de stamvader Jozef en de historicus Jozef (Jozefus) wordt ingesloten, zo flankeren ook twee Jozefs het leven van Jezus: een Jozef verzorgt Jezus in zijn kindertijd en een andere Jozef arrangeert zijn begrafenis.

Jozef, genoemd naar Arimatéa – blijkbaar de plaats waar hij geboren is of woont – is in het geheim een discipel van Jezus (Lk23:51; Jh19:38). Markus noemt hem een ‘raadslid’ (bouleutès; Mk15:43), dus wellicht is hij lid van het Sanhedrin of bekleedt hij een leidinggevende functie in het stadsbestuur. In ieder geval is hij niet voor Jezus’ veroordeling medeverantwoordelijk (Lk23:51). Hij is een ‘rijk man’ (Mt27:57) die het koninkrijk van God verwacht, en daarmee één van de weinige rijken onder Jezus’ volgelingen.

Jozef verzoekt Pilatus het lichaam te mogen begraven. Ter wille van de Koning zelf, en dus ter wille van het koninkrijk van God, stelt hij zijn rijkdom in de waagschaal (Mt19:23v). Want zelfs als hij bijzonder bij Pilatus in de gunst staat, is veel moed nodig om ten overstaan van de stadhouder op te komen voor iemand die als vijand van Rome is terechtgesteld (Jh19:12).

De Romeinen laten de lichamen van geëxecuteerde criminelen gewoonlijk op het kruis verrotten (Satyr., 112), maar Joodse gebruiken verbieden zulke mensonterende praktijken. Zelfs moordenaars moeten voor zonsondergang begraven zijn (Dt21:22v; J.Oorl., 4:5,2). Naar Romeinse gewoonte worden overledenen verbrand, naar Joodse gewoonte echter begraven. Speciaal voor geëxecuteerde criminelen zijn overigens twee publieke graven gereserveerd (m.Sanh., 6,6). De Heer Jezus krijgt daarentegen een eigen graf, waarmee de profetie vervuld wordt (Js53:9).

Behalve Jozef is ook Nicodémus bij de begrafenis aanwezig. Driemaal noemt de evangelist Johannes de farizeeër Nicodémus. De eerste maal beschrijft hij zijn geheime nachtelijke ontmoeting met Jezus (Jh3:1vv). De tweede maal neemt Nicodémus het in de avondschemering in bedekte termen tegenover de Joodse leiders voor Jezus op (Jh7:50v). De derde maal is het klaarlichte dag – met zonsondergang begint immers de sabbat – als hij zich ondanks zijn vooraanstaande positie als discipel van Jezus presenteert en bij de begrafenis meehelpt (Jh19:39). Door Jezus’ dood komen zowel Johannes als Nicodémus uit hun schuilplaats en ontpoppen deze notabelen zich als volgelingen van de Gekruisigde (vgl. 1Ko1:23v).

De begrafenis

Pilatus geeft toestemming voor de begrafenis. Daarop brengt Jozef Jezus’ lichaam naar een nabijgelegen tuin (Jh19:41v).[108] Waarschijnlijk wordt hij daarbij door zijn bedienden geholpen, want het is een fors karwei om een gestorvene van een kruis af te halen, naar een andere plek te dragen en daar in grote hoeveelheden doeken te wikkelen. Vlakbij Golgotha heeft Jozef een in de rotsen uitgehouwen graf (Mt27:59v). Daar legt hij Jezus’ lichaam in. Misschien bedoelt Jozef dit alleen als praktische tijdelijke oplossing en heeft hij grootse plannen om voor de Man uit Nazareth een imposant monument op te richten, een profetengraf als zoveel andere in Jeruzalem (Mt23:29). De vraag blijft echter onbeantwoord, omdat God het rotsgraf zeker als tijdelijk bedoelt…

Jozef van Arimatéa heeft linnen bij zich om daarin Jezus’ lichaam te wikkelen (Mk15:46). In tegenstelling tot Lazarus’ lichaam dat slechts gedeeltelijk in doeken was gebonden (Jh11:44), wordt Jezus helemaal ingewikkeld. Nicodémus heeft als geschenk ook een grote hoeveelheid zalf bij zich, een mengsel van mirre en aloë van ruim dertig kilo (Jh19:39).

Markus beschrijft de doeken als een ‘stuk linnen’ (sindoon), waarmee hij doelt op het materiaal waarvan het vervaardigd was (Mk15:46). Johannes spreekt echter van ‘linnen doeken’ (othonia), wat waarschijnlijk vooral naar de vorm verwijst: ‘smalle linnen repen’, wellicht zoals bij mummificatie toegepast (Jh19:40). Als een soort cocon zullen de gesteven doeken om Jezus’ lichaam gezeten hebben, met de zalf daartussen. Als Lazarus na zijn opwekking al geholpen moet worden om uit de windselen te worden losgemaakt (Jh11:44), dan is het voor de Heer Jezus naar de mens gesproken zeker onmogelijk om zichzelf daaruit te bevrijden.

Mirre – ook door de Egyptenaren bij het balsemen gehanteerd – is een ingedroogd geurig hars. Vaak wordt het met aloë gemengd, een poeder van aromatisch sandelhout (vgl. Ps45:9; Sp7:17; Hl4:14). Bij een Joodse begrafenis dient het niet om het lichaam te conserveren – de Joden nemen niet eerst de ingewanden weg, zodat ontbinding volgt – maar alleen om de rottingsgeuren te onderdrukken. Hoewel het zalven van een overledene wel gebruikelijk is, is de enorme zalfvoorraad van Nicodémus abnormaal: zulke grote hoeveelheden zijn alleen voor koningen en belangrijke personen gereserveerd (2Kr16:14; J.Oudh., 17:8,3). Dit vormt daarom wellicht een laatste getuigenis van het koningschap van Jezus.

Hoewel een aantal begrafenishandelingen, waaronder het wassen en zalven van een dode, ook op sabbat zijn toegestaan, is het verboden om een lijk op sabbat te verplaatsen (m.Sjab., 23,5). Daarom is er weinig tijd voor de begrafenis. Toch wijst niets erop dat de begrafenisvoorbereidingen worden afgeraffeld, alsof het naderen van de sabbat aan de kwaliteit van het werk afdoet.

In het Joodse volksgeloof van de eerste eeuw speelt het begrip niwwul (‘oneer’ of ‘verachting’) een belangrijke rol (vgl. 1Ko4:10; 2Ko6:8; Rm9:21). Zo is onkuis gedrag ‘oneervol’ (vgl. Rm1:24), maar leidt ook verminking van een lijk tot niwwul (vgl. Mk12:4). Sommige stromingen in het Jodendom geloofden – overigens in scherpe tegenstelling tot Paulus’ onderricht (1Ko15:43) – dat iemand in de opstanding in eerste instantie weer hetzelfde lichaam ontvangt dat hij bij zijn sterven aflegt, hoewel God eventueel wonden geneest en onvolkomenheden herstelt (2Bar. 50,1vv; Gen.R., 46,28). Vooral de integriteit van het skelet is hierbij belangrijk: een beschadigd lijk zou niet eens kunnen opstaan. Vandaar dat iemand die bij zijn sterven niwwul op zich laadt, die in het graf met zich meedraagt. Door zijn executie als misdadiger zou Jezus zo ook oneer op zich hebben geladen, één van de redenen waarom het evangelie voor de Joden aanstootgevend was (1Ko1:23; Gl5:11).

De evangelisten lijken tussen de regels door echter ten stelligste te ontkennen dat Jezus bij zijn terechtstelling als misdadiger enige vorm van niwwul heeft ondergaan. Zo stelt Johannes uitdrukkelijk dat Jezus’ lichaam volledig intact blijft. Ondanks het verzoek van de Joden worden zijn benen niet gebroken (Jh19:31vv). Ook wordt niwwul aangedaan als een misdadiger na zijn terechtstelling niet direct in zijn familiegraf wordt bijgezet, maar hij eerst een jaar in het openbare misdadigersgraf wordt gelegd (vgl. J.Oudh., 5:1,14). Om elke indruk te vermijden dat Jezus in zo’n publiek boosdoenersgraf wordt begraven, meldt Lukas dat zijn graf nog nooit eerder is gebruikt (Lk23:53).

Begrafenissen vinden normaliter in grote weelde plaats. Zelfs de armsten onder het volk voelen zich gedwongen om voor de overledene dure doodskleding aan te schaffen. Alleen voor veroordeelden en sociaal verachten wordt een gewone doek gebruikt, een teken van oneer (b.Ketub., 8b; Hist., 5,5). Het is opmerkelijk dat de evangelisten opnieuw benadrukken dat Jozef voor het lijkkleed speciaal een nieuw stuk linnen heeft aangeschaft (Mt27:59; Mk15:46). Al met al is er geen enkele reden om aan te nemen dat Jezus’ lichaam met niwwul is begraven. De enigen die bij de begrafenis onrein worden, zijn Jozef en Nicodémus zelf doordat zij Jezus’ dode lichaam wassen (m.Ohol., 2,2).

Het graf wordt afgesloten met een grote steen. In Jeruzalem zijn verschillende Joodse graven uit de eerste eeuw opgegraven. Vaak bestaat een graftombe uit een portaal waarop één of meer grafkamers uitkomen, die elk met een rolsteen kunnen worden afgesloten. De ronde sluitsteen bevindt zich meestal niet aan de buitenkant van het graf, maar tussen het voorportaal en de eigenlijke grafkamer, waarbij de steen in een soort nis wegrolt. Van binnenuit is het onmogelijk om zo’n steen te verwijderen. Bij grotere graven, zoals waarschijnlijk dat van de rijke Jozef, zijn vaak verschillende personen nodig om de steen weg te rollen.

Terwijl de mannen Jezus’ lichaam in de kille grafkamer leggen en de laatste begrafenishandelingen uitvoeren, kijken enkele vrouwen bedroefd toe (Mk15:47). Vlak voordat de sabbat aanbreekt, brengen ze de zware sluitsteen aan. Het graf is geen illusie. De dood heeft werkelijk een einde aan Jezus’ leven gemaakt. Met die droeve constatering keert het gezelschap huiswaarts. Een stille sabbat breekt aan.

Paasmorgen

Op zondagochtend vertrekt een groep vrouwen naar het graf in de hof (Mk16:1; Lk24:10). De sabbat is voorbij. Ze zijn daarom ‘zeer vroeg’ van huis gegaan, bij het aanbreken van de dag, zodat ze tegen zonsopgang in de hof arriveren (Mk16:2; Jh20:1). Ze brengen specerijen en balsems mee, die ze thuis hebben geprepareerd (Lk23:56). Door de geurige kruiden rondom en op de lijkwade van de begravene te strooien, hopen ze de penetrante doodsgeuren voor enige tijd te kunnen onderdrukken.

Onder de vrouwen bevinden zich in ieder geval Maria Magdalena, uit wie Jezus zeven demonen heeft verdreven (Lk8:2), Salome, dat is de vrouw van Zebedeüs (Mt20:20; 27:56), Johanna, de vrouw van Chusas, Herodes’ minister van financiën (Lk8:3), en Maria de moeder van Jakobus en Joses – deze Maria is waarschijnlijk de vrouw van Klopas (Jh19:25).[109] Daarnaast vergezellen nog enkele ongenoemde vrouwen het gezelschap (Lk24:10).

De vrouwen lijken niet op de hoogte van de Joodse grafwacht. Die is immers de tussenliggende zaterdag bij het graf geplaatst. Wel vragen ze zich af hoe ze de zware steen voor de ingang van de tombe zullen wegrollen (Mk16:3). Vrijdagavond was een aantal van hen erbij geweest toen Jozef van Arimatéa het graf liet dichtmaken. Wellicht hopen ze dat iemand hen er nu bij zal helpen.

Terwijl de vrouwen op weg naar het graf zijn, vindt de aardbeving plaats en openen de twee engelen het graf (Mt28:2). De vrouwen zijn hierbij niet aanwezig, maar wel de wachters (Mt28:3v). Van de opstanding zelf is niemand getuige, want die heeft waarschijnlijk al eerder plaatsgevonden. Zoals de zonsverduistering verhinderde dat iemand het kruislijden van de Zoon van God zag, zo onttrekt de duisternis van de vroege paasochtend de opstanding aan mensenogen. De engelen die het graf vlak voor de aankomst van de vrouwen openen en daarna op de sluitsteen gaan zitten, tonen slechts dat het graf leeg is. Zij zijn alleen door de hemel gezonden om te proclameren dat de Man van Nazaret niet in het graf thuishoort. Want Gods Zoon heeft hierbij geen hulp nodig. Hij wordt opgewekt door de ‘heerlijkheid van de Vader’ en herneemt zijn leven in eigen kracht (Rm6:4; Jh10:17v).

Het is de vraag of de vrouwen de wachters nog zijn tegengekomen. Waarschijnlijk zijn die al snel weer bij hun positieven en nemen ze direct daarna de benen. In ieder geval blijkt uit niets dat de vrouwen hen hebben ontmoet. Het eerste dat ze bij aankomst zien, is het donkere gat van een onafgesloten graf. In ieder geval is hun probleem opgelost: de grafsteen is al weggerold (Mk16:3v).

De vrouwen gaan het schemerige graf binnen en kunnen zo doorlopen naar de plek waar ze Jezus’ lichaam hebben neergelegd. Tot hun ontzetting ontdekken ze daar dat het lichaam verdwenen is (Lk24:2v). Verrast kijken ze om zich heen, op zoek naar het verdwenen lijk. Verbaasd en misschien zelfs bang door de onverwachte ontdekking, tasten de vrouwen in het halfduister van het krappe graf naar het lichaam van hun Heer. Ze zullen ongetwijfeld de lege grafdoeken zien liggen. Maar voor hen vormen dat nog onbegrijpelijke verwijzingen naar het wonder van de paasmorgen.

Hij is hier niet!

Plotseling dringt een oogverblindend licht het graf binnen. De twee engelen die de wachters de stuipen op het lijf hebben gejaagd, hadden zich blijkbaar ergens teruggetrokken – wellicht in de nis waarin de steen was weggerold. Nu staan ze achter de vrouwen in de deuropening en verlichten ze de donkere lijkkamer met hun krachtige schijnsel (Lk24:4). De vrouwen schrikken enorm. Doodsbenauwd krimpen ze ineen van angst, hun ogen met hun armen afschermend voor het felle licht.

Eén van de engelen troost de vrouwen: ‘Weest niet bang, want ik weet dat u Jezus, de gekruisigde, zoekt. Hij is hier niet.’ (Mt28:5). De vrouwen zoeken een gekruisigde, maar de engel zegt dat ze op de verkeerde plaats zijn. Daarom vervolgt de engel met een vraag en een antwoord: ‘Waarom zoekt u de Levende bij de doden? Hij is hier niet, maar Hij is opgewekt’ (Lk24:5). De vrouwen zoeken een dode, maar ze moeten op zoek gaan naar een levende! Waarom zoeken ze eigenlijk in een graf? Ze kunnen toch weten dat Jezus niet meer dood is en dus niet in een graf te vinden is? Hij is wel gekruisigd, maar Hij is weer levend. Want God heeft Hem uit de dood opgewekt! Logisch dat de vrouwen Hem er niet aantreffen. En om hun woorden kracht bij te zetten, wijzen de engelen op de grafnis waarin het lichaam had moeten liggen (Mk16:6). De nis is leeg, zoals de vrouwen al hebben geconstateerd.

Daarop herinneren de engelen de vrouwen aan Jezus’ eigen voorzegging dat ‘de Zoon des mensen moest worden overgeleverd in handen van zondige mensen en gekruisigd worden en op de derde dag opstaan’ (Lk24:6v). De vrouwen kunnen het narekenen: het is de derde dag na Jezus’ kruisiging – vrijdag is de eerste dag, de sabbat de tweede en deze zondag de derde – en op die dag zou Jezus uit de dood herrijzen.

Driemaal had Jezus over de opwekking van de Zoon des mensen op de derde dag geprofeteerd (Mt16:21; 17:22v; 20:18v). Daarop inhakend schetsen de engelen met drie werkwoorden het grote plan van God: De Zoon des mensen moest worden ‘overgeleverd’, ‘gekruisigd’ en ‘opstaan’. De vrouwen moeten leren door de veroordeling van Herodes en Pilatus heen naar Gods raadsbesluit te kijken (Hd4:27v). Dat betekent niet dat de betreffende vertegenwoordigers van het Joodse en Romeinse gezag vrijuit gaan, want de engelen benadrukken dat ‘zondige mensen’ het doodvonnis hebben voltrokken. De gebeurtenissen op Golgotha, gekenmerkt door onrecht, spot en haat, vonden hun bron in de duistere zondigheid van het menselijke hart. Desalniettemin vormt de kruisiging tegelijkertijd het hoogtepunt in Gods eeuwige plan.

Het is merkwaardig dat de engelen meteen daarop een boodschap voor de discipelen doorgeven: ‘Gaat vlug heen en zegt zijn discipelen: Hij is opgewekt, en zie, Hij gaat u voor naar Galiléa’ (Mt28:7). De vrouwen, zelf uit Galiléa afkomstig (Lk24:6v) en met Jezus vanuit Galiléa naar Jeruzalem opgetrokken, hadden kunnen weten dat Jeruzalem niet het eindpunt is. Het gezelschap moet naar Galiléa terugkeren. Van meet af aan was de opstanding op de derde dag als het ware in dit reisschema opgenomen.

Op zich is deze opdracht aan de discipelen overbodig. De Heer Jezus had ditzelfde namelijk al vlak voor zijn gevangenneming aan zijn volgelingen gezegd, hoewel ze dat door de consternatie lijken te zijn vergeten (Mt26:32). Wellicht ligt er nog een andere boodschap in de woorden van de engelen. Alleen Jezus’ eigen discipelen weten van de opdracht om naar Galiléa te gaan. Wanneer de vrouwen nu met hetzelfde bericht komen, vormt dat een bewijs voor de betrouwbaarheid van hun getuigenis: ‘Zie, Ik heb het u gezegd’ (Mt28:7).

De puzzelstukjes vallen op hun plaats. De vrouwen herinneren zich de vroegere uitspraken van de Heer Jezus (Lk24:8). De hemelse boodschappers hebben daarmee hun missie volbracht. Ze hebben getuigd van Jezus’ opstanding en de ontmoetingsplaats bevestigd.

De vrouwen en de discipelen

Inderdaad keren de vrouwen vlug terug. Maar niet om het blijde nieuws rond te bazuinen, maar in grote angst om wat hen is overkomen. De boodschap van de opstanding dringt maar moeizaam tot hen door. Zodra de engelen verdwenen zijn en de koude duisternis van de kille graftombe weer op hen drukt, worden ze doodsbang. Ze hollen niet naar huis, ze ‘vluchten’, bevend van schrik (Mk16:8) en te bang om er ook maar met iemand over te praten…

De vrouwen reppen zich in diepe stilte en met de angst op hun gezicht door de straten van Jeruzalem, als herauten met hun oren dicht en hun blik op oneindig. Toch moet het hen dan al beginnen te dagen, want hun vrees vermengt zich met blijdschap (Mt28:8). Ze hollen naar het huis waar de discipelen zich bevinden. Die hebben wijselijk besloten om bij het graf vandaan te blijven, waarschijnlijk uit angst om ook zelf te worden opgepakt. Via de vrouwen zal de opstandingsboodschap hen bereiken.

Vooral Maria Magdalena is erg verward over het gebeuren. Zij komt als eerste bij Petrus en Johannes en roept hun toe: ‘Ze hebben de Heer uit het graf weggenomen en wij weten niet waar zij Hem hebben gelegd!’ (Jh20:2). Blijkbaar is de boodschap toch nog niet tot haar doorgedrongen. In haar verwarring kan Maria alleen maar aan het lichaam denken dat er niet meer is. Ze hoopt misschien dat Petrus en Johannes er meer van weten.

Maar de discipelen trekken zich weinig aan van wat de vrouwen vertellen. Ofwel ze kunnen er geen touw aan vastknopen, ofwel hun ongeloof en shocktoestand benevelen hun denkvermogen. Hun dromen over het koninkrijk zijn uiteengespat. De verzinsels van de vrouwen bieden hoogstens een kortstondige vlucht uit de realiteit. Daarmee slaan de discipelen de woorden van de vrouwen, en impliciet ook het getuigenis van engelen, niet hoger aan dan de roddels van de straat (Lk24:11). Maar er is wel wat aan de hand. Dat is zeker. Het wordt tijd dat ze zelf eens poolshoogte gaan nemen…

De grafdoeken

Op Maria’s bericht hollen Petrus en Johannes naar het graf (Jh20:2v). Johannes, ongetwijfeld omdat hij jonger is dan Petrus, komt daar als eerste aan (Jh20:4). Johannes gaat het portaal van het graf binnen, maar blijft dan bij de ingang van de grafkamer staan. Vanuit de deuropening kan hij in het schemerduister de grafdoeken zien liggen (Jh20:5). Het lichaam ligt er nog. De paniek van de vrouwen is blijkbaar overbodig…

Dan bereikt ook Petrus het graf. Hij stopt niet bij de ingang maar wurmt zich langs Johannes en gaat de grafkamer in. Daardoor ziet hij, anders dan Johannes, dat het graf wel leeg is, afgezien van de doeken (Lk24:12; Jh20:6v).[110] Bij een nadere inspectie daarvan constateert hij dat ze op een wel zeer ongebruikelijke manier zijn achtergelaten: In plaats van afgewikkeld in een lange sliert liggen ze nog opgerold, op één plaats. Tot zijn ontzetting ontdekt hij bovendien dat de soudarion, de zweetdoek die op Jezus voorhoofd was gelegd, vlak boven de andere doeken ligt: niet bollend door de vorm van het onderliggende hoofd, maar netjes neergelegd. Stijf van de zalf en balsem hebben de windsels nog de vorm van de overledene, maar uit de zweetdoek blijkt dat de overledene weg is…

De peinzende Petrus moet het erkennen: Niemand heeft de grafdoeken sinds de begrafenis aangeraakt! Immers, als vrienden Jezus’ lichaam hadden meegenomen, zouden ze zeker ook de doeken hebben weggehaald. En als het een dief was geweest, had die ongetwijfeld meer belangstelling gehad voor het dure stuk linnen en de nog kostbaarder specerijen dan voor het lijk. Maar bovendien, vriend noch dief is in staat het lichaam weg te halen en de doeken zó achter te laten… Ze liggen erbij alsof het lichaam verdampt is en de doeken als een cocon leeg zijn achtergelaten.

Wat Petrus ziet is zo opmerkelijk dat hij Johannes binnenroept. Die concludeert ook dat het lijk niet uit het graf is weggenomen, maar dat het lichaam kennelijk dwars door de grafdoeken heen is verdwenen, zonder ze af te wikkelen. De boodschap van pasen begint tot Johannes door te dringen: Als een vlinder die uit zijn cocon is ontpopt, zo heeft de opgestane Heer de grafdoeken achtergelaten. Jezus heeft zijn dodenmasker afgelegd en het leven hernomen! Hij is opgestaan! (Jh20:8).

De discipelen keren terug naar huis, maar beiden met andere gedachten. Petrus heeft de situatie in de grafkamer ‘aandachtig bekeken’ (theoorei; Jh20:6), maar dat leidt alleen tot ‘verwondering’ (Lk24:12). Hij begrijpt de betekenis van de lege grafdoeken niet. Zijn geloof ontkiemt nog niet. Voor hem is het nodig dat Jezus eerst persoonlijk aan hem verschijnt (Lk24:34; 1Ko15:5). Johannes daarentegen, die in eerste instante slechts ‘constateert’ (blepei) dat het lijk er nog ligt (Jh20:5), heeft – nadat Petrus hem hierop heeft geattendeerd – de doeken ‘inzichtsvol bekeken’ (eiden). Bij hem ontwaakt wel het besef dat Jezus leeft. Hij ‘gelooft’ (Jh20:8).

Sinds de zestiende eeuw wordt er in de kathedraal van de Heilige Giovanni Battista in Turijn een bijzondere linnen doek van circa vier bij één meter bewaard. Op het eeuwenoude relikwie is de afdruk van een naakte gegeselde, gekruisigde en doorstoken man te zien. Velen beschouwen deze ‘lijkwade van Turijn’ als de grafdoek van Jezus.

De geschiedenis van de lijkwade is vanaf het midden van de 14e eeuw goed gedocumenteerd, maar blijft daarvoor in raadselen gehuld. Rond 1357, één generatie nadat de orde van de Tempeliers was uitgeroeid, werd in het Franse stadje Lirey de lijkwade voor het eerst tentoongesteld door een zekere Geoffroi de Charny, een naamgenoot van één van de laatste leiders van de orde van de Tempeliers. In 1453 schonk de kleindochter van De Charny de lijkwade aan de hertog van Savoye, die deze in 1578 naar Turijn overbracht. Toen Umberto II, de laatste koning van Savoye, in 1983 stierf, werd het doek aan het Vaticaan overgedaan.

De lijkwade wordt gekenmerkt door een zeer karakteristiek L-vormig patroon van brandgaten dat tevens zichtbaar is op een zeer oude afbeelding van de zogenaamde Mandylion, een doek met de afdruk van Jezus die koning Abgar van Edessa in de eerste eeuw na Christus in zijn bezit kreeg (vgl. Hist. Eccl., 2,1). Er is wel verondersteld dat het bij de lijkwade van Turijn en de Mandylion om dezelfde doek gaat. De vroege geschiedenis van de Mandylion is wel bekend: De doek werd in het jaar 544 in de muur van Edessa – het huidige Urfa in Turkije – gevonden en ergens rond het jaar 943 door de Oostromeinse keizer Romanus Lecapenus buitgemaakt. Bij de val van Constantinopel werd die vervolgens door de ridderorde van de Tempeliers meegenomen, die de doek naar het westen brachten. Als de identificatie met de Mandylion klopt, is de geschiedenis van de lijkwade van Turijn tot in de eerste eeuw gedocumenteerd.

Wetenschappelijk onderzoek heeft de ouderdom van de lijkwade daarentegen vastgesteld op de 14e eeuw, waarmee uitgesloten lijkt dat dit stuk linnen inderdaad de grafdoek is die Petrus en Johannes op de paasmorgen in de grafkamer aantroffen, zónder lichaam erin.[111] Hoe dit ook zij, de geloofswaarde van de lijkwade is sowieso beperkt. Het zien van de lijkwade op de paasmorgen heeft op de eerste bezoekers van het graf al niet zo’n groot effect dat ze in de opstanding geloven. Maar bovenal: het gaat in het evangelie niet om de grafdoeken, maar om het graf; niet om de lijkwade, maar om het lijk! De ontdekking van pasen is niet alleen dat het graf leeg is, maar ook dat de lijkwade leeg is! Een leeg graf laat nog ruimte voor de zeer oude verklaring van grafroof (Mt28:11vv). Een lege lijkwade sluit die verklaring uit en bewijst de opstanding.

De tuinman

Het drama van het trage begrip van de opstanding duurt voort. Om de één of andere reden vertellen Petrus en Johannes niets aan Maria Magdalena. Misschien is Maria zo langzaam naar de graftuin teruggelopen dat ze daar pas aankomt nadat de twee discipelen al weer zijn vertrokken (Jh20:11). In ieder geval is ze op een gegeven moment alleen in de tuin, vlak bij het graf.

Maria heeft zich intens aan Jezus gehecht. Ze was afkomstig uit Migdal, een dorp aan de westoever van het meer van Galiléa, enkele kilometers ten noorden van Tiberias. Al sinds Jezus’ tocht door Galiléa behoort ze tot zijn vaste gevolg. Dat komt doordat Jezus haar bevrijd heeft van zeven demonen die haar in hun greep hielden (Lk8:2). Ze is ook van Jezus’ kruisiging en begrafenis getuige geweest, maar heeft tot nu toe weinig voor Hem kunnen doen (Mk15:40,47). Nog steeds voelt Maria een bijzondere band met Jezus. Vandaar dat ze Hem zelfs nog na zijn sterven ‘mijn Heer’ blijft noemen (Jh20:13). Vroeg in de ochtend was ze al naar het graf teruggegaan om haar Heer een laatste eerbetoon te brengen. Bij het graf was ze echter met de onbegrijpelijke leegheid daarvan geconfronteerd.

Als Maria voor de tweede keer die ochtend bij het graf arriveert, gaat ze niet meteen naar binnen. Ze moet eerst haar verdriet verwerken (Jh20:11). Het goede nieuws van de opstanding is nog niet tot haar doorgedrongen. Als ze zich dan voorover buigt om in het graf te kijken, ziet ze plotseling twee mannen, één aan het hoofdeinde en één aan het voeteneinde van waar de Heer Jezus heeft gelegen (Jh20:12). Waar Petrus en Johannes alleen de grafdoeken hebben gezien, ziet Maria tot haar verbazing twee engelen.

De engelen – waarschijnlijk dezelfde twee als degenen die de vrouwen ’s ochtend hebben ontmoet – vragen aan Maria waarom ze huilt (Jh20:13). In Israël zijn klaagvrouwen bij begrafenissen een normaal verschijnsel, maar wat is het nut ervan als er geen lijk is? Heeft ze het blijde nieuws dan nóg niet begrepen? Maar Maria kan alleen aan het vermiste lichaam van haar Heer denken: ‘Ze hebben mijn Heer weggenomen en ik weet niet waar zij Hem hebben gelegd!’ (Jh20:13). ‘Ze’ – waarschijnlijk bedoelt Maria Jozef van Arimatéa en Nicodémus, of wellicht anders hoveniers – hebben Jezus’ lichaam blijkbaar meegenomen om Hem elders te begraven. Weten de mannen daar misschien meer van? Tegen Petrus en Johannes sprak Maria over ‘de Heer’ want de discipelen wisten wel dat ze daarmee Jezus bedoelde (Jh20:2). Maar tegenover deze vreemde mannen heeft Maria het over ‘mijn Heer’. Die woorden tonen Maria’s diepste gevoelens: Haar liefdesband met Jezus kan zelfs niet door de dood worden verbroken (Hl8:6v). Maar de engelen geven haar geen antwoord, want achter Maria verschijnt de Heer Jezus. Zijn reactie zal krachtiger zijn dan alles wat zij kunnen zeggen.

Wanneer Maria zich omdraait, ziet ze inderdaad de Heer Jezus staan, maar ze herkent Hem niet. Hij herhaalt de vraag van de engelen – ‘waarom huil je?’ – en voegt er nog een tweede vraag aan toe: ‘Wie zoek je?’ (Jh20:14v). In de eerste vraag ligt een mild verwijt. Waarom huilt Maria als degene om wie ze huilt, blijkbaar niet meer in het graf ligt? Met de tweede vraag – ‘wie zoek je?’ – prikkelt de Heer Jezus Maria om over het doel van haar zoektocht na te denken: Wat voor Messias zoekt ze eigenlijk? Een dode of een levende?

Door haar betraande, roodomrande ogen probeert Maria te ontdekken wie tegen haar spreekt. Die man hoort niet bij haar groep. Dus, zo concludeert ze, is het de tuinman. Als hij de begraafplaats van Jozef van Arimatéa onderhoudt, is hij ongetwijfeld ook verantwoordelijk voor het overbrengen van doden naar andere graven. Door haar verdriet en de verdoofdheid als gevolg van het gruwelijke verlies dat ze heeft geleden, herkent ze Jezus niet, zelfs niet als Hij spreekt. Noch het verschijnen van engelen, noch een ontmoeting met de Heer Jezus zelf kunnen Maria van haar denkbeeld afbrengen dat iemand het lichaam heeft meegenomen. Het enige wat ze kan uitbrengen is: ‘Heer, als u Hem hebt weggedragen, zeg mij waar u Hem hebt gelegd en ik zal Hem wegnemen’ (Jh20:15). Daarmee verraadt Maria haar diepste bedoeling: Ze is van plan om Jezus zelf te gaan begraven, als laatste uiting van haar liefde en toewijding. Als Maria het lijk vindt, zal ze het meenemen – alsof haar vrouwelijke krachten daarvoor voldoende zijn…

De Meester

Nadat Jezus haar zojuist met het afstandelijke ‘vrouw’ heeft aangesproken (Jh20:13), noemt Hij haar nu bij haar naam: ‘Maria!’ (Jh20:16). Op vertrouwde wijze hoort Maria haar naam, misschien met dezelfde intonatie als de keer dat de zeven boze geesten uit haar lichaam werden verjaagd. Op dat moment beseft Maria dat het lichaam dat ze al de hele ochtend zoekt, vóór haar staat, in ‘levenden lijve’, ademend en al. Terwijl zij op zoek is, vindt haar Meester haar. De Goede Herder kent zijn schapen immers en roept ze bij name, en de schapen volgen hem omdat ze zijn stem kennen (Jh10:3v). Dezelfde stem die ooit haar duivels heeft verdreven, verdrijft nu haar verdriet.

Maria draait zich om – blijkbaar heeft ze de tuinman inmiddels haar rug toegekeerd om verder te zoeken – en antwoordt: ‘Rabboeni, Meester!’ (Jh20:16). Ze heeft haar Rabbi terug, de Meester die ze haar leven lang wil dienen! Ze valt voor Hem neer en raakt zijn voeten aan. Alles zal weer zoals vroeger worden. Maar de Heer Jezus doet een stap achteruit en verbiedt het haar: ‘Raak Mij niet aan, want Ik ben nog niet opgevaren naar mijn Vader.’ (Jh20:17). Later zullen anderen Jezus wél aanraken – sommige vrouwen grijpen straks zijn voeten vast om Hem te huldigen en Thomas mag Hem later zelfs betasten (Mt28:9; Jh20:27) – maar Jezus verbiedt het Maria. Maria moet leren Jezus letterlijk en figuurlijk los te laten. Hij zal een nieuwe positie krijgen, ‘opgevaren naar zijn Vader’, en daardoor in een nieuwe verhouding tot haar komen te staan.

Maria claimt met haar aanraking de continuering van haar vroegere relatie met Jezus. Ze heeft Hem terug en wil op dezelfde wijze als vroeger met Hem omgaan. Jezus moet haar teleurstellen. Door zijn sterven en opstanding liggen de verhoudingen nu anders. Hij is niet langer de Leraar, de Meester van zijn discipelen. Hij heeft een nieuwe taak en een nieuwe positie, bij zijn Vader in de hemel. De tijd van zijn openbare dienst in Israël is voorbij. De Opgestane zal de Opgestegene worden. Het moment van de verheerlijking komt snel, het ogenblik dat Hij zijn aardse werk voor een hemelse dienst zal verruilen. De tijd van intieme aardse relaties is voorbij. Maria moet leren dat zij Jezus ‘niet meer naar het vlees kent’ (2Ko5:16). In haar enthousiasme heeft ze Jezus vastgegrepen – begrijpelijk – maar Jezus wil dat zij zich voegt naar Gods plan met de Man van Nazareth. Jezus leert Maria dat Hij weer vertrekt, maar niet opnieuw naar het dodenrijk. Hij zal opstijgen naar de hemel, waar zijn Vader is.

Maria’s korte gesprek eindigt al snel. Jezus gebiedt haar om naar ‘zijn broeders’, de discipelen, terug te gaan en hun een boodschap over te brengen: ‘Ik vaar op naar mijn Vader en uw Vader, naar mijn God en uw God’ (Jh20:17). Hij geeft aan dat zijn relatie met de discipelen niet verslechtert, maar wel een ander karakter krijgt. Vanaf nu staan de discipelen in een familierelatie tot Jezus. Zij zijn zijn broers! (vgl. Mt28:10; Hb2:11v). God, door Jezus consequent ‘mijn Vader’ genoemd, is daarmee ook hún Vader geworden. Ook al zal er altijd een onderscheid blijven tussen Jezus’ relatie met God en die van mensen met God – Jezus spreekt hier over ‘mijn Vader en uw Vader’ in plaats van over ‘onze Vader’ – brengt Jezus mensen wel bij God (1Pt3:18). Door Hem als Heiland aan te nemen kunnen mensen kinderen van God worden (Jh1:12v), gelijkvormig aan Jezus, de Eerstgeborene (Rm8:29). En doordat God zulke mensen de Geest van zijn Zoon schenkt, mogen zij Hem ook Abba, ‘Vader’, noemen (Rm8:15; Gl4:6).

Maria, die tijdens Jezus’ openbare dienst van alle discipelen misschien wel de meest intieme band met Hem heeft gehad, wordt zo de boodschapster om de nieuwe orde aan te kondigen. Maar meer dan dat, zij is ook de eerste die een ontmoeting met de Opgestane heeft. Niet de discipelen, maar Maria Magdalena wordt de eerste heraut van Jezus’ opstanding. De discipelen keren ‘gewoon’ naar hun huizen terug. Maar Maria verlaat de tuin met een persoonlijke opdracht van haar Heer. Ze geeft ook direct aan die opdracht gevolg. Enkele uren eerder had ze de discipelen van Jezus’ verdwijning op de hoogte gesteld; nu mag ze hen zijn verschijning melden.

Ook enkele van de andere vrouwen hebben een korte ontmoeting met de Heer Jezus (Mt28:9).[112] Blijkbaar zijn zij net als Maria Magdalena ook naar Hem op zoek en daarom naar het graf teruggekeerd. Wanneer Jezus hen begroet – het ‘gegroet’ (chairete) heeft de betekenis van een familiair ‘hallo’ – herkennen zij Hem direct, in tegenstelling tot Maria Magdalena. Eerbiedig knielen zij voor Hem neer, alsof zij zich vol ontzag als nederige dienaren voor hun Koning buigen. Nadat Jezus ook hen geruststelt, stuurt Hij hen met een soortgelijke opdracht als Maria Magdalena naar de discipelen: ‘Gaat heen, bericht mijn broeders dat zij moeten weggaan naar Galiléa, en daar zullen zij Mij zien’ (Mt28:10).

Gesloten deuren, open harten

Ondanks zijn duidelijke opdracht dat zijn discipelen Hem in Galiléa zullen weerzien (Mt26:32),[113] moet Jezus meermalen verschijnen voordat ze zich daadwerkelijk opmaken om naar het noorden af te reizen. Na Jezus’ sterven zitten ze verdwaasd achter gesloten deuren in hun huizen. Ze lijken hoogstens af en toe naar de beslotenheid van de graftuin te gaan. Noch de berichten van de vrouwen, noch de verschijning van de engelen, noch het teken van het lijkkleed kunnen de discipelen mobiliseren.

Jezus moet hen eerst persoonlijk bezoeken voordat zij hun harten voor het geloof openstellen en naar de afgesproken ontmoetingsplaats in Galiléa trekken. De Heer Jezus verschijnt verschillende keren aan hen, eerst aan Petrus (Lk24:34; 1Ko15:5), dan aan twee mannen – of Kleopas en zijn vrouw – op reis naar Emmaüs (Mk16:12v; Lk24:13vv) en ten slotte aan alle discipelen tegelijk (Mk16:14; Lk24:36vv; Jh20:19vv).

Het is merkwaardig dat de Heer Jezus zich niet direct aan zijn discipelen vertoont, maar dat allereerst aan de vrouwen doet. Zijn zij ontvankelijker voor de boodschap van zijn opstanding dan zijn leerlingen? Als de vrouwen over hun ontmoeting met de engelen vertellen, geloven de discipelen hen niet. Zelfs wanneer Maria Magdalena over haar ontmoeting met de Opgestane getuigt, heeft dat nauwelijks effect (Mk16:9v).

Door Jezus’ arrestatie is zijn groep volgelingen kennelijk uiteengevallen (Mt26:31,56). Dat verklaart tenminste de verdeeldheid onder de discipelen op de paasmorgen: Thomas bevindt zich niet bij de anderen (Jh20:24), twee van hen zijn naar Emmaüs vertrokken, en enige tijd later zijn er slechts zeven op het meer aan het vissen (Jh21:2).

Wellicht vanwege Maria’s boodschap verzamelen de door de stad verspreide discipelen zich ’s avonds. De verstrooide schapen komen weer bij elkaar, maar nog zonder herder. Ze hebben de deuren stevig op slot gedaan, want nu hun Meester is opgepakt, is het voor de Joodse autoriteiten relatief eenvoudig om de rest van het gezelschap ook op te rollen. Tot hun verrassing verschijnt hun Meester plotseling in hun midden (Lk24:36; Jh20:19). Jezus laat zich net zo min door gesloten deuren tegenhouden als door een verzegeld graf.

Jezus begroet de discipelen met de nog steeds in Israël gebruikelijke woorden: sjaloom aleekem, ‘vrede zij u!’. Voor zijn sterven had Jezus zijn discipelen als een geestelijk testament zijn vrede nagelaten (Jh14:27; 16:33). Door het volbrengen van zijn taak op het kruis, heeft Hij die vrede bewerkt (Ko1:20). Nu komt Hij om die vrede persoonlijk aan zijn discipelen aan te bieden.

De diepere betekenis hiervan ontgaat hen echter. Ze worden juist bang en denken dat ze een spook zien (Lk24:37). Blijkbaar zijn ze nog steeds niet in staat om de feiten met elkaar te rijmen. De verslagen van de Jezus-verschijningen conflicteren met hun herinnering aan het gemartelde lichaam van hun Heer en de koude stijfheid van zijn lijk. Al overleggend zijn ze kennelijk tot de conclusie gekomen dat Jezus niet werkelijk verschenen is, maar dat de vrouwen een geest hebben gezien…

De Heer Jezus gaat allereerst heel direct op hun angst in. Hij vraagt hun waarom ze bang zijn en stelt hen gerust door hun zijn handen te laten zien met daarin de littekens van de spijkers. Ook doet Hij zijn sandalen uit om de wonden in zijn voeten te tonen (Lk24:38vv). Hij tilt zelfs een deel van zijn bovenkleed op om de speerwond in zijn zijde te laten betasten (Jh20:20): ‘Ziet mijn handen en mijn voeten, dat Ik het zelf ben; betast Mij en ziet, want een geest heeft geen vlees en beenderen, zoals u ziet dat Ik heb’ (Lk24:39). De verschijning is geen spook! De persoon die zij zien draagt alle kenmerken van een levende mens. Maar in zijn handen en voeten herkennen ze een gekruisigde. En door het tonen van de wond in zijn zijde, alleen bij Jezus toegebracht (Jh19:34), kunnen de discipelen dé Gekruisigde herkennen. De Doorstokene is in hun midden, als Opgestane! (Jh19:37; vgl. Zc12:10; Op1:7).

De angst van de discipelen is een symptoom van een dieper probleem: hun ongeloof. Daarom vraagt de Heer Jezus ook naar wat er in hun hart omgaat (Lk24:38). Ze hebben al zoveel berichten over zijn opstanding gekregen, dat ze zich zo onderhand wel moeten realiseren dat Hij echt is opgestaan.

De evangelisten schilderen de discipelen echter af als zeer traag van begrip. Niemand van hen geloofde Jezus kennelijk toen Hij profeteerde dat Hij uit de dood zou opstaan. De enigen die zich zijn woorden wèl herinnerden, waren de Joodse leiders. Hun angst dat de discipelen het lichaam van hun Meester zouden stelen om de vervulling van zijn woorden te bewerkstelligen, was echter volledig ongegrond. Zelfs na de ooggetuigenverslagen geloven de discipelen nog steeds niets van de opstanding. En ze verwachten Hem evenmin weer te ontmoeten. Ze moeten – heel menselijk – eerst overtuigd worden. Kortom, de discipelen zijn net zo sceptisch over Jezus’ opstanding als de rest van de mensheid.

De bijbel zegt niets over hoeveel discipelen op Jezus’ aanbod ingaan en Hem aanraken. Hoewel er iets begint te dagen, blijken ze toch nog niet overtuigd. Daarom gaat de Heer Jezus nog een stap verder. Hij vraagt of ze iets te eten hebben, waarop ze Hem een stuk gebakken vis geven. Dat eet Hij voor hun ogen op (Lk24:41vv). Die maaltijd overtuigt hen eindelijk: De Man die in hun midden verschijnt, met hen spreekt en een echt lichaam heeft, is Jezus! Pas nu ze hun Heer herkennen, verdwijnt hun bangheid en maakt angst plaats voor blijdschap (Jh20:20; vgl. 16:20vv).

Zo zend Ik ook u

Nu bewezen is dat hun Meester is teruggekeerd, in levenden lijve, en Hij met de bangheid van zijn discipelen afrekent, kan Hij hen nader onderrichten. Hij legt hun de betekenis van de gebeurtenissen in de paasweek uit, wat Hij aan de hand van het Oude Testament doet: “Dit alles moest worden vervuld wat over Mij geschreven staat in de wet van Mozes en in de profeten en psalmen” (Lk24:44).

Zowel de thora (bijv. Gn3:15; 49:10; Dt18:15vv), de priester- en offerdienst (zie vooral Hb8-10), de profeten (bijv. Js7:14-9:6; 52:13-53:12) en de psalmen (bijv. Ps22; 69) hebben profetisch op Hem vooruitgeblikt. Ook de opstanding was trouwens al van tevoren genoemd. God zou zijn gezalfde niet aan het dodenrijk overlaten, zodat zijn lichaam aan bederf onderhevig werd (vgl. Hd2:24vv; Ps16:8vv).

Om dat te kunnen begrijpen moet Jezus de ogen van zijn discipelen ‘openen’ zodat ze Hem herkennen en tot hen doordringt wat er is gebeurd (Lk24:31). Ook moet Hij de Schriften ‘openen’, zodat ze begrijpen dat alles volgens Gods plan is verlopen (Lk24:32). En ten derde ‘opent’ Hij hun verstand, zodat ze het verband tussen de heilsfeiten van Goede Vrijdag en paasmorgen en de profetieën in het Oude Testament gaan zien (Lk24:45).

Het getuigenis van het Oude Testament is overigens unaniem: ‘Christus moest lijden en op de derde dag uit de doden opstaan’ – want alleen dan kan in zijn naam aan alle volken vergeving van zonden gepredikt worden (Lk24:45vv). Wat de discipelen voor het kruis nog niet begrepen, wordt hun op de opstandingsdag haarscherp duidelijk. De tragedie van de paasdagen vormt de kern van Gods heilsplan. Maar, verrassend genoeg, dat plan eindigt niet bij de opstanding. Daar begint het juist voor Jezus’ volgelingen: het getuigenis van Golgotha en de gebeurtenissen in de graftuin moeten worden uitgedragen. Jezus’ discipelen vormen daarvoor de aangewezen instrumenten…

Jezus leidt zijn opdracht in met een herhaald ‘vrede zij u!’ (Jh20:21). Nu de discipelen niet langer bang zijn, klinken die woorden ineens anders. De vrede die Jezus op het kruis heeft bewerkt, schenkt Hij aan zijn volgelingen. Die vrede vormt ook de basis voor hun opdracht: ‘Zoals de Vader Mij heeft gezonden, zend Ik ook u’ (Jh20:21). De angsthazen worden gezanten, de discipelen apostelen die namens Jezus een boodschap van vrede mogen uitdragen. Bij Jezus’ geboorte hebben de engelen over de ‘vrede op aarde’ gesproken (Lk2:14). In de over de aardbol reizende apostelen met Gods vredesaanbod op de lippen worden de eerste contouren van de vervulling van die profetie tastbaar.

Zoals Jezus door zijn Vader gezonden is, zo zendt Jezus zijn discipelen. Hun mandaat sluit aan bij het Joodse concept van de sjaliach, de formele gezant die de bevoegdheid heeft om zijn zender te vertegenwoordigen en namens hem op te treden (m.Ber., 5,5; t.Ta‘an., 3,2). Jezus zendt zijn discipelen niet als zijn loopjongens, maar als zijn representanten. Zoals Hijzelf gedurende zijn leven een gezant van zijn hemelse Vader was (Jh3:34; 5:36v; 6:29,38,57), zo mogen de discipelen Hém vertegenwoordigen nu Hij naar de Vader teruggekeert (Jh17:18). Als ‘gezanten’ dragen de apostelen het gezag van hun Zender.

Het gezag van de sjaliach wordt overigens beperkt door het gegeven mandaat en is tevens afhankelijk van de trouw waarmee iemand zijn opdracht uitvoert (m.Dem., 4,5; t.Dem., 2,20). Dit zal later ook een belangrijk aspect van de apostolische dienst vormen (vgl. 1Ko4:1v). Duidelijk is in ieder geval dat Jezus zijn persoonlijke gezag aan de discipelen verbindt. Zoals men met zijn gezanten omgaat, zo ontvangt men Hemzelf (Mt10:40vv; Jh13:20).

Ik ben de Levende!

Jezus’ opstanding vormt geen inbeelding van discipelen die in hun verdriet tot fantasieën de toevlucht hebben genomen. De werkelijkheid is juist te verrassend voor woorden. Het evangelie van de opstanding komt niet dankzij maar ondanks de discipelen tot stand! Het duurt lang voordat de nieuwe realiteit door hun ongeloof en verbijstering heenbreekt. Als iemand het verhaal van de opstanding verzonnen zou hebben, waarom worden de discipelen dan zo ongelovig afgeschilderd? De eerlijke beschrijving van het terughoudende ongeloof van de discipelen vormt juist een bewijs voor de waarheid van de opstanding.

In de eerste eeuw bestaat er onder de Joden geen consensus over een mogelijke opstanding uit de dood.[114] Duidelijk is wel dat geen van de Joodse leiders gelooft dat Jezus uit de dood zou opstaan. Zo men al in een opstanding gelooft, geldt die alleen voor rechtvaardigen (vgl. Dn12:2v). Daar rekent men Jezus duidelijk niet onder – niet voor niets heeft het Sanhedrin Hem ter dood veroordeeld. Wel onderkent men het risico dat Jezus’ volgelingen een opstanding zouden kunnen ensceneren (Mt27:64).

De verslagen van de evangelisten laten er geen misverstand over bestaan dat Jezus echt uit de dood is opgestaan. Even lijkt het alsof de lezers uit de eerste eeuw tot een vreemde keus worden gedwongen: In een tijd waarin buitengewoon hoge eisen aan de betrouwbaarheid van getuigen worden gesteld, moeten de lezers kiezen tussen het getuigenis van vrouwen – over het algemeen niet bijzonder gewaardeerd en bij rechtszaken zelfs van geen enkele betekenis (m.Rosj Hasj., 1,8) – en de rapporten van de soldaten bij het graf, die melding maken van de diefstal van Jezus’ lichaam – naar de toen gangbare maatstaven een zeer betrouwbaar geacht getuigenis (Mt28:11vv).

Gelukkig blijft het niet bij het bewijs van het lege graf en het verslag van de vrouwen. De evangelisten, en later ook Paulus, kunnen verwijzen naar een forum van discipelen en een groot gezelschap anderen (Mt28:16vv; 1Ko15:5vv). Daaruit blijkt klip en klaar dat het verslag van de vrouwen waar is. En dat van de wachtposten – nota bene dienaars van de tempel! – een leugen…

Het belang van de opstanding wordt duidelijk uit de betrokkenheid van de drieëne God hierbij. Zowel de Vader (Hb10:5) als de Zoon (Fp2:7) en de Heilige Geest (Lk1:35) waren bij Jezus’ menswording betrokken. Alle Drie hadden ook een aandeel in het verzoeningswerk – de Vader (Jh3:16v), de Zoon (Ef5:2) én de Geest (Hb9:14). Ook de opstandingsmorgen wordt door activiteit van de drieëne God gekenmerkt: Jezus wordt door de heerlijkheid van de Vader uit de dood opgewekt (Rm6:4), neemt zelf zijn leven weer op (Jh10:17v) én wordt opgewekt door de Heilige Geest (Rm8:11). Ook dit is een voor mensen ondoorgrondelijk wonder: Jezus is enerzijds door God ‘opgewekt’, door Hem uit de dood teruggeroepen, maar tegelijkertijd neemt Hij zijn leven zelf weer op, in eigen kracht (vgl. beide aanduidingen in Hd10:40v).

Als Opgestane heeft Jezus hetzelfde lichaam als vóór zijn sterven. Hij eet, dus Hij is geen lichaamsloze geest. En Hij kan worden aangeraakt, dus Hij heeft een stoffelijk lichaam. De aanwezigheid van de wonden betekent dat zijn lichaam uiterlijk niet veel van zijn vroegere lichaam verschilt. Anderzijds heeft Jezus toch geen gewoon lichaam. Hij verlaat de grafdoeken zonder ze af te wikkelen, Hij komt een gesloten kamer binnen zonder de deur te openen, en Hij wordt enkele malen niet direct door zijn intiemste vrienden herkend (Lk24:16; Jh20:15). Jezus heeft hetzelfde lichaam, maar toch is het anders.

Paulus licht dit toe in 1 Korinthiërs 15. Daar somt hij enkele verschillen op tussen aardse lichamen en het ‘opstandingslichaam’ (1Ko15:42vv): ‘natuurlijke’ lichamen worden gekenmerkt door vergankelijkheid, oneer en zwakheid, maar ‘geestelijke’ lichamen door onvergankelijkheid, heerlijkheid en kracht. Jezus’ opstandingslichaam heeft weliswaar ‘vlees en beenderen’ (Lk24:39), maar is ook geschikt voor het binnengaan van Gods koninkrijk (1Ko15:50). De opgestane Jezus is dezelfde als de gestorven Jezus, maar zijn opstanding voegt kennelijk een extra dimensie aan zijn bestaan toe.

Zoals de grote betekenis van Jezus’ dood moeilijk overschat kan worden, zo wordt de ‘kracht van zijn opstanding’ zeer gemakkelijk onderschat (Fp3:10). Allereerst bewijst de opstanding dat Jezus werkelijk Gods Zoon is (Rm1:4). Ten tweede bewijst die dat God Jezus’ leven heeft beoordeeld en goedgekeurd. Hij ‘verheerlijkt’ zijn Zoon omdat zijn Zoon Hem ‘verheerlijkt’ heeft (Jh13:32; 17:1; Fp2:6vv).

Ten slotte getuigt de opstanding van Jezus drievoudige overwinning: over de satan, de zonde en de dood. Jezus heeft de satan overwonnen door diens eigen machtswapen, de dood, tegen hem te gebruiken en zo van zijn kracht te ontdoen (Lk11:22; Hb2:14v). In de woestijn wilde de satan zich met Jezus meten maar droop hij af. Het open graf maakt duidelijk wie als eindoverwinnaar uit de strijd komt (Ko2:15). Jezus’ opstanding maakt verder duidelijk dat verzoening voor onze zonden heeft plaatsgevonden. Zonder opstanding waren wij nog in onze zonden (1Ko15:17). Maar Jezus is opgestaan, en zijn leven is het bewijs van de eeuwige verlossing die Hij tot stand heeft gebracht (Rm4:25; 5:10; Hb9:11v). En ten derde bewijst Jezus’ opstanding dat de dood niet het laatste woord heeft. Jezus overwon de dood en daarom zal ook ons lichaam eens uit de dood worden opgewekt (Rm8:11; 1Ko15:21v; 1Pt1:3).

Dit alles uit zich erin dat alle vier evangelisten de opstandingsdag ‘de eerste dag van de week’ noemen in plaats van ‘de derde dag na de kruisiging’. Daarmee verwoorden zij de geweldige betekenis van de opstanding. Met Jezus’ opstanding breekt een nieuw tijdperk aan, een tijdperk dat niet door de dood begrensd wordt, maar dat de weg opent naar het eeuwige leven. De zondag mag daar als opstandingsdag wekelijks naar verwijzen.

De opstanding laat zo een nieuw licht over Jezus’ leven schijnen. Zonder opstanding zou de Man van Nazareth de zoveelste mislukte wijsheidsleraar zijn geweest, geboren in de verkeerde streek – het platteland van Galiléa, ver weg van de centra van geleerdheid – en te vroeg gestorven om een stempel op de wereld achter te laten. Maar door zijn opstanding en zijn opdracht aan de discipelen om zijn woorden door te geven, heeft Hij blijvende sporen achtergelaten. De wereld na pasen is niet meer de wereld vóór pasen. De weggerolde steen, de grafdoeken, de engelen en de discipelen wijzen alle op de Ene die dood in leven veranderde, droefheid in blijdschap, zonde in vergeving en uitzichtsloosheid in hoop. De Man van Nazareth is de Opgestane:

‘Ik ben de Eerste en de Laatste, en de Levende.

Ik ben dood geweest,

en zie, Ik ben levend tot in alle eeuwigheid,

en Ik heb de sleutels van de dood en het dodenrijk!’

(Op1:18).

De Koning gekroond

7

De Koning gekroond

Op de berg

De elf discipelen ontmoeten hun Meester op de bergtop in Galiléa waar ze zijn ‘ontboden’ (Mt26:32; 28:7,10,16). Alle ogen richten zich op Jezus, de Gestorvene én Opgestane. Het grootste deel van het gesprek is niet opgetekend, maar uit wat er wél genoteerd is, blijkt dat het niet meer hetzelfde is als eerst. Wat Jezus vroeger alleen indirect deed, doet Hij nu in onverbloemde termen: Hij spreekt over zijn macht en zijn koningschap. ‘Mij is gegeven alle macht in hemel en op aarde’ (Mt28:18; Hd1:3,6v; vgl. Mt7:29; 9:6; 11:27; 12:8; 21:23vv). De Zoon des mensen, voor zijn sterven de machteloze gevangene van Pilatus, representant van de almachtige keizer, claimt nu absoluut gezag: niet alleen over de aarde, maar ook over de hemel.

De locatie van de betreffende berg is onbekend. Wellicht is het dezelfde berg die wel vaker in het evangelie van Mattheüs wordt genoemd. Dan is het ook de plek waar Jezus de bergrede uitsprak, waar Hij vaak bad en vanwaar hij de menigten verschillende keren heeft toesproken. Deze berg bevindt zich op de oostelijke oever van het meer van Galiléa, tegenover Kapernaüm (Mt5:1; 14:23; 15:29; Jh6:3,16v). Vanaf deze berg heeft Jezus – net als Mozes ooit vanaf de Sinaï had gedaan – de grondbeginselen voor het leven als onderdaan in Gods rijk geproclameerd (Mt5-7). Op deze bergtop – wellicht in het bijzijn van de ‘500 broeders’ die 1 Korinthiërs 15:6 noemt – schetst Jezus nu de contouren van zijn komende rijk, zowel wat de grenzen betreft – het omvat aarde én hemel – als zijn regeringstermijn: het zal tot aan de voleinding van de eeuw blijven bestaan (Mt28:20).

Ooit heeft de satan Hem alle aardse koninkrijken aangeboden (Mt4:8v), maar Jezus wees dat aanbod af. Hij wilde zijn macht uit Gods hand ontvangen. Dat is blijkbaar na zijn opstanding inderdaad gebeurd: ‘Mij is gegeven alle macht’. God heeft Jezus de macht over de schepping geschonken. Als God de Zoon, één van de Personen in de Godheid, bezat Hij zulke macht al van alle eeuwigheid af. Maar in zijn mens-zijn beschikte Hij niet over zulke macht, want Hij was écht mens, met alle beperkingen die aan het mens-zijn verbonden zijn. Tijdens zijn leven heeft Jezus zijn Goddelijke macht wel gebruikt – wanneer Hij zieken genas, demonen uitdreef, de wind en de zee bestrafte en doden opwekte – maar dat deed Hij nooit ten behoeve van zichzelf. Vandaar dat Jezus op de berg toch iets nieuws aankondigt: God heeft een Mens absoluut en onbeperkt gezag gegeven: ‘Mij is gegeven alle macht!’.

De macht die Jezus ontvangen heeft, is de regeringsmacht van God zelf: het gezag om over de schepping te heersen (1Ko15:25vv). God heeft een Mens bekleed met de onbegrensde, eeuwige macht die alleen Hem toebehoort! Omdat Jezus God volkomen trouw bleef, zelfs toen dat de dood tot gevolg had, beloont God Hem in de opstanding met zijn eigen gezag (Fp2:6vv, met name vs9: ‘daarom…’).

Dit was ook Jezus’ gebed: ‘Vader, verheerlijk Mij [als Mens] bij Uzelf met de heerlijkheid die Ik [als God] bij U had voordat de wereld was’ (Jh17:5). Precies zo is het gebeurd: ‘Wij zien Jezus’ – de Mens die op aarde geleefd heeft – ‘met heerlijkheid en eer gekroond’, roept de schrijver van de Hebreeënbrief uit (Hb2:9). Jezus ontvangt de hemelse majesteit van God zelf, ‘de Koning der koningen en de Heer der heren’ (1Tm6:15). Bekleed met Gods regeringsmacht, onbegrensd qua ruimte en tijd, reikend tot aan het einde der tijden en zich uitstrekkend over hemel, aarde en dodenrijk, zal Jezus ook als ‘de Koning der koningen en Heer der heren’ regeren (Op1:18; 19:16).

Op deze gezagsoverdracht doelt ook de oude profetie van Daniël 7. Tijdens zijn verhoor door Kajafas heeft Jezus al aan zijn hemelse positie als Mensenzoon aan Gods rechterhand gerefereerd (Dn7:13; Mt26:64). Daarmee heeft Hij zichzelf als hemelse troonpretendent bekendgemaakt. Op de berg identificeert Jezus zich nogmaals met de Mensenzoon uit Daniël 7, maar nu als Degene die Gods macht inmiddels heeft ontvangen. De Mensenzoon wordt ‘heerschappij gegeven en eer en koninklijke macht, en alle volken, natiën en talen dienen hem’ (Dn7:14).

Jezus claimt ‘alle macht’ over ‘alle volken’ (Mt28:18vv). ‘Alle macht’ is Hem gegeven, dus de onbegrensde heerschappij, eer en macht van de Oude van dagen, van God zelf (Dn7:9v). Uit ‘alle volken’ zal Hij zijn discipelen roepen, want de hele aarde behoort tot zijn gezagsgebied. En zijn macht zal ‘alle dagen’ voortduren, want ‘zijn heerschappij is een eeuwige heerschappij, die niet zal vergaan, en zijn koningschap is één dat onverderfelijk is’ (Dn7:14). De ‘Alheid’ van God is zo met de Opgestane verbonden.

Jezus zendt vervolgens zijn volgelingen uit om nieuwe discipelen te roepen. Vroeger heeft Hij dat ook al eens gedaan (Mt10). Het nieuwe aan deze opdracht is evenwel dat de discipelen zich niet langer tot Israël hoeven te beperken (vgl. Mt10:5v). Jezus’ heerschappij strekt zich over de landsgrenzen uit. De discipelen worden geen vertegenwoordigers van Israël, Gods verbondsvolk, maar ze worden getuigen van Jezus (Hd1:8). Daaruit blijkt dat de Man van Nazareth meer is dan een gewone rabbi (vgl. Mt23:8vv).

Als Koning van het komende Godsrijk roept Hij onderdanen tot zijn rijk, ook nu nog. Degenen uit de volken die zich bekeren, worden geen ‘proselieten’, minderwaardige onderdanen van het Joodse volk, maar veranderen door hun doop in een volgeling van Jezus en verwerven zo een plaats in zijn koninkrijk (Ko1:12v). Daarmee worden ze weliswaar ‘nageslacht van Abraham’ (Rm4:11v), maar ze komen in een nieuwsoortige relatie met God. Ze dragen immers het doopzegel van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest met zich mee (Mt28:19).

Op de berg staat zo de Grote Koning (Mt28:18), die zijn volgelingen een Grote Opdracht geeft (Mt28:19v). Hij sluit af met het noemen van de Grote Krachtbron: Tot aan het einde van de tijden zal Hij, de Opgestane, bij hen zijn (Mt28:20). Daarmee bevestigt Mattheüs nog eenmaal Jezus’ alomtegenwoordigheid, een eigenschap die alleen God kenmerkt. De profetie die bij Jezus’ geboorte werd uitgesproken – ‘men zal Hem de naam Immanuël geven, dat is vertaald: God met ons’ (Mt1:23) – blijkt waar: Jezus verlaat de zijnen nooit! In Hem blijft God altijd bij hen!

Op de Olijfberg

De Heer Jezus blijft na zijn opstanding in totaal nog veertig dagen op aarde (Hd1:3; vgl. Hd13:31: ‘vele dagen’). Ooit had Hij zich gedurende veertig dagen in de woestijn op zijn openbare dienst voorbereid (Mk1:13). De veertig dagen tussen zijn opstanding en hemelvaart vormen als het ware de afsluiting van zijn dienst op aarde. Hij bereidt daarin zijn discipelen op hún openbare dienst voor: het uitvoeren van de Grote Opdracht.

Gedurende deze veertig dagen verschijnt Jezus regelmatig aan zijn volgelingen (1Ko15:4vv). Daarbij geeft Hij hun onderricht over ‘het koninkrijk van God’ en legt Hij hun Gods heilsplan uit: van de aankondiging van de komst van de Koning tot het aanbreken van het koninkrijk (Hd1:3). Eén vraag brandt op de tong van de discipelen. Het is een vraag die hen al jaren bezighoudt: Wanneer zal dat koninkrijk voor Israël eindelijk aanbreken? (Hd1:6).

Nu de discipelen de Heer Jezus als Overwinnaar kennen, is de vraag zo mogelijk nog prangender dan daarvoor. Hoewel hun vraag terecht is – nog steeds wacht immers Gods belofte van zijn koninkrijk op aarde – wijst Jezus zijn discipelen erop dat de tijden niet in zijn hand liggen, maar in die van zijn Vader (Hd1:7; vgl. Mk13:32). Het gaat de discipelen niet aan om Gods tijdsschema te kennen. Hun taak is om Jezus’ getuigen te zijn zolang het koninkrijk nog niet is aangebroken. De komst van Gods zichtbare koninkrijk op aarde blijft daarmee een zaak van de hemel. Als discipelen van de Koning hebben zij voorlopig enkel te gehoorzamen, “in de verwachting van de gelukkige hoop en verschijning van de heerlijkheid van onze grote God en Heiland, Jezus Christus” (Tt2:13). Eerst staat nog de Grote Opdracht op Gods agenda (Hd1:8).

De laatste momenten voor zijn hemelvaart brengt Jezus niet in Galiléa door, maar in de nabijheid van Jeruzalem. Jezus’ leidt zijn discipelen over de weg die ze al vele malen met elkaar hebben afgelegd: vanaf Jeruzalem, over de beek Kidron naar de Olijfberg. Daar vindt ook hun laatste ontmoeting plaats.

De plaatsaanduiding is significant: een sabbatsreis van Jeruzalem vandaan, de afstand die een Jood op sabbat mag afleggen (iets meer dan een kilometer), op de Olijfberg (Hd1:12). Dat is dus bij Betfagé, een dorpje op de oostelijke helling van de Olijfberg, dat de grens vormt van het Jeruzalemse sabbatsgebied (Lk24:50). Op precies die plek heeft Jezus enkele dagen voor zijn kruisiging het veulen bestegen om in koninklijke processie Jeruzalem te worden binnengeleid (Mk11:1). Bij Betfagé splitst de weg zich. Op deze tweesprong begint Jezus ook zijn koninklijke intocht in zijn hemelse rijk. De doorgaande weg leidt vanaf Jeruzalem naar Jericho, en vandaar naar Galiléa, het thuisland van de discipelen. De afslaande weg eindigt in Bethanië, waar het warme huis van Maria en Martha staat. En precies daar creëert de Heer Jezus een derde mogelijkheid: de weg naar boven, de weg naar het Vaderhuis (Jh14:1vv).

Volgens de traditie vindt Jezus’ hemelvaart ’s middags plaats. Als dit zo is, is Jezus ’s nachts geboren, ’s avonds gekruisigd, ’s ochtends opgestaan en midden op de dag verheerlijkt. We weten niet hoeveel discipelen de hemelvaart bijwonen – wellicht waren dat er zo’n 120 (Hd1:15). Als de Heer Jezus hen met zijn armen uitgespreid zegent, stijgt Hij op van de grond (Lk24:50v). De afstand wordt steeds groter, totdat Hij achter de wolken is verdwenen.

De laatste aanblik van de discipelen is die van Jezus’ handen. Zijn doorboorde handen worden zijn zegenende handen. De Man die het Offerlam is geweest, laat als Hogepriester bij zijn afscheid de priesterlijke zegen aan zijn volgelingen na (Nm6:23vv). De tijd van lijden is voorbij, de tijd van heerlijkheid breekt aan (vgl. Lk24:26,46). Jezus heeft zijn profetische dienst op aarde afgesloten. Zijn priesterdienst, begonnen als Middelaar op Golgotha, zal Hij als priester van een nieuwe orde (Hb7:17) in het hemelse heiligdom voortzetten (Hb8:1v). En in afwachting van zijn koningschap over Israël (Hd1:6) neemt Hij alvast zijn rechtmatige plaats op de troon in…

Het laatste wat de discipelen zien, is de wolk die Hem aan hun ogen onttrekt (Hd1:9). Of beter geformuleerd: Jezus gaat de wolk in, want het lijdt geen twijfel dat voor de derde maal de sjechina, het zichtbare teken van Gods tegenwoordigheid, verschijnt. Gods heerlijkheid wordt in de velden van Efratha zichtbaar als Jezus geboren wordt (Lk2:9). Wanneer Hij met Mozes en Elia in gesprek is, overschaduwt de wolk Hem en verbindt God opnieuw zijn heerlijkheid aan de Man op de berg (Lk9:34). Bij zijn hemelvaart gaat Jezus in de wolk in. Bij zijn geboorte was de sjechina in Jezus’ nabijheid, bij zijn verheerlijking vlak boven Hem, maar bij zijn hemelvaart neemt die wolk van heerlijkheid Hem op. In de wolk verdwijnt Hij van het netvlies van de discipelen.

Terwijl de discipelen hun Meester nastaren, verschijnen er twee engelen. Mogelijk zijn het dezelfde twee boodschappers als die op paasmorgen bij het open graf posteren. Zij verzekeren de discipelen dat Jezus op dezelfde wijze zal terugkomen als Hij ten hemel is gevaren. ‘Deze Jezus’ (Hd1:11) – niet een andere Jezus, maar de persoon van wie ze zojuist afscheid hebben genomen – zal op dezelfde wijze terugkeren en zijn voeten weer op de aarde plaatsen (Hd1:10v). Tekenen aan de hemel zullen dat moment inleiden, zodat iedereen de Zoon des mensen ‘op de wolken van de hemel met kracht en grote heerlijkheid’ zal zien komen (Mt24:30).

Deze belofte van de wederkomst echoot nog in de oren van de discipelen na als ze naar Jeruzalem terugkeren. Toen Jezus in Gethsémané gevangen werd weggevoerd, viel de kring van discipelen uiteen. De herder was geslagen en de schapen werden verstrooid. Nu de Heer Jezus hen opnieuw verlaat, blijft de groep aaneengesloten. Zij begrijpen de betekenis van de gebeurtenissen en daarom eindigt Jezus’ vertrek niet opnieuw in wanhoop, maar in aanbidding en blijdschap (Lk24:52v). Of zoals kerkvader Augustinus het heeft verwoord:

U voer voor onze ogen ten hemel

en we keerden bedroefd terug

om u terug te vinden in onze harten.

Koning aan Gods rechterhand

In tegenstelling tot het Joodse geloof dat de Messias na zijn verschijnen een blijvende aardse bestemming zou hebben (Jh12:34; Hen.62:14; Sib. 3:49vv), wijst Petrus er enkele dagen na de hemelvaart op dat de hemel Jezus voor een tijd moet ‘opnemen’ (Hd3:21). Zoals de dag van Jezus’ opstanding het leven van de discipelen radicaal veranderde, zo vormt het moment van zijn hemelvaart een omkeer in het leven van Jezus. De Dienaar wordt Heer. De Man van Nazareth wordt de Man van de Troon. Het aardse Offerlam wordt de hemelse Hogepriester. De Man die door God gezonden was, keert naar zijn Opdrachtgever terug – “voortreffelijk, goede en trouwe slaaf, ga de vreugde van je heer in!” (Mt25:21,23) – om daar met de eeuwige heerlijkheid van de Almachtige zelf getooid te worden (Jh17:4v).

Het lijkt alsof de schepping bij het mens-zijn van haar Schepper betrokken is geweest. ‘De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt het werk van zijn handen’ (Ps19:2). Een ster schittert bij Jezus’ geboorte (Mt2:2,9v). De zon verduistert tijdens zijn sterven (Lk23:44). En de wolken dragen Hem naar de hemel, waar ze Hem als het ware tot de dag van zijn terugkeer bewaren (Op1:7).

Ook de hemelbewoners – ‘begerig’ als ze zijn om een blik op Gods plannen te werpen (1Pt1:12) – zien met buitengewone belangstelling toe. Engelen kondigen Jezus’ geboorte aan de herders aan (Lk2:9,13) en engelen dienen Hem in de woestijn (Mk1:13). In Gethsémané sterkt een engel Hem (Lk22:43) en zijn opstanding wordt door engelen aan de vrouwen bekendgemaakt. Als Jezus zijn hemelse troon bestijgt, verschijnen er evenzo engelen en ook als Hij terugkeert, zal Hij door engelen worden vergezeld (Mt24:31). Tot in eeuwigheid zijn deze ‘dienende geesten’ (Hb1:14) de Opgestane onderworpen (1Pt3:22).

Van God wordt gezegd dat Hij ‘de wolken tot zijn wagen maakt’ (Ps104:3). Het is alsof ook Jezus op de wolken ten hemel vaart. Of in de woorden van Daniël: De Mensenzoon begeeft zich ‘met de wolken des hemels’ naar de Oude van dagen (Dn7:13v). Jezus is ‘de hemelen doorgegaan’ (Hb4:14) en ‘opgevaren boven alle hemelen’ (Ef4:10). Hij stijgt hoger dan de eerste hemel – de hemel van wolken, vogels en straalvliegtuigen – passeert de tweede hemel – de hemel van de sterren en andere hemellichamen – om de derde hemel binnen te gaan, de troonzaal van God.[115] Hier is de eindbestemming: de troon van de Almachtige!

Markus verbindt Jezus’ hemelvaart dan ook met zijn zitten ‘aan de rechterhand van God’ (Mk16:19; vgl. Hb1:3). In de Joodse beeldspraak symboliseert ‘Gods rechterhand’ Gods oneindige kracht en zijn alomtegenwoordige majesteit (Ex15:6v; Ps20:7; Js48:13). Dat Jezus nu ‘aan de rechterhand van God’ zit, betekent dat Hij in Gods eer, macht en regering deelt – precies zoals Hij heeft gezegd: ‘Mij is gegeven alle macht in de hemel en op de aarde!’ (Mt28:18). Jezus ontvangt de absolute macht van de soevereine God zelf!

De sjechina die de omstanders bij Jezus’ hemelvaart waarnemen, getuigt van Gods koninklijke en rechterlijke macht die aan Jezus wordt geschonken. Uit het verschijnen van de wolk blijkt dat de Heer Jezus gelijk had. Zijn vermeende lastering – ‘Ik zeg u: van nu aan zult u de Zoon des mensen zien zitten aan de rechterhand van de kracht en zien komen op de wolken van de hemel’ (Mt26:64) – vormde ooit de grondslag voor het doodvonnis van de Joodse Raad. Zijn hemelvaart bewijst dat Jezus’ claim voor het Sanhedrin waar is. En zijn veroordeling dus onterecht. De hemel weigert Jezus niet, maar erkent en ontvangt Hem. Het vormt het bewijs dat God Hem inderdaad tot ‘Heer en Christus’ heeft gemaakt (Hd2:32vv). Hij wordt ‘in heerlijkheid opgenomen’ (1Tm3:16) en ontvangt van God zelf diens macht en gezag. Vanaf dit moment is Gods troon dubbel bezet: God deelt zijn regeringsmacht met Jezus, die naast Hem aan zijn rechterhand staat (Hd7:55). Hij moet regeren totdat al zijn vijanden zich aan Hem zullen onderwerpen (1Ko15:25).

Jezus’ hemelvaart representeert niet alleen een vertrek, maar ook een aankomst. Het markeert het einde van Jezus’ aardse dienst, maar tevens het begin van zijn hemelse dienst. Het vormt het einde van zijn leven onder de beperkingen van het mens-zijn op aarde, maar de aanvang van een eeuwigheid in hemelse volmaaktheid.

De hemelvaart, een in ruimte en tijd identificeerbare gebeurtenis, vormt daarmee een nieuw keerpunt in Jezus’ leven. Jezus had al aangekondigd dat Hij naar het huis van zijn Vader zou terugkeren (Jh14:2) en naar zijn Vader zelf (Jh16:17): ‘Ik ben van de Vader uitgegaan en in de wereld gekomen; Ik verlaat de wereld weer en ga heen naar de Vader’ (Jh16:28). Deze tekst vormt daarmee een compacte samenvatting van Jezus’ leven. Vanuit de hemel was Hij naar de aarde gekomen om als mens te leven, zijn Vader te dienen en Hem door leven en sterven te verheerlijken. En nu keert Hij van de aarde naar de hemel terug, om de eeuwigheid bij zijn Vader door te brengen. De hemel was zijn verleden en de hemel vormt zijn toekomst, want de hemel is zijn Thuis! (vgl. Jh3:13).

De Man van Nazareth

Het laatste wat de wereld van de Man van Nazareth heeft gezien, zijn de gespreide armen van een Veroordeelde op het kruis, stervend na een veroordeling door het Joodse Sanhedrin en het vonnis van de Romeinse stadhouder. Maar diegenen die de Man van Nazareth beter hebben leren kennen, houden een ander beeld op hun netvlies: dat van de gespreide armen van een zegenende Overwinnaar die de hemel binnengaat om aan de rechterzijde van de troon van God plaats te nemen (Lk24:51v).

De Man van Nazareth heeft geen zichtbare sporen op aarde nagelaten. Hij heeft geen boeken geschreven of monumenten opgericht. Hij heeft geen veldslagen gewonnen of een dynastie gevormd. Zijn enige nalatenschap is te vinden in de brandmerken in de harten van zijn volgelingen. Zoals God eens in de Man van Nazareth voor mensen zichtbaar werd (Jh1:18), zo wordt God vandaag tastbaar in Jezus’ volgelingen (1Jh4:12). In de discipelen kan de Meester herkend worden (Mt10:25), in hun liefde zijn liefde (Jh13:34v), in hun leven zijn leven (1Jh2:6). Doordat de levenswandel van Jezus’ volgelingen de kenmerken draagt van de levenswandel van de Meester, heeft Jezus tóch zijn voetafdruk op de aarde achtergelaten. En wel op een veel grootsere wijze dan Hij enkel door zijn eigen leven had kunnen doen. Doordat de tarwekorrel in de aarde viel en stierf, komt er een halm, en een aar, en vele nieuwe tarwekorrels (Jh12:24).

Dat wil niet zeggen dat de Man van Nazareth zelf geen betekenis meer heeft. Zoals Hij op een wolk de hemel binnenging, zo zal Hij ook ooit op een wolk terugkeren (Mt26:64; Op1:7). En zoals zijn voeten vroeger het contact met de Olijfberg verbraken, zo zal Hij eens op exact dezelfde plaats weerkomen, op de Olijfberg ten oosten van Jeruzalem (Zc14:4v). Op palmzondag had Hij op een ezelsveulen plaatsgenomen om als Koning Jeruzalem te worden binnengehaald. Straks zal Hij diezelfde koninklijke tocht opnieuw maken, wederom gezeten op een ezelsveulen en met Jeruzalem als einddoel (Zc9:9).

Op dat moment zal zijn presentatie aan zijn volk Israël niet voor de tweede maal aan een kruis eindigen, maar op een troon. Dan zal Hij niet opnieuw vóór een rechterstoel gedaagd worden, maar óp de rechterstoel zitten. Dan zal Hij niet met een purperen schertsmantel worden bekleed, maar in een koningsgewaad worden gehuld dat met de bloedspetters van zijn vijanden gesierd wordt (Js63:1vv). Dan zal Jeruzalem niet langer bezet gebied zijn, onderhorig aan een vreemde keizer, maar zal het Sion heten, het centrum van de aarde, een sierlijke kroon in de hand van God (Js62:2v). Dan zullen niet langer vreemde wetten vanuit een verre stad Israëls onderdanen dwingen zich naar de grillen van de buitenlandse fiscus te voegen (Lk2:1vv), maar zullen verheven Goddelijke wetten vanuit Sion over de aarde uitgaan (Js2:3). Dan zal niemand meer een keizer of andere aardse machthebber aanbidden, want dan zal er maar Eén zijn die geëerd wordt: de Koning op de troon van David, de Sterke God, de Vredevorst! (Js9:5v; Zc14:9).

Wie is de Man van Nazareth? Het antwoord is door de centurio bij het kruis gegeven: ‘Waarlijk, deze mens was Gods Zoon!’ (Mk15:39). Zijn opstanding vormt daarvan het bewijs (Rm1:4) en zijn hemelvaart garandeert dat God Hem inderdaad het eeuwige koningschap heeft toevertrouwd. Jezus zal eens over alle volken regeren! (Ps2:7vv; 110:1,4). De vraag van Pilatus – ‘bent u een koning?’ – is door God bevestigend beantwoord. De Man van Nazareth is een koning. De enige vraag die nog overblijft is die van de discipelen over wanneer zijn koninkrijk zal aanbreken (Hd1:6).

Wie is de Man van Nazareth? Het meest sprekende antwoord volgt door de vraag anders te formuleren: Waar is de Man van Nazareth? De Man van Nazareth zit aan Gods rechterhand! Daarmee is meteen duidelijk wie Hij is: Gods Gezalfde, Gods Koning, de Mensenzoon aan wie God de aarde onderwerpt… (Ps2:6). Hij is de ‘wonderbare Raadsman, de sterke God, de eeuwige Vader, de Vredevorst’ (Js9:5)

De contouren van het Godsrijk tekenen zich al af. Het moment dat de zon der gerechtigheid met genezing onder haar vleugelen zal opgaan, nadert snel (Ml4:2). Dan zal God zijn eeuwige koninkrijk oprichten en de scepter in de handen van zijn Gezalfde leggen, de Man van Nazareth. Hemel en aarde zullen dan onder één Hoofd worden samengebracht (Ef1:10).

Ooit werd Jezus in een houten voerbak gelegd omdat er voor Hem geen andere plaats was en niemand in de paleizen belangstelling voor Hem toonde. Eens werd Jezus als misdadiger aan een houten kruis terechtgesteld, omdat zijn volk Hem niet wilde erkennen en geen gouden kroon voor Hem over had. Straks zal Hij de almachtige Heerser over de schepping worden, met de hemel als troonzaal en Gods gezag als kroon, en als de Koning der koningen en Heer der heren regeren. Op dat moment zullen hemelse stemmen de Man van Nazareth toezingen (Op11:15):

Het koninkrijk van de wereld van onze Heer

en van zijn Christus is gekomen,

en Hij zal regeren tot in alle eeuwigheid!.

Dan zullen de woorden van de engel Gabriël aan Maria hun vervulling vinden (Lk1:32v):

En God, de Heer, zal hem de troon van zijn vader David geven. Tot in eeuwigheid zal Hij koning zijn over het volk van Jakob, en aan zijn koningschap zal geen einde komen!

Wie is de Man van Nazareth?

Nawoord

Wie is de Man van Nazareth?

Op de vooravond van zijn sterven doet Jezus één van de meest exclusieve uitspraken van het christendom (Jh14:6):

Ik ben de weg, de waarheid en het leven;

niemand komt tot de Vader dan door Mij!

Deze woorden moeten de dag erop nog in de oren van zijn discipelen hebben nageklonken, wanneer zij hun Meester hulpeloos aan een kruis zien lijden. Ze hadden gehoopt dat Hij hen van de Romeinse overheerser zou verlossen. Ze hadden verwacht dat Hij de Judeeërs zou mobiliseren om in een machtige vuistballing het Romeinse gezag te tarten en de keizer van zijn troon te stoten. Nu hangt Hij daar, machteloos en zonder iets te hebben bereikt. Golgotha ademt een sfeer van zinloosheid. Hoe kan deze Man, bestemd voor het niets, de ‘weg’ tot de ware verlossing vormen?

De heuvel Golgotha staat symbool voor gerechtigheid. Romeinse soldaten voltrekken daar de doodstraf over veroordeelde criminelen. Als gevolg van het vonnis van de stadhouder hangt ook Jezus naakt aan het kruis. Geleerde farizeeën en vrome priesters trekken smalend over de weg voorbij. De avond ervoor had Jezus nog beweerd dat Hij de ‘waarheid’ was. Maar zijn pretenties zijn verdampt, zijn plannen ontmaskerd. Wat kan die Mislukkeling zijn ontgoochelde discipelen nou over waarheid leren? Zijn eigen woorden hebben Hem naar het kruis gebracht. Wat is er überhaupt van zijn woorden waar?

Golgotha geurt naar de dood. Romeinse terechtstellingen worden immers niet door zachtzinnigheid gekenmerkt. De aanblik van de Gekruisigde is te vreselijk, het gebeuren te afschuwwekkend. Jezus wordt op wrede wijze aan een ruwe balk gespijkerd, en zijn gemartelde, bebloede lichaam wacht tergend langzaam op het intreden van de verlossing van de dood. En toch heeft Jezus nog maar kort daarvoor beweerd dat Hij het ‘leven’ is. Hoe kan een Man wiens leven zelf op het randje van de dood balanceert, nou beweren het echte leven te bezitten?

Pas later krijgen de discipelen op deze drie vragen antwoord. Na Jezus’ opstanding, zijn hemelvaart en de uitstorting van de Heilige Geest leren ze begrijpen dat Jezus’ verlossing in eerste instantie een geestelijke verlossing betreft. Dat Jezus niet de weg naar de keizer wijst, maar de weg naar God. Of eigenlijk is Hij niet – zoals de profeten voor Hem – alleen maar een wegwijzer, maar Hij is die weg zelf!

De discipelen leren later om Golgotha met andere ogen te bekijken. De ontklede, vervloekte Man van Nazareth blijkt de sleutel tot ware Godskennis. Hij personifieert de waarheid omtrent God. Op Golgotha word namelijk zichtbaar wie God echt is: een heilige God, die de zonden van mensen niet door de vingers kan zien; maar ook een genadige God, die de straf daarvoor op zijn eigen Zoon uitoefent, zodat voor mensen vergeving mogelijk is!

En ten slotte ontdekken de discipelen dat de doodsscéne op Golgotha in feite een kraamkamer van eeuwig leven vormt. Jezus’ triomfantelijke roep ‘het is volbracht’ verkondigt de overwinning op de satan, de vorst van de dood. Veel godsdiensten claimen mensen te helpen het ware leven, het echte geluk, goddelijkheid, of wat dan ook te vinden. Maar alleen het christendom maakt die pretentie waar. Alleen door Jezus is het mogelijk God echt te leren kennen. Dat is het eeuwige, Goddelijke leven dat Hij aan mensen aanbiedt (Jh17:3; 1Jh5:20).

Door de zondeval is Adam van God vervreemd. Zijn nageslacht deelt in dat lot. Maar Jezus biedt mensen een weg terug aan. Of beter: de enige weg naar God (Hd4:12; 1Tm2:5). Want Jezus is dé weg. Sinds de zondeval is de mens het zicht op God kwijtgeraakt. Maar in Jezus wordt nu zichtbaar wie God is. In Hem wordt de waarheid omtrent God helder. Want Jezus is dé waarheid. Door de zondeval is de mens in de macht van de dood geraakt. Jezus biedt mensen het leven aan, het eeuwige leven. Want Jezus is hét leven.

Jezus zegt klip en klaar: ‘Niemand komt tot de Vader dan door Mij’. De Man van Nazareth heeft een exclusief recht op de weg naar God. Hij is de enige die ons in de waarheid omtrent God kan invoeren. Niemand die de bijbel oprecht leest, kan tot een andere conclusie komen: Jezus is de sleutel tot het echte leven voor mensen van welke tijd dan ook.

Het lezen van dit boek is daarom niet vrijblijvend. Een ontmoeting met de Man van Nazareth leidt tot een keus: vóór Hem, of tégen Hem. Het gaat niet zoals Anatole France de oud geworden Pilatus in zijn landhuis in Baiae peinzend laat antwoorden wanneer de naam van Jezus valt: “Jésus de Nazareth? Je ne me rappelle pas. Jezus van Nazareth? Die herinner ik me niet…”[116] Pilatus moet zich – ongewild – over Jezus een oordeel vormen en het antwoord bepaalt de rest van zijn leven. Dezelfde vraag ligt nu voor u: Wie is de Man van Nazareth? Een koning of een misleider?

Ik hoop dat dit boek eraan heeft bijgedragen dat u op deze vraag een antwoord heeft gevonden. De Man die in de nachtelijke velden van Efratha geboren wordt, die zich in de Jordaan door de profeet met de kameelharen mantel laat dopen, de ontmoeting met satan in de wildernis glansrijk doorstaat, schittert in het illustere gezelschap van Mozes en Elia, maar huilt wanneer men Hem op een ezel de stad van de grote Koning binnenleidt, is de Zoon van God. De man die met een vooruitziende blik het brood en de beker aan zijn discipelen aanreikt, die geknield in de koele aarde zijn tranen aan God offert, die zich laat vastspijkeren door hardhandige soldaten, is de Zoon des mensen. De man die op paasmorgen in heerlijkheid de dood van zich afschudt, het leven herneemt en de troon van God bestijgt om zijn vijanden tot een voetbank voor zijn voeten te maken – die Man, Jezus van Nazareth, is Gods Gezalfde, zijn Koning. Hij is de Christus van God en de allerhoogste Heer. Die Man is geen misleider, maar Koning over de schepping. En Koning over uw leven.

De woorden van de Man van Nazareth klinken nog steeds: ‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij!’. Jezus liet zich door discipelen, vrouwen en pelgrims ontmoeten. En Hij wil ook u ontmoeten. Zijn evangelie van vergeving en leven, van verlossing, waarheid en heerlijkheid wordt naar zijn opdracht nog steeds over de hele aarde verkondigd. Ik hoop dat u zijn aanbod accepteert en door Hem God leert kennen. En dat u op de grondslag van zijn sterven aan het kruis zicht krijgt op Gods oneindige liefde en via Hem de weg naar de Vader vindt. En dat u dan door de Gekruisigde en Opgestane het eeuwige leven ontvangt.

Gebruikte afkortingen

Gebruikte afkortingen

Bijbelboeken

Gn              Genesis

Ex              Exodus

Lv              Leviticus

Nm              Numeri

Dt              Deuteronomium

Jz              Jozua

Ri              Richteren

Ru              Ruth

1Sm              1 Samuël

2Sm              2 Samuël

1Kn              1 Koningen

2Kn              2 Koningen

1Kr              1 Kronieken

2Kr              2 Kronieken

Ea              Ezra

Ne              Nehemia

Es              Esther

Jb              Job

Ps              Psalmen

Sp              Spreuken

Pr              Prediker

Hl              Hooglied

Js              Jesaja

Jr              Jeremia

Kl              Klaagliederen

Ez              Ezechiël

Dn              Daniël

Hs              Hosea

Jl              Joël

Am              Amos

Ob              Obadja

Jn              Jona

Mi              Micha

Na              Nahum

Hk              Habakuk

Zf              Zefanja

Hg              Haggaï

Zc              Zacharia

Ml              Maleachi

Mt              Mattheüs

Mk              Markus

Lk              Lukas

Jh              Johannes

Hd              Handelingen

Rm              Romeinen

1Ko              1 Korinthiërs

2Ko              2 Korinthiërs

Gl              Galaten

Ef              Efeziërs

Fp              Filippenzen

Ko              Kolossenzen

1Th              1 Thessalonicenzen

2Th              2 Thessalonicenzen

1Tm              1 Timótheüs

2Tm              2 Timótheüs

Tt              Titus

Fm              Filémon

Hb              Hebreeën

Jk              Jakobus

1Pt              1 Petrus

2Pt              2 Petrus

1Jh              1 Johannes

2Jh              2 Johannes

3Jh              3 Johannes

Jd              Judas

Op              Openbaring

Pseudepigrafische, rabbijnse en historische bronnen

An.              Anaphora Pilati (gebaseerd op Tischendorf-A)

Hen.              Henoch

Makk.              Makkabeeën

Ps. Sal.               Psalmen van Salomo

Jub.               Jubileeën

Jud.              Judith

Ps-Phocyl.               Pseudo-Phocylides

Sib.              Sibyllijnen (Sibyllini Libri)

Tob.              Tobit

Wijsh.              Wijsheid van Salomo

Sir.              Wijsheid van Jezus ben Sirach (‘Ecclesiasticus’)

2Bar.              Tweede (Syrische) Apocalyps van Baruch (Apocalypsis Baruch Syriaca)

4Ea              4 Ezra

b.               Babylonische Talmoed

j.               Jeruzalemse (Palestijnse) Talmoed

t.               Tosefta

m.               Misjna

Ab.              ‘Abot

Ber.              Berakot

Chag.              Chagiga

Dem.               Demai

Ketub.               Ketubot

Mak.              Makkot

Meg.              Megilla

Men.              Menachot

Mid.              Middot

Ohol.               Oholot

Pes.               Pesachim

Rosj Hasj.               Rosj Hasjanna

Sjab.               Sjabbat

Sanh.               Sanhedrin

Sjeq.               Sjeqalim

Sot.              Sotah

Suk.              Sukka

Ta‘an.               Ta‘anit

Yebam.              Yebamot

Yoma              Yoma

Zeb.              Zebachim

Gen.R.              Genesis Rabba

Midr.              Midrasj (gevolgd door het bijbelboek)

‘Olam Rab.              Rabbi Yose ben Halafta, Seder ‘Olam Rabba

Pesiq.R.               Pesiqta Rabbati

R.Nathan              ‘Abot de Rabbi Nathan

Sifra Deut.              Sifra Deuteronomium

1Apol.              Justinus de Martelaar, Apologia

1QM              Dode Zee Rollen, Milchama (Oorlogsrol)

1QS              Dode Zee Rollen, Serek haYachad (Gemeenschapsregel, 1Q28)

Ad Paul. 58              Hiëronymus, Epistula 58 Ad Paulinum

Adv. Marc.               Tertullianus, Adversus Marcionem

Adv. Pag.               Paulus Orosius, Historiæe adversum Paganos

Ann.              Tacitus, Annales

Ap.              Tertullianus, Apologeticum

Con. Cels.               Origines, Contra Celsum

Con. Faus.              Augustinus, Contra Faustum

Cons.              Seneca, Ad Marciam de Consolatione

Dial. Tryph.               Justinus de Martelaar, Dialogus cum Tryphone Judæo

Digest.              Justinianus, Digesta seu Pandectæ

Ep. Sev.              Paulinus van Nola, Epistula 31Ad Severum

Flacc.              Philo Judæus, In Flaccum

Hist.              Tacitus, Historiæ

Hist. Apod.              Herodotus, Historiës Apodeksis (‘Historiën’)

Hist. Eccl.               Eusebius, Historia Ecclesiastica  (‘Kerkgeschiedenis’)

Hist. Rom.              Dio Cassius, Historia Romana

Hom.              Johannes Chrysostomus, Homilia

In Dan..              Hippolytus Romanus, Interpretatio in Danielem

In Es.              Hieronymus, Commentariorum in Esaiam libri

In Gen.              Hippolytus Romanus, Commentario In Genesim

In Matt.              Origines, Commentarii In Matthæum

In Verr.              Cicero, In Verrem

J. Oorl.               Flavius Jozefus, Bellum Judaicum (‘Joodse Oorlogen’)

J. Oudh.               Flavius Jozefus, Antiquitates Judaicæ (‘Joodse Oudheden’)

Leg. Gai.               Philo Judæus, Legatio ad Gaium

Legib.              Philo Judæus, De Specialibus Legibus

Mort.              Lactantius, De Mortibus Persecutorum

Nat. Hist.              Plinius maior, Naturalis Historia

Nero              Suetonius, De Vita Cæsarum: Nero

Opf.              Philo Judæus, De Opificio Mundi

Pa. Comp.              (pseudo-)Cyprianus, De Pascha Computus

Pet.              Augustinus, Contra Litteras Petiliani Donatistæ Cortensis, episcopi (Antwoord op de Brieven van Petilian de Donatist, Bisschop van Cirta)

Phil.              Ignatius van Antiochë, Epistula ad Philadelfiesi

Poem.              Gregorius van Nazianzus, Poemata Arcana

Pol.              Plato, Politeia (‘de Staat’)

Psalmis              Eusebius, In Psalmis (gevolgd door psalmverwijzing)

Satyr.              Petronius, Satyricon

Test. Juda.              Testamenta XII Patriarcharum, Testament van Juda

Test. Levi              Testamenta XII Patriarcharum, Testament van Levi

Test. Rub.              Testamenta XII Patriarcharum, Testament van Ruben

Test. Sim.              Testamenta XII Patriarcharum, Testament van Simeon

Vesp.              Suetonius, De Vita Cæsarum: Vespasianus

Vita              Flavius Jozefus, Vita

Vita Const.              Eusebius, Vita Constantini

Overige afkortingen

bijv.              bijvoorbeeld

LXX              Septuaginta

NBV              Nieuwe Bijbelvertaling (2004)

n.Chr.              na Christus

SV              Statenvertaling

vgl.              vergelijk

v              en volgende vers

v.Chr.              voor Christus

vv              en volgende verzen

Geraadpleegde literatuur

Commentaren op de evangeliën

Barret, C.K., The Gospel according to St. John, An Introduction with Commentary and Notes on the Greek Text, London, 1978.

Besser, W.F., Die Leidensgeschichte nach den vier Evangelisten, Halle, 1890.

Boice, J.M., The Gospel of John, 5 vols., Grand Rapids, 1985.

Bock, D.L., Luke, Baker Exegetical Commentary, 2 vols., Grand Rapids, 1994/1996.

Bouma, C., Het Evangelie naar Johannes, in: Korte Verklaring der Heilige Schrift, Kampen, 1933.

Bruce, A.B., The Synoptic Gospels, in: W.R. Nicoll, The Expositor’s Greek Testament, Grand Rapids, reprint 1988.

Bruggen, J. van, Christus op Aarde, in: Commentaar op het Nieuwe Testament, Kampen, 1987.

Bruggen, J. van, Mattheüs, het Evangelie voor Israël, in: Commentaar op het Nieuwe Testament, Kampen, 1990.

Bruggen, J. van, Markus, het Evangelie volgens Petrus, in: Commentaar op het Nieuwe Testament, Kampen, 1988.

Bruggen, J. van, Lukas, het Evangelie als Voorgeschiedenis, in: Commentaar op het Nieuwe Testament, Kampen, 1993.

Bruins, C., Hij heeft onder ons gewoond, Vaassen, 1984.

Carson, D.A., Matthew, in: The Expositor’s Bible Commentary, Grand Rapids,  1984.

Carson, D.A., The Gospel according to John, Grand Rapids, 1991.

Cole, R.A., The Gospel according to St. Mark, An Introduction and Commentary, in: Tyndale New Testament Commentaries, Leicester, 1961.

Dods, M., The Gospel of St. John, in: W.R. Nicoll, The Expositor’s Greek Testament, vol.1, Grand Rapids, z.j.

Edwards, J.R., The Gospel According to Mark, The Pillar New Testament Commentary, Grand Rapids, 2002.

Filson, F.V. A Commentary on the Gospel according to St. Matthew, Harper’s New Testament Commentaries, Peabody, repr. 1988.

France, R.T., The Gospel of Mark, New International Greek Testament Commentary, Grand Rapids, 2002.

France, R.T., The Gospel of Matthew, The New International Commentary on the New Testament, Grand Rapids, 2007.

Gaebelein, A.C., Wij hebben zijn Heerlijkheid Aanschouwd, Apeldoorn, 1980.

Gaebelein, A.C., Zie, uw Koning komt, Vaassen, 1986.

Geldenhuys, N., The Gospel of Luke, The New International Commentary on the New Testament, Grand Rapids, reprint 1988.

Godet, F., Commentaar op het Evangelie van Lukas, 2 dln., Utrecht, 1888.

Gooding, D., According to Luke, Grand Rapids, 1987.

Green, J.B., The Gospel of Luke, The New International Commentary on the New Testament, Grand Rapids, 1997.

Greijdanus, S., Het Evangelie naar Lucas, in: Korte Verklaring der Heilige Schrift, 2 dln., Kampen, 1941.

Grosheide, F.W., Het Heilige Evangelie volgens Mattheüs, Amsterdam, 1922.

Gundry, R.H., Mark, A Commentary on his Apology for the Cross, Grand Rapids, 1993.

Henry, M., The Four Gospels, in: Matthew Henry’s Commentary, London, repr. 1974.

Houwelingen, P.H.R. van, Johannes, Het Evangelie van het Woord, in: Commentaar op het Nieuwe Testament, Kampen, 1997.

Hurtado, L.W., Mark, Good News Bible Commentary, Basingstoke, 1984.

Johnson, S.E., A Commentary on the Gospel according to St. Mark, Harper’s New Testament Commentaries, Peabody, repr. 1988.

Keener, C.S., A Commentary on the Gospel of Matthew, Grand Rapids, 1999.

Keener, The Gospel of John, A Commentary, 2 dln., Peabody, 2003.

Kelly, W., Lezingen over het Evangelie van Mattheüs, 2 dln., Den Haag, z.j..

Lane, W.L., The Gospel of Mark, The New International Commentary on the New Testament, Grand Rapids, 1974.

Lange, J.P., Das Evangelium nach Matthäus, in: Theologisch-homiletisches Bibelwerk, Bielefeld, 1861.

Lange, J.P., Das Evangelium nach Markus, in: Theologisch-homiletisches Bibelwerk, Bielefeld, 1861.

Lange, J.P., Das Evangelium nach Johannes, in: Theologisch-homiletisches Bibelwerk, Bielefeld, 1868.

Leaney, A.R.C., A Commentary on the Gospel according to St. Luke, Harper’s New Testament Commentaries, Peabody, repr. 1988.

Leeuwen, J.A.C. van, Het Heilig Evangelie naar de Beschrijving van Markus, Amsterdam, 1928.

Leeuwen, J.A.C., Het Evangelie naar Markus, in: Korte Verklaring der Heilige Schrift, Kampen, 1964.

Liefeld, W.L., Luke, in: The Expositor’s Bible Commentary, Grand Rapids,  1984.

Lightfoot, J., A commentary on the New Testament from the Talmud and Hebraica, 4 dln., Peabody, reprint 1989.

MacArthur, J.F., Matthew, The MacArthur New Testament Commentary, 4 dln., Winona Lake, 1985-1989.

MacArthur, J.F., John, The MacArthur New Testament Commentary, 2 dln., Winona Lake, 2006-2008.

Marshall, I.H., Commentary on Luke, New International Greek Testament Commentary, Grand Rapids, 1978.

Mitchell, J.G., An Everlasting Love, A Devotional Study of the Gospel of John, Portland, 1982.

Morris, L., The Gospel according to John, The New International Commentary on the New Testament, Grand Rapids, 1971.

Morris, L., The Gospel according to St. Luke, An Introduction and Commentary, in: Tyndale New Testament Commentaries, Leicester, 1974.

Morris, L., The Gospel according to Matthew, The Pillar New Testament Commentary, Grand Rapids,1992.

Nolland, J., The Gospel of Matthew, New International Greek Testament Commentary, Grand Rapids, 2005.

Oosterzee, J.J. van, Das Evangelium nach Lukas, in: Theologisch-homiletisches Bibelwerk, Bielefeld, 1861.

Pink, A.W., Exposition of the Gospel of John, Grand Rapids, 1975.

Ridderbos, H.N., Het Evangelie naar Mattheüs, in: Korte Verklaring der Heilige Schrift, 2 dln., Kampen, 1941/1946.

Sanders, J.N., and B.A. Martin, A Commentary on the Gospel according to St. John, Harper’s New Testament Commentaries, Peabody, repr. 1988.

Strack, H.L. und P. Billerbeck, Das Evangelium nach Matthäus, in: Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch, Bd. 1, München, 1922.

Strack, H.L. und P. Billerbeck, Das Evangelium nach Markus, Lukas und Johannes und die Apostelgeschichte, in: Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrasch, Bd. 2, München, herdruk 1989.

Tasker, R.V.G., The Gospel according to St. John, An Introduction and Commentary, in: Tyndale New Testament Commentaries, Leicester, 1960.

Tasker, R.V.G., The Gospel according to St. Matthew, An Introduction and Commentary, in: Tyndale New Testament Commentaries, Leicester, 1961.

Tenney, M.C., John, in: The Expositor’s Bible Commentary, Grand Rapids, 1981.

Waal, C. van der, Commentaar op het Evangelie naar Johannes, Goes, 1984.

Wessel, W.W., Mark, in: The Expositor’s Bible Commentary, Grand Rapids, 1984.

Overige werken

Baarslag, D.J., De Geweldigste Crisis, Baarn, z.j..

Bailey, K.E., Jesus through Middle Eastern Eyes, Cultural Studies in the Gospels, Downers Grove, 2008.

Baly, D., The Geography of the Bible, A Study in Historical Geography, London, 1959.

Barret, C.K., The New Testament Background: Selected Documents, London, 1958.

Barton, T., Ancient Astrology, London, 1994.

Bauckham, R., The Book of Acts in its First Century Setting, Volume 4: Palestinian Setting, Grand Rapids, 1995.

Bauckham, R., The Jewish World around the New Testament, Grand Rapids, 2010.

Beale, G.K., and D.A. Carson, Commentary on the New Testament Use of the Old Testament, Grand Rapids, 2007.

Blinzler, J., Der Prozess Jesu, Regensburg, 1955.

Bock, D.L., Jesus according to Scripture. Restoring the Portrait from the Gospels, Grand Rapids/Leicester, 2002.

Bock, D.L., en R.L. Webb, Key Events in the Life of the Historical Jesus, Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament, 247, Tübingen, 2009.

Bond, H.K., Pontius Pilate in History and Interpretation, Society for New Testament Studies, Monograph Series, vol.100, Cambridge, 1998.

Bond, H.K., Caiaphas, Friend of Rome and Judge of Jesus?, Louisville, 2004.

Boring, M.E., K. Berger en C. Colpe, Hellenistic Commentary to the New Testament, Nashville, 1995.

Brandon, S.G.F., The Trial of Jesus of Nazareth, London, 1968.

Bromiley, G.W., The International Standard Bible Encyclopedia, 4 dln., Grand Rapids, 1979.

Bushwick, N., Understanding the Jewish Calender, Jerusalem, 1989.

Buss, S., Roman Law and History in the New Testament, London, 1901.

Carson, D.A., P.T. O’Brien en M.A. Seifrid, Justification and Variegated Nomism, Volume 1 – The Complexities of Second Temple Judaism, Tübingen, 2001.

Charlesworth, J.H., and L.L. Hohns, Hillel and Jesus, Comparisons of Two Major Religious Leaders, Minneapolis, 1997.

Collins, J.J., The Scepter and the Star, Messianism in the Light of the Dead Sea Scrolls, Grand Rapids, 2010.

Collins, J.J., and D.C. Harlow, The Eerdmans Dictionary of Early Judaism, Cambridge, 2010.

Crossan, J.D., God & Empire, Jesus against Rome, Then and Now, San Francisco, 2007.

Daube, D., The New Testament and Rabbinic Judaism, Peabody, 1956.

Dershowitz, N., and E.M. Reingold, Calendrical Calculations, Cambridge, 2008.

Duke, P.D., Irony in the Fourth Gospel, Atlanta, 1985.

Edersheim, A., The Life and Times of Jesus the Messiah, Peabody, 1886.

Edersheim, A., The Temple, its Ministry and Services, Grand Rapids, 1990.

Fant, C.E., en M.G. Reddish, Lost Treasures of the Bible, Understanding the Bible through Archaeological Artifacts in World Museums, Grand Rapids, 2008.

Ferguson, E., Encyclopedia of Early Christianity, New York, 1990.

Ferguson, E., Backgrounds of Early Christianity, Grand Rapids, 1993.

Finegan, J., The Archaeology of the New Testament. The Life of Jesus and the Beginning of the Early Church, Princeton, 1969.

Finegan, J., Handbook of Biblical Chronology, Peabody, 1998.

Fitzmyer, J.A., The One Who Is To Come, Grand Rapids, 2007.

Freedman, D.N., The Anchor Bible Dictionary, 6 vols., New York, 1992.

Green, J.B., S. McKnight en I.H. Marshall, Dictionary of Jesus and the Gospels, Downers Grove, 1992.

Hakvoort, R.A., Wie was Jezus eigenlijk? Bloemlezing uit de historische verslagen, Kampen, 2008.

Heering, H.J., De Opstanding van Christus, Amsterdam, 1946.

Hoeven, A. van der, Karakteristiek van de vier Evangeliën, Baarn, z.j.

Hoehner, H.W., Chronological Aspects of the Life of Christ, Grand Rapids, 1977.

Horsley, R.A., Bandits, Prophets and Messiahs, Harrisburg, 1985.

Howard, K., en M. Rosenthal, The Feasts of the Lord, Nashville, 1997.

Hughes, D., The Star of Bethlehem Mystery, London, 1979.

Humphreys, C.J., The Star of Bethlehem, Science and Christian Belief , Vol. 5, October 1995, p.83-101.

Humphreys, C.J., The Mystery of the Last Supper, Cambridge, 2011.

Husband, R.W., The Prosecution of Jesus, Its Date, History and Legality, Princeton, 1916.

Innes, A.T., The Trial of Christ, A Legal Monograph, Edinburgh, 1899.

Jeffers, J.S., The Greco-Roman World of the New Testament, Downers Grove, 1999.

Jeremias, J., The Eucharistic Words of Jesus, London, 1966.

Jeremias, J., Jerusalem in the Time of Jesus, Philadelphia, 1969.

Jong, W.M. de, De Lijkwade van Turijn, een Afbeelding van Jezus?, in: Bijbel, Geschiedenis en Archeologie, jrg. 6, juni 1999, p.2-10.

Jukes, A., Four Views of Christ, Kregel, repr. 1982.

Keener, C.S., The IVP Bible Background Commentary, New Testament, Madison, 1993.

Keener, C.S., The Historical Jesus of the Gospels, Grand Rapids, 2009.

Koch-Westenholz, U., Mesopotamian Astrology, An Introduction to Babylonian and Assyrian Celestial Divination, Copenhagen 1995,

Koester, C.G., Symbolism in the Fourth Gospel, Meaning, Mystery, Community, Minneapolis, 2003.

Levine, L.I., Jerusalem, Portrait of the City in the Second Temple Period, Philadelphia, 2002.

Licona, M.R., The Resurrection of Jesus, A New Historiographical Approach, Nottingham, 2010.

Liebi, R., Deze is het… van wie de profeten gesproken hebben, Vaassen, 1985.

Littel, F.H., Historical Atlas of Christianity, New York, 2001.

Maier, P., En het geschiedde, Zoetermeer, 2003.

Maier, P., Pontius Pilatus, Zoetermeer, 2006.

Marshall, I.H., Last Supper and Lord’s Supper, Carlisle, 1980.

Marshall, I.H., Jesus the Saviour, Downers Grove, 1990.

McRay, J., Archaeology and the New Testament, Grand Rapids, 2005.

Medema, H.P., Het proces tegen Jezus, Vaassen, 1990.

Medema, H.P., Wie zou Jezus zijn?, Vaassen, 1999.

Murphy, S., The First Christmas, The Story of Jesus’ Birth in History and Tradition, Washington, 2009.

Neusner, J., Introduction to Rabbinic Literature, New York, 1994/

Neusner, J., Rabbinic Judaism, Structure and System, Minneapolis, 1995.

Neusner, J., Christian Faith and the Bible of Judaism, A Judaic Encounter with Scripture, Grand Rapids, 1987.

Pentecost, J.D., The Words and Works of Jesus Christ, Grand Rapids, 1981.

Perrin, N., Jesus the Temple, Grand Rapids, 2010.

Pfeiffer, C.F., and H.F. Vos, The Wycliffe Historical Geography of Bible Lands, Chicago, 1967.

Pink, A.W., The Seven Sayings of the Saviour on the Cross, Grand Rapids, 1958.

Reed, J.L., Archaeology and the Galiléan Jesus, A Re-examinatin of the Evidence, Harrisburg, 2000.

Rooke, D.W., Zadok’s Heirs, The Role and Development of the High Priesthood in Ancient Israel, Oxford, 2000.

Powell, F.J., The Trial of Jesus Christ, London, 1949.

Rainey, A.F., en R. S. Notley, The Sacred Bridge, Carta’s Atlas of the Biblical World, An Overview of the Ancient Levant, Jerusalem, 2006.

Richardson, P., Herod, King of the Jews and Friend of the Romans, Columbia, 1996.

Rousseau, J.J., en R. Arav, Jesus & His World, An Archaeological and Cultural Dictionary, London, 1995.

Salderini, A.J., Pharisees, Scribes and Sadducees in Palestinian Society, Grand Rapids, 2001.

Sanders, E.P., Paul and Palestinian Judaism, Minneapolis, 1977.

Sauer, E., The Triumph of the Crucified, Exeter, 1964.

Scarola, J.V., A Chronographic Analysis of the Nativity, New York, 1991.

Schäfer, P., Jesus in the Talmud, Princeton, 2007.

Schmidt-Kaler, T., Der Stern und die Magier aus dem Morgenland, Der Stern von Bethlehem im Lichte der historischen Astronomie, Atti Com. Sci. Stor. Vatic., 2003.

Schürer, E., A History of the Jewish People in the Time of Jesus Christ, 5 dln., New York, 1891.

Scott, I.J., Jewish Backgrounds of the New Testament, Grand Rapids, 1995.

Segal, J.B., The Hebrew Passover from the Earliest Times to A.D. 70, London, 1963.

Sherwin-White, A.N., Roman Law and Roman Society in the New Testament, Grand Rapids, 1963.

Siebesma, P.A., Door het Oog van de Rabbijnen, Joodse Exegese van het Oude Testament voor christelijke lezers, Leiden, 1996.

Sizoo, A., De Wereld van het Nieuwe Testament, Kampen, 1946.

Skarsaune, O., In the Shadow of the Temple, Jewish Influences on Early Christianity, Downers Grove, 2002.

Sloyan, G.S., Jesus on Trial, A Study of the Gospels, Minneapolis, 2006.

Snoek, I., De Komst van de Middelaar, Den Haag, z.j.

Snoek, I., Het Lijden en Sterven van den Middelaar, Den Haag, z.j.

Snoek, I., De Middelaar in zijn Verhoging, Den Haag, z.j.

Stevens, M.E., Temple, Tithes and Taxes, The Temple and Economic Life of Ancient Israel, Peabody, 2006.

Stott, J.R.W., The Cross of Christ, Downers Grove, 1986.

Strauss, M.L., Four Portraits, One Jesus, An Introduction to the Gospels, Grand Rapids, 2007.

Tenney, M.C., New Testament Times, Grand Rapids, 1965.

Tenney, M.C., The Zondervan Pictorial Encyclopedia of the Bible, 5 dln., Grand Rapids, 1975.

Tomasino, A.J., Judaism Before Jesus, The Events & Ideas That Shaped the New Testament World, Downers Grove/Leicester, 2003.

VanderKam, J.C., From Joshua to Caiaphas, High Priests after the Exile, Minneapolis, 2004.

Vardaman, E.J. and E.M. Yamauchi, Chronos, Kairos, Christus, Nativity and Chronological Studies presented to Jack Finegan, Winona Lake, 1989.

Vardaman, E.J., Chronos, Kairos, Christos II, Chronological, Nativity and Religious Studies in Memory of Ray Summers, Macon, 1998.

Versteeg, J.P., Evangelie in Viervoud, een Karakteristiek van de Vier Evangeliën, Kampen, 1989

Warfield, B.B., The Person and Work of Christ, Philadelphia, 1950.

Wengst, K., Pax Romana and the Peace of Jesus Christ, Philadelphia, 1987.

Winkle, P. van, The Christophanies, Neptune, repr. 1977.

Winter, P., On the Trial of Jesus, Studia Judaica, Berlin, 1961.

Wright, N.T., Jesus and the Victory of God, Minneapolis, 1996.

Yancey, P., Jezus, zoals ik Hem niet kende, Heerenveen, 1997.

Wampler, D., The Trial of Christ, A Twenty-First Century Lawyer Defends Jesus, Enumclaw, 2000.

Wroe, A., Pilatus, Amsterdam, 1999.

Ten slotte

De digitale versie van dit boek is vrij verkrijgbaar in pdf en epub-formaat. Gedrukte exemplaren zijn via internet te bestellen. Zie voor beide de website www.rudihakvoort.nl.

Van de hand van Rudi Hakvoort zijn meer boeken verschenen, waarvan de nieuwere nog in druk zijn:

¤        De Nachtgezichten van de profeet Zacharia – Deel I: Zacharia 1–3, Lulu, 2012.

¤        Onbijbels Dagboek, Kok, Kampen, 2010.

¤        Het mysterie van het lijden, Voorhoeve, Kampen, 2008.

¤        Wie was Jezus eigenlijk?, Voorhoeve, Kampen, 2008.

¤        De Leider uit het Jaar Nul, Kok, Kampen, 2007.

¤        Een leerpad voor leiders – Leiderschap volgens Jezus, Lannoo, Tielt, 2005.

¤        Jij en de kerk, Initiaal, Den Haag, 1994.

¤        Voor wie leef je?, Initiaal, Den Haag, 1992.

¤        Namen van God in het Oude Testament, Initiaal, Den Haag, 1992.

Informatie over de verkrijgbaarheid van genoemde boeken treft u aan op de website www.rudihakvoort.nl.

Wanneer u over dit boek contact wilt opnemen of de auteur wilt uitnodiging voor het verzorgen van de prediking in een kerkdienst of samenkomst, kunt u via de website www.rudihakvoort.nl in contact komen.

Colofon

Rudi Hakvoort

De Man van Nazareth

Hoogtepunten uit het leven van Jezus Christus

© 2012  R.A. Hakvoort

ISBN 978-1-4710-4260-7

Het copyright van de volledige inhoud van dit boek berust bij de auteur. De elektronische versie van dit boek mag vrij gedistribueerd worden voor zover dit integraal, volledig en in ongewijzigde vorm plaatsvindt, hiervoor geen vergoeding (financieel of anderszins) wordt verlangd en dit met het oogmerk van persoonlijk gebruik gebeurt. Commerciële distributie alsmede distributie op andere wijze, door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronische of audiovisuele media of op welke manier dan ook, met uitzondering van korte citaten met bronvermelding in gedrukte boekbesprekingen, is niet toegestaan zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

All rights reserved. Except for non-commercial distribution of the electronic (full) version of this book and brief quotations in printed reviews, no portion of this book may be reproduced or distributed in any form or by any means (mechanical, photocopy, recording or differently) without prior written permission of the author.

[1]               Over de betekenis van kî jābō’ šîlōh (‘totdat Silo komt’ in de NBG-vertaling) in Gn49:10 verschillen de uitleggers van mening, aangezien een vrouwelijke naamwoord met een mannelijk werkwoord verbonden wordt. Silo representeert in de weergegeven vertaling een persoonsnaam (vgl. Gen.R., 98,8; b.Sanh., 98b). Andere vertalingen zijn: ‘totdat hij [dat wil zeggen: Juda] naar Silo komt’ (waarbij Silo dan als plaatsnaam wordt opgevat) of op basis van de variantlezing (šellōh in plaats van šîlōh): ‘totdat dat wat hem toebehoort komt’. De targums alsmede de Joodse midrasj (Gen.R., 97,10; 99,8) interpreteren Gn49:10 in ieder geval messiaans, net zoals de gemeenschap in Qumram (4Q252), zodat de strekking dan is: ‘totdat hij komt aan wie [de scepter, het koningschap] toebehoort’. Ez21:27 zou dan een eerste verwijzing naar deze profetie vormen.

[2]               In Mt13:55 wordt Jezus ‘de zoon van de timmerman (tektoon)’ genoemd, zodat Jozef als timmerman wordt aangeduid. Verder komt het betreffende woord alleen in Mk6:3 voor, waar de meeste manuscripten ‘is deze niet de timmerman?’ lezen, zodat het op de Heer Jezus zou slaan. Echter, de zeer oude Chester Beatty papyrus (P^45) – stammend uit het midden van de derde eeuw na Christus, maar door sommigen nog ruim honderd jaar vroeger gedateerd – vermeldt hier: ‘is deze niet de zoon van de timmerman?’, waarmee ook deze tekst naar Jozef zou verwijzen.

Celsus, een Griekse filosoof uit de tweede eeuw en fel bestrijder van het christendom, stelt dat de stichter van het christelijke geloof niets anders dan een timmerman is. Origines weerlegt Celsus dan door op te merken dat Jezus ‘in geen van de evangeliën een timmerman wordt genoemd’ (Con. Cels., 6,34 en 36). Ofwel Origines was Mk6:3 vergeten (hetgeen niet heel waarschijnlijk is), ofwel Origines’ bijbel las in Mk6:3 ook een verwijzing naar Jozef in plaats van Jezus.

Hoewel de meeste uitleggers ervan uitgaan dat de lezing ‘is deze niet de timmerman?’ de oorspronkelijke is, staat dit dus niet vast. Hoe dit ook zij, ongetwijfeld heeft Jezus zijn vader als kind vaak in de werkplaats geholpen.

[3]               Nadat Pompeius Palestina in 63 voor Christus veroverde, verdeelde hij het land in vijf districten. Sepforis werd de hoofdstad van één ervan (J.Oudh., 14:5,4; J.Oorl., 1:8,5). Herodes veroverde Sepforis later opnieuw tijdens een sneeuwstorm (J.Oudh., 14:15,4). Na zijn dood werd de stad door de Romeinse generaal Varus met de grond gelijkgemaakt (J.Oudh., 17:10,9). Toen Herodes Antipas viervorst over Galiléa werd, herbouwde hij Sepforis. Jozefus noemt Sepforis de ‘versiering van Galiléa’ (J.Oudh., 18:2,1). Het werd de ‘hoofdstad van Galiléa en de locatie voor de nationale bank en de archieven’ (Vita, 38). Rond het jaar 20 werd het door Herodes Antipas aan de westkust van het Meer van Galiléa gebouwde Tiberias de nieuwe hoofdstad. Deze stad, vernoemd naar keizer Tiberius, bleek echter tijdens constructie op de plek van een oude begraafplaats te staan, waardoor het voor religieuze Joden verboden was om hierheen te reizen (J.Oudh., 18:2,3). Waarschijnlijk woonden er zo’n 10.000 mensen in de eerste decennia van onze jaartelling in Sepforis.

Sepforis lag op een heuvel en was vrijwel overal in beneden-Galiléa goed zichtbaar (vgl. Mt5:14, dat mogelijk op Sepforis betrekking heeft). Het lag op zo’n vijf kilometer (in noordwestelijke richting) van Nazareth en kon in ongeveer een uur (in een wandeltempo) vanuit Nazareth worden bereikt. Men vermoedt dat Sepforis als regionaal handelscentrum en markt voor dorpen in de omgeving functioneerde. Uit analyse blijkt namelijk dat veel van het in Galiléa gevonden aardewerk (en circa 75 % van het in Sepforis opgegraven aardewerk) uit Kefar Hananya afkomstig is, een dorpje circa vijftien kilometer ten noorden van Sepforis.

Hoewel het Nieuwe Testament hiervan geen melding maakt, is het nauwelijks denkbaar dat Jezus niet in Sepforis is geweest. Het is evenmin ondenkbaar dat Jozef – en misschien later ook de Heer Jezus – als ‘timmerman’ heeft bijgedragen aan de bouw en ontwikkeling van Sepforis.

[4]               Overigens werd heel Galiléa door de inwoners van Jeruzalem en Judéa veracht, getuige de uitspraken van de Joodse leiders: “komt de Christus soms uit Galiléa?” en “onderzoek en zie dat uit Galiléa geen profeet opstaat” (Jh7:41,52) – hoewel dit laatste evident onjuist is: De profeet Jona is afkomstig uit Gat-Hachefer (2Kn14:25) en Elia uit Tisbi (1Kn17:1; vgl. Tob. 1:2) Mogelijk moet ook Elkos, waaruit Nahum, afkomstig is, in Galiléa gezocht worden (Na1:1). En vermoedelijk is Hosea, die zeer goed thuis blijkt in de geografie van Galiléa, daar eveneens opgegroeid.

[5]               In 1962 is bij opgravingen in Caesaréa een fragment van een inscriptie gevonden waarop Nazareth wordt genoemd. Het betreft een lijst met de 24 priesterafdelingen (1Kr24:7vv; Lk1:5) waaraan de plaatsnamen zijn toegevoegd waar de afdelingen mogelijk verbleven (of zich verzamelden). Met veronderstelt echter dat deze overbrenging van de priesterafdelingen naar Galiléa van na de verwoesting van de tempel in 70 na Christus dateert.

[6]               Sommige uitleggers veronderstellen dat Jozef een stuk ouder was dan Maria. Men leidt dit af uit het feit dat Jozef, behalve in de geboortegeschiedenis, verder niet wordt genoemd. Zo wordt Jezus later ook de ‘Zoon van Maria’ genoemd in plaats van de Zoon van Jozef (Mk6:3; vgl. Jh19:26). Dit zou kunnen inhouden dat hij dan al (uit ouderdom?) overleden is.

[7]               De precieze familierelatie is onbekend. Elisabeth komt uit de stam Levi (Lk1:5), terwijl Maria, als het geslachtsregister in Lk3:23vv tenminste van haar is, uit de stam Juda komt.

[8]               Als Jozef een ‘rechtvaardige’ wordt genoemd, klinkt daarin het Hebreeuwse begrip tsaddik door. De tsaddikim, ook wel chassidim genoemd (niet te verwarren met de ‘Chassidische’ Joden), waren Joden die zich sinds de tijd van de Makkabeeën verzetten  tegen de hellenisering (vergrieksing) van Israël en zich derhalve als strikte nalevers van de thora opwierpen. Behalve een strijdvaardige stroming (1Makk. 2:42; 7:12; 2Makk. 14:6) was er ook een groep die zich identificeerde met de ‘rechtvaardige’ in bijvoorbeeld het boek Psalmen (Ps58:11; 64:11 vgl. Lk1:6).

In ieder geval lijkt Jozef niet aan de kant van de hellenisten te staan, nu al zijn kinderen – in tegenstelling tot wat steeds meer gebruikelijk werd (vgl. Jh3:1; Hd6:5; 18:24) – Joodse namen dragen: Jakobus, Joses, Judas en Simon (Mk6:3). Hoewel alle namen aan de aartsvaders herinneren (respectievelijk Jakob, Jozef, Juda en Simeon), zullen de namen Judas en Simon indertijd vooral de herinnering hebben opgeroepen aan Judas Maccabaeus (2Makk. 5:27; 8:1vv) en Simon de hogepriester (1Makk. 13-15) – beiden waren moedige strijders tegen de door de Syrische koning Antioches Epífanes IV opgelegde hellenisering in de Makkabeeëntijd.

[9]               De Romeinen hieven alleen belasting van niet-Romeinse burgers. In de tijd van de evangeliën bestonden twee directe belastingen: het tributum soli, een vermogensbelasting op land, huizen en goederen die indertijd in de provincie Syria één procent bedroeg, en het tributum capitis, een persoonsbelasting voor iedereen tussen 14 (voor vrouwen: 12) en 65 jaar, die kennelijk één denaar (denarius) bedroeg (Mt22:19). Daarnaast bestonden er indirecte belastingen op handel en goederen, zoals invoerrechten, accijnzen, omzetbelasting en zoutbelasting bestemd voor de schatkist (het publicum). Deze belastingen werden door ‘tollenaars’ (publicani) geheven, die het recht hadden gepacht om de belastingen te heffen. De hiervoor gemaakte kosten moesten bij de inning via opslagen worden terugverdiend (vgl. Mt9:9vv; Lk19:1vv).

Ook was er een tempelbelasting, die koning Herodes de Grote had ingevoerd om de herbouw en het onderhoud van de tempel alsmede de offers te financieren (J.Oudh., 14:7,2). Volgens Ex30:13 zou de tempelbelasting een halve sjekel moeten bedragen, Nh10:32v noemt een derde sjekel, maar in de tijd van de evangeliën was men het er kennelijk over eens dat de belasting, geheven over alle mannen van twintig jaar en ouder, een hele sjekel bedraagt (m.Sjeq., 1,7), hetgeen equivalent is met een didrachme (Mt17:24; vgl. J.Oudh., 18:9,1; de ‘stater’ uit Mt17:27 komt overeen met twee didrachmen).

Omdat Judéa in de periode tussen 8 en 4 voor Christus technisch onafhankelijk van Rome is en het niet gebruikelijk is dat de keizer belastingen laat heffen in de gebieden van zijn bondgenoten, is de achtergrond van de belasting die aan de volkstelling van Lk2 ten grondslag ligt, niet geheel duidelijk. Omdat Galiléa indertijd noch bij Judéa noch bij de Romeinse provincie Syria hoort, is de reden voor belastingheffing in dat gebied evenmin bekend. Een mogelijke verklaring is dat het een vermogensbelasting betreft op bezit dat Jozef of Maria in Bethlehem heeft.

[10]               Er zijn documenten die aangeven dat tellingen in 20, 34, 48 en 104 na Christus zijn gehouden – van de veronderstelde tellingen in de jaren 76 en 90 na Christus is niets bekend. Flavius Jozefus vermeldt de telling uit 6 na Christus (J.Oudh., 18:2,1; vgl. Hd5:37), zodat de telling hiervoor in het jaar 9 voor Christus moet zijn gehouden, hetgeen veel vroeger is dan aangenomen wordt voor het geboortejaar van de Heer Jezus. Echter, het is goed mogelijk dat een telling die in 9 voor Christus in Syrië begon, pas enkele jaren later in Palestina geëffectueerd werd.

[11]               Een andere oplossing is dat de telling niet voor belastingdoeleinden gehouden werd, maar bedoeld was als een telling voor het zweren van trouw aan keizer Augustus. Zo’n telling in de nadagen van koning Herodes is goed denkbaar, nu de keizer Judéa binnenkort in een provincie omvormt.

De vijfde eeuwse historicus Orosius stelt dat Augustus “beval dat in elke provincie een telling werd gehouden en alle mensen werden ingeschreven. In deze tijd werd Christus geboren en werd hij in de Romeinse registratie opgenomen zodra hij was geboren. … In de naam van Caesar zworen alle grote naties van de aarde en werden zij alle door de telling deel van het ene rijk” (Adv. Pag., 6:22,7; 7:2,16). Mogelijk verwijst Jozefus naar dezelfde gebeurtenis als hij schrijft dat “alle Joden hun teken van goodwill aan Caesar gaven en aan de regering van de koning gaven, maar deze mannen [de farizeeën], meer dan 6000, niet zworen” (J.Oudh., 17:2,4)

[12]               Uitleggers die van mening zijn dat wel sprake van een herberg was, suggereren dat de ambtenaren die de volkstelling houden, alle gastenverblijven in beslag zouden hebben genomen voor inkwartiering van soldaten. Jozef en Maria zouden dan naar de binnenplaats van de herberg hebben moeten uitwijken, waar de beesten worden ondergebracht en waar voerbakken in de rotswand zijn uitgehakt. Daar worden ook de vrachten die de lastdieren vervoeren, tijdelijk opgeslagen en zouden ook de herders hebben geslapen die met de verzorging van de dieren belast zijn.

[13]               De huidige Geboortekerk in Bethlehem is door keizer Constantijn boven zo’n oude grot opgericht, die zich op de westelijke flank van de heuvel met de oude stad bevindt (Vita Const., 3,43). De grot werd vermoedelijk in de eerste eeuw – met een aantal andere grotten – als stal en opslagruimte gebruikt (vgl. Lk11:33). Al in de tweede eeuw werd deze grot als de geboorteplaats beschouwd, wat voor keizer Hadrianus omstreeks 135 na Christus aanleiding was om de grot in een tempel voor Adonis te veranderen, waarmee hij de verering door christenen wilde dwarsbomen (Ep. Sev., 3; Ad Paul., 3).

[14]               In de Talmoed komen herders op de vijfde plaats in de lijst van verachte beroepen, na dobbelaars, woekeraars, trainers van sportduiven en helers van oogsten die tijdens sabbatsjaren zijn geproduceerd (b.Sanh., 25b).

[15]               De meest logische verklaring voor de keus van 25 december als geboortedag van Christus is dat het kerstfeest de christelijke vervanging vormde van het Romeinse Sol Invictus, het feest van de ‘onoverwinnelijke zon’ – ook wel Dies Natalis Solis Invicti, ‘verjaardag van de onoverwinnelijke zon’ genoemd, een verwijzing naar de geboorte van Mithras, de zonnegod. De Romeinen beschouwden 25 december namelijk als dag van de winterzonnewende (wat eigenlijk al op 21 december gebeurt): vanaf deze dag beginnen de dagen weer te lengen. Met een verwijzing naar Christus als ‘zon der gerechtigheid’ (Ml4:2) werd het heidense feest dan in een christelijke feestdag omgevormd. In de vroeg-christelijke iconografie wordt Christus soms zelfs afgebeeld met een zonnekroon of in de zonnestrijdwagen van Apollos-Helios.

De oudste verwijzing naar 25 december als geboortedatum is te vinden bij Hippolytus, die leefde van circa 170 tot 240 na Christus (In Dan., 4,23). De eerste verwijzing naar de viering van kerstfeest komt voor in een oude Romeinse stadskalender uit 354 na Christus, de Chronographus Anni CCCLIIII. Deze kalender bevat ondermeer een (vermoedelijk uit 336 na Christus afkomstige) lijst met begraafplaatsen van christelijke martelaren, alsmede de hierbij behorende gedenkdagen (ook wel de depositio martyrum genoemd). Hierin staat: VIII KAL. IAN. NATUS CHRISTUS IN BETLEEM IUDEÆ, ‘Christus is geboren in Bethlehem van Judéa op de achtste dag voor de kalendae van januari. Aangezien de Romeinse kalender terugtelt vanaf de kalendae (de eerste dag van de maand) komt dit overeen met 25 december.

[16]               Hoewel slechts vier van de 24 priesterafdelingen uit Babel waren teruggekeerd (Ea2:36vv; Nh7:39vv; 12:1), werden de priesters na de ballingschap ten behoeve van de tempeldienst opnieuw in 24 priesterfamilies met de oorspronkelijke namen ingedeeld (1Kr24), waarvan de afdeling van Abia de achtste vormt (1Kr.24:10,19).

[17]               Het woord sjechina stamt van het Hebreeuwse werkwoord sjachan, dat ‘wonen’ of ‘bewonen’ betekent. Het wordt onder meer gebruikt voor de wolkkolom die op de tabernakel ‘rust’ (Ex40:35). Het gebruikelijke woord voor de ‘tabernakel’ (misjkan) is van dezelfde stam afgeleid (vgl. Ps132:5).

In de rabbijnse literatuur representeert de sjechina de aanwezigheid van God, die behalve in de tabernakel en de tempel bijvoorbeeld ook in het gebed voelbaar is (b.Sanh., 39a), inspiratie geeft bij het dichten van liederen (b.Pes., 117a; vgl. 1Sm10:6) en in het oordeel van rechters tot uitdrukking komt (b.Ber., 6a). Toen de Joden in ballingschap gingen, zou de sjechina hen hebben vergezeld (b.Meg., 29a).

[18]               De uitdrukking ‘opgang (anatole) uit de hoogte’ in Lk1:78 is ontleend aan het Oude Testament. Zo vormt dit de Griekse vertaling voor de Messiaanse ‘Spruit’ in Jr23:5; Zc3:8 en 6:12 (maar niet in Jr33:15). Tevens wordt het gerelateerde werkwoord gebruikt voor het opgaan van ‘de ster die uit Jakob opgaat’ (Nm24:17) en van de ‘zon der gerechtigheid’ (Ml4:2), eveneens profetieën met een Messiaanse betekenis. Ook in het eerste eeuwse Jodendom werd de term anatole als een verwijzing naar de Messias geïnterpreteerd en daarbij met het oplichten van een hemellichaam geassocieerd (Test. Juda, 24,1 en 6; Dial. Tryph., 100,4; 106,4; 121,2; 126,1). Mogelijk vormt dit ook een context die met ‘omschijnen’ van de heerlijkheid van de Heer is verbonden (Lk2:9).

[19]               Jozefus vermeldt dat Herodes tussen een maansverduistering en het paasfeest is gestorven (J.Oudh., 17:6,4). De betreffende maansverduistering identificeert men in de regel met die in de nacht van 12 op 13 maart 4 v.Chr. met het volgende paasfeest op 11 april. Hoewel deze datering consistent is met een aantal andere gegevens (waaronder de regering van zijn zonen Archelaus, Antipas en Philippus), is de betreffende maansverduistering slechts een gedeeltelijke. Sommigen zijn daarom de mening toegedaan dat Jozefus een andere maansverduistering bedoelt. Aangezien er geen (in Palestina zichtbare) maansverduistering was in de jaren 2 en 3 v.Chr. is de eerstvolgende mogelijkheid de volledige verduistering in de nacht van 9 op 10 januari 1 v.Chr. (die dan 3 maanden voor het paasfeest valt).

[20]               Dionysius Exiguus was een Russische monnik-geleerde die door paus Johannes I gevraagd werd om de paasdata voor de jaren 527 tot 626 te berekenen (teneinde de verschillende gehanteerde data voor de paasviering te harmoniseren). Hierbij ging Dionysius uit van wat hij de geboortedatum van Christus beschouwde, die volgens hem plaatshad in het jaar 753 ‘AUC’ (ab urbe condita, jaar ‘na de stichting van de stad Rome’). Dionysius stelde dat Jezus op 25 december 753 AUC geboren was, waarbij hij de nieuwe jaartelling liet starten op 1 januari 754 AUC, wat dus overeenkomt met jaar 1 AD (Anno Domini Nostri Jesu Christi, ‘het jaar onzes Heren Jezus Christus’).

De kalender van Dionysius kent een aantal problemen. Behalve dat Dionysius zich kennelijk verrekend heeft met betrekking tot het jaar van Jezus’ geboorte, liet hij zijn kalender ook met het jaar 1 beginnen – het begrip ‘nul’ zou pas twee eeuwen later vanuit Arabië en India Europa bereiken. Als gevolg hiervan begon de 21e eeuw pas in het jaar 2001 en eindigen decennia als het jaar een veelvoud van getal tien vormt. Daarnaast hield Dionysius onvoldoende rekening met schrikkeljaren, zodat er geleidelijk een verschil ontstond met de zonnekalender. Dit is pas door paus Gregorius in 1582 gecorrigeerd (wat de basis vormt voor onze ‘gregoriaanse kalender’).

[21]               Niet zozeer van belang voor de chronologie, maar wel voor de beeldvorming is dat geschat wordt dat Bethlehem indertijd circa duizend inwoners had. Afhankelijk van wat met de leeftijdsgrens ‘tot twee jaar’ bedoeld wordt (een maximumleeftijd van dertien maanden werd ook op twee jaar afgerond) en gegeven de hoge natuurlijke kindersterfte na de geboorte lijkt een schatting van circa twintig afgeslachte baby’s niet onrealistisch. In latere geschriften (alsmede sommige kinderbijbels) is het aantal vermoorde kinderen tot tienduizenden opgehoogd om de wreedheid van Herodes en de ernst van het misdrijf uit te vergroten, maar dit vormt duidelijk een overdrijving.

Overigens gaf de vraag van de wijzen Herodes gerede aanleiding tot onrust. Het ‘waar is de koning der Joden die geboren is?’ (Mt2:2) betekent namelijk niet ‘waar is de nieuwe prins die straks uw troon zal innemen?’ maar ‘waar is de koning die, in plaats van u, Herodes, feitelijk Israëls koning is?’.

[22]               Veel bijbeluitleggers vermoeden een verband met Nm24:17: “een ster gaat op uit Jakob, een scepter rijst op uit Israël”. Deze tekst werd in de tweede tempelperiode messiaans beschouwd, inclusief door de vroege christenen. De LXX vertaalt ‘scepter’ in deze tekst zelfs als ‘man (anthropos)’. De targums vertalen ‘ster’ door ‘koning’ en ‘scepter’ als ‘verlosser’, ‘heerser’ of ‘messias’ (vgl. Test. Levi, 18.3; Test. Juda, 24.1). De bekendste messiaanse interpratie van Nm24:17 was die in de tweede eeuw voor Christus toen sommige Joden in Bar Kosiba de vervulling van deze tekst zagen, de leider van de laatste grote opstand tegen Rome. Hij werd later ook bekend als Bar Kochba, dat letterlijk ‘zoon van een ster’ betekent (vgl. Hist. Eccl., 4,6).

Overigens heeft men ook wel vermoed dat de vierde ecloge van Vergilius (Bucolica, Ecloga IV) op een (verbastering van) Nm24:17 is gebaseerd. In dit gedicht voorzegt Vergilius een goddelijk kind dat een eeuw van vrede zal inleiden. Vergilius leefde van 70 tot 19 v.Chr. en schreef dit gedicht in 40 v.Chr., net toen de Vrede van Brindisi (Brundisium) een honderjarige oorlog beëindigde en het Romeinse Rijk werd verdeeld tussen Octavanius in het westen en Antonius in het oosten (het zogenaamde ‘tweede triumviraat’). Lactantius en Constantijn interpreteerden Vergilius messiaans, maar Hiëronymus was mening dat dit alleen uit onwetendheid voortkwam. In ieder geval blijkt wel dat er in de wereld een (voor sommige volken: vage) verwachting van een komende verlosser leefde, zoals ook uit Suetonius’ opmerking blijkt dat ‘de mannen uit Judéa voorbestemd zijn om de wereld te regeren’ (Vesp., 4).

[23]               De geschiedenis in Mt2 van wijzen die een koning zoeken, heeft parallellen in de seculiere literatuur: Astyages, een Medische koning zoekt, na raadpleging van wijzen, zijn aangekondigde opvolger Cyrus, nog een kind, en probeert het te doden (Hist. Apod., 1,107vv). Ook het bezoek van de Armeense koning (en tevens Zoroastrische priester) Tiridates en zijn gevolg van wijzen aan keizer Nero in Rome in 66 na Christus vertoont overeenkomsten (Hist. Rom., 63,1-7; Nero 13).

[24]               Komeetstaarten kunnen ’s nachts niet naar beneden wijzen, omdat deze altijd recht van de zon afstaan. Dat betekent dat als de zon is ondergegaan, de staarten van alle kometen naar boven wijzen, in een hoek met de horizon afhankelijk van de nachtelijke positie van de zon. De lengte van de staart is overigens gerelateerd aan de afstand tussen de komeet en de zon.

[25]               In de oudheid werd nog geen onderscheid tussen sterren en planeten gemaakt, anders dan dat men zich erover verwonderde dat sterren vaste posities aan de hemel innemen en planeten volgens ingewikkelde banen langs de hemel trekken. Vandaar dat planeten in Jd:13 ‘dwaalsterren’ worden genoemd. Het woord ‘planeet’ is trouwens afgeleid van het werkwoord planáomai, dat ‘ronddolen’, ‘rondzwerven’ betekent (dus eigenlijk betekent planeet ‘zwerver’).

[26]               De eerste conjunctie vond plaats op 27 mei (3e Nisan) in 7 voor Christus, de tweede op 6 oktober (22e Tisri) en de derde op 1 december (1e Kislew).

[27]               De helderste sterren in het sterrenbeeld Pisces (Vissen) zijn Epsilon (ε) Pisces, Omicron (ο) Pisces, Delta (δ) Pisces en Nu (ν) Pisces, met een magnitude van respectievelijk 4.45, 4.50, 4.55 en 4.68 (hoe lager de magnitude, hoe helderder de ster). Alle vier sterren kunnen met het blote oog gezien worden, maar zijn in het westen door de nachtelijke lichtvervuiling en hun beperkte helderheid moeilijk zichtbaar. In het oude oosten zijn ze in het donker van de woestijn evenwel goed te zien.

Bij de tweede conjunctie had de planeet Jupiter zijn helderste verschijning (met een geschatte magnitude van –2.3, dat wil zeggen 500 maal helderder dan de sterren in het sterrenbeeld Pisces), aangezien die zich in oppositie met de zon bevond. Saturnus bevond zich ook in oppositie, waarbij de kijkhoek van de ringen dusdanig was dat die het zonlicht maximaal reflecteerden. Ook Saturnus verscheen dus bijzonder helder (met een geschatte magnitude van +0.5, dus 38 maal helderder dan de helderste ster in het sterrenbeeld Pisces; Jupiter was 13 maal helderder dan Saturnus).

[28]               Het is opmerkelijk dat de Griekse tekst van het (pseudepigrafische) Proto-evangelie van Jakobus in codex Bodmer V over de wijzen zegt (21:2): “en zie, zij zagen sterren in de opgang en zij gingen voor hen uit…” (kai eidou eidon asteraj en th anatolh kai prohgan autouj, zonder accenten zoals in genoemde codex). De wijzen spreken hierbij over sterren in het meervoud, wat verklaarbaar is als men eertijds ook aan een conjunctie dacht.

[29]               Als de wijzen na de tweede conjunctie op 6 oktober op reis zouden zijn gegaan – een reis van circa 750 kilometer met een geschatte reistijd van drie weken per kameel – kunnen ze Jeruzalem voor de 7e november hebben bereikt. Dit was de datum waarop Jupiter zijn stationaire punt bereikte, dus de beweging langs de hemel schijnbaar stopte om enige tijd later in omgekeerde richting te gaan bewegen. Op 20 november bereikte Saturnus zijn stationaire punt. Beide astronomische gebeurtenissen zouden ten grondslag kunnen liggen aan de Mattheüs opmerking dat de ster “boven de plaats bleef staan waar het kind was” (Mt2:9).               Aangezien een conjunctie berekend kon worden, is een vertrek voor het zien ervan ook mogelijk – hoewel de formulering dat de wijzen ‘zijn ster hebben gezien’ (Mt2:2) suggereert dat zij de conjunctie in hun thuisland eerst hebben geobserveerd.

[30]               Het sterrenbeeld Pisces komt ruwweg overeen met het Babylonische sterrenbeeld zib-me. Het nulpunt van de Babylonische zodiac wijkt echter waarschijnlijk 5 tot 6 graden af van het nulpunt van ‘onze’ dierenriem, een gevolg van de zogenaamde ‘precessie van de equinoxen’. Vermoedelijk was Hipparchus (190-125 v.Chr.) de eerste die ontdekte dat het lentepunt niet vaststaat tussen de sterren, maar zich langzaam langs de ecliptica terugbeweegt met ongeveer vijftig boogseconden per jaar (zodat het lentepunt in circa 26.000 jaar eenmaal de gehele dierenriem doorloopt).

[31]               Jupiter had een heliacale opkomst op de 13e van de twaalfde maand in het Babylonische jaar 304 (overeenkomend met 15 maart 7 v.Chr.) en een heliacale ondergang op de 22e van de vierde maand van jaar 305 (20 juli 7 v.Chr.), beide in het sterrenbeeld Pisces. (De heliacale ondergang is de laatste ondergang van een hemellichaam voordat zijn periode van onzichtbaarheid begint door conjunctie met de zon.) Saturnus had in hetzelfde sterrenbeeld een heliacale ondergang op de 29e van de vierde maand van dat jaar (27 juli 7 v.Chr.). De maanden werden geassocieerd met vier regio’s. De vierde, achtste en twaalfde maand hoorden bij Syrïe, overigens net als de heliacale op- en ondergang van de planeet Jupiter.

[32]               Wellicht dat daarom met name de tweede conjunctie de wijzen inspireerde om naar het westen te trekken. Sinds de ondergang van het Seleucidische rijk in 64 voor Christus heerste grote verdeeldheid in die streek, waaraan het Romeinse gezag nog geen einde had weten te maken. Indertijd was Herodes de Grote daar de machtigste koning, wat kan verklaren waarom de wijzen naar Jeruzalem trokken.

[33]               De twee problemen met de identificatie van de ster van Bethlehem met de genoemde conjunctie zijn: 1. het feit dat de wijzen in het enkelvoud over ‘zijn ster (astera)’ spreken, terwijl Jupiter en Saturnus onmogelijk als een enkele ster kunnen zijn gezien, en 2. het feit dat de ster opnieuw lijkt te verschijnen als de wijzen in Bethlehem aankomen (Mt2:10), terwijl de conjunctie feitelijk gedurende vele maanden blijft bestaan – de onderlinge afstand bij de eerste en tweede conjunctie bedraagt 0.98 graden en bij de derde 1.05 graden. Tussen de eerste en tweede conjunctie bedraagt de grootste onderlinge afstand 2.9 graden en tussen de tweede en derde conjunctie 1.2 graden.

Voor het eerste probleem is als oplossing voorgesteld dat de wijzen specifiek naar één van de planeten (bijvoorbeeld Saturnus) verwezen. Met betrekking tot het tweede probleem weten we niet in hoeverre de wijzen in staat waren om ook de tweede en (met name) derde conjunctie te berekenen, wat hun blijdschap mogelijk zou kunnen verklaren.

[34]               Flavius Jozefus noemt 28 verschillende personen die in de periode tussen 37 voor Christus en 70 na Christus het ambt van hogepriester hebben vervuld, overigens alle afkomstig uit een handvol aristocratische families. De meest invloedrijke priester was Annas, die tussen 6 en 15 na Christus diende. Acht familieleden van hem waren ook hogepriester, waarvan zijn schoonzoon Kajafas de bekendste is (18-36 na Christus) –tussen Annas en Kajafas zaten waarschijnlijk nog drie andere hogepriesters (J.Oudh., 18:2,1v; 18:4,3). Dit vormt een verklaring waarom Annas later achter de schermen nog invloed lijkt te hebben (Jh18:13vv; Hd4:6) en waarom vermeld wordt dat Kajafas ‘in dat jaar’ hogepriester was (Jh11:51; 18:13). Deze uitdrukking betekent niet dat elk jaar een nieuwe hogepriester werd aangesteld, maar verwijst naar dat annus horribilis, dat ‘vreselijke jaar’ waarin Jezus werd terechtgesteld.

[35]               Het is niet onmogelijk dat Johannes eerder in zijn leven banden met de Qumran-gemeenschap heeft gehad (die over het algemeen met de Essenen wordt geïdentificeerd; vgl. Lk1:80). Deze groep leefde in min of meer dezelfde tijdsperiode in dezelfde smalle woestijnstrook tussen Jeruzalem en de zuidelijke Jordaanvallei, de ‘wildernis van Judéa’. Net als Johannes gebruikte de Qumran-gemeenschap ook veelvuldig Jesaja 40:3 om een verblijf in de woestijn te onderbouwen. Daarnaast wordt Johannes aangeduid als ‘de doper’ (Mt3:1), wat aangeeft dat hij mensen in water onderdompelt. Zo’n gebruik is in Israël verder onbekend, maar werd wel in Qumran (zij het met een andere betekenis) gepraktiseerd.

Mogelijk zijn Zacharia en Elisabeth overleden toen Johannes nog jong was – beiden waren immers al op leeftijd toen Johannes werd geboren (Lk1:7). De Qumran-gemeenschap ving indertijd wezen op zodat het niet ondenkbaar is dat Johannes enige tijd in de Qumran-gemeenschap heeft doorgebracht. Ten slotte noemt het Cairo Damascus Document (12,40v), waarvan fragmenten in de grotten van Qumran zijn gevonden, een dieet van sprinkhanen dat op Johannes’ eetvoorkeur lijkt (Mt3:4) – hoewel in Israël sprinkhanen als voedsel wellicht niet geheel ongebruikelijk waren (Lv11:22).

Argumenten hiertegen zijn overigens enkele significante verschillen tussen Johannes’ leer en het denksysteem van de Qumran-gemeenschap. Zo predikte Johannes geen separatisme (Lk3:10vv) en was Johannes wars van alle wettische en ritualistische regels die het gemeenschapsleven in Qumran reguleerden.

[36]               Johannes preekte niet alleen in de omgeving van de Jordaan omdat daar veel water aanwezig was (zodat hij kon dopen), maar wellicht ook omdat zijn dienst met die van Elia verbonden is (Mk1:2 citeert Ml4:5; zie verder Mt11:14; 17:12; Mk9:13) en hij zich ook als Elia kleedt (Mt3:4; 2Kn1:8). Elia trok aan het eind van zijn leven van Jericho en Gilgal naar de Jordaan (2Kn2), hetgeen mogelijk mede een aanleiding voor Johannes vormde om voor zijn dienst dit gebied te kiezen.

[37]               De enige toepassing betreft de zogenaamde ‘proselietendoop’, de onderdompeling van heidense vrouwen die tot het Joodse volk toetreden. Er is hierbij een verschil tussen niet-Joden die zich tot het Jodendom ‘bekeren’ en niet-Joden die tot het Jodendom ‘toetreden’. De eerste groep nam bepaalde Joodse gebruiken over (bijvoorbeeld met het oogmerk om handelsrelaties te verstevigen), maar bleven in de ogen van de Joodse wet verder gewoon goyim (heidenen).

Niet-Joden die formeel tot het Joodse volk toetraden, kregen de status ‘vreemdeling’ (Hebreeuws: gēr), dat in de Septuaginta consequent vertaald wordt als ‘prosèlytos’ – in het Nederlands verbasterd tot ‘proseliet’, wat letterlijk vertaald betekent: ‘iemand die is aangekomen’. Een proseliet werd in de Joodse wet gelijkgesteld aan iemand die door geboorte Jood was (vgl. Lv18:26; 19:33v; Nm15:14vv). In het boek Handelingen worden verschillende malen ‘proselieten’ genoemd (Hd2:10v; 6:5; 13:43).

Proselieten dienden zich aan alle Joodse wetten en gebruiken te houden. Een voorwaarde was dan ook dat men zich liet besnijden (Jud. 14:10; J.Oudh., 20:2,4). Dit laatste was kennelijk zo vanzelfsprekend dat de vertalers van de Septuaginta de bekering van heidenen tot het Jodendom in Es8:17 weergeven als ‘zij werden besneden’ – het is dan ook begrijpelijk dat de eerste gemeente zich afvroeg of ditzelfde niet voor de christelijke bekeerlingen uit de volken moest gelden (Hd15:1vv; Gl2; Phil., 6,1). Omdat vrouwen niet konden worden besneden, hadden enkele rabbi’s voor hen een ritueel van onderdompeling bedacht. Onduidelijk is echter op welke schaal dit werd toegepast.

Het is trouwens niet heel waarschijnlijk dat de Joden erg actief waren in het maken van bekeerlingen onder de volken – de vermelding in Mt23:15 heeft mogelijk vooral betrekking op de initiatie in de sekte van de farizeeën. Verreweg de meesten die proseliet werden, deden dit uit sociale of economische motieven, omdat zij daardoor in de Joodse gemeenschap werden opgenomen.

[38]               Hoewel het Nieuwe Testament en de Joodse historicus Flavius Jozefus de farizeeën vaak vermelden, is hun precieze rol en invloed toch onduidelijk, mede omdat Jozefus mogelijk een eenzijdig beeld schetst aangezien hij zelf een farizeeër is geweest (Vita 12). Wellicht wordt in de Dode Zeerollen, met name in de Pesjer Nahum, met de verwijzing ‘zoekers naar aangename dingen (dōršē chalāqôt)’ – chalāqôt betekent ‘aangename dingen’, maar ook ‘vlijerij’ en ‘valsheid’ (vgl. Js30:10; Dn11:32) – alsmede de aanduiding ‘Ephraïm’ ook op de farizeeën gedoeld. Ten slotte wordt wel  verondersteld dat het apocrieve boek Psalmen van Salomo (uit de eerste eeuw voor Christus) vanuit deze stroming afkomstig is.

De betekenis van de Griekse aanduiding pharisaioi (in het Hebreeuws: pĕrušîm) is ofwel ‘separatisten’ ofwel ‘preciezen’, wat aangeeft dat zij zich door hun precieze interpretatie van de wet van de rest van het volk afscheidden (vgl. Hd15:5; 26:5). Veel historici nemen aan dat de stroming in de tijd van de Hasmoneeën ontstond, in reactie op de hellenisering van het Joodse volk (vgl. 1Makk. 2:29vv), maar zeker is dit niet. De farizeeën ontwikkelden zich in ieder geval in de loop der tijd tot een invloedrijke groepering die hun politieke contacten voor religieuze doelen aanwendden.

Overigens lijken er allerlei stromingen in de partij van de farizeeën te zijn geweest. Zo noemt de Talmoed zeven soorten farizeeën (b.Ber., 14b), waarvan er vijf hypocriet zijn (zoals de ‘schouder-farizeeën’, die allerlei geboden op de schouders van mensen leggen) en twee oprecht. Alexander Janneüs – van ca. 103 tot 76 v.Chr. de Sadduceïsche koning en hogepriester van de Joodse Hasmoneese staat – waarschuwt zijn vrouw voor de ‘hypocriete farizeeën, wier daden de werken van Zimri zijn, maar die verwachten de beloning van Pinechas te ontvangen’ (b.Sot., 22b; vgl. Nm25:6vv).

[39]               De sadduceeën ontlenen hun naam waarschijnlijk aan de oudtestamentische priester Zadok (2Sm8:17; 1Kr24:3). Er is echter weinig bekend over de sadduceeën, omdat zij geen eigen geschriften hebben achtergelaten. Wellicht verwijst de aanduiding ‘Manasse’ in enkele Dode Zeerollen (met name de Pesjer Nahum) naar hen, maar zeker is dit niet.

De in het Nieuwe Testament genoemde overpriesters en oudsten waren voornamelijk sadduceeën (vgl. Mt26:3; Hd4:5v,23). De sadduceeën moesten echter in toenemende mate met de ideeën van de farizeeën rekening houden, ‘anders zou de menigte hen niet verdragen’ (J.Oudh., 18:1,4). De farizeeën oordeelden in het algemeen milder dan de sadduceeën in strafzaken (J.Oudh., 13:10,6). De sadduceeën waren ‘van alle Joden het hardst in hun oordeel’ (J.Oudh., 20:9,1). Ook waren de sadduceeën niet zo fel gekant tegen de Romeinse bezetting als veel van hun landgenoten. Ongetwijfeld heeft hun bereidwilligheid bijgedragen aan de verschillende gunsten die de Joden van de Romeinen hebben verkregen (Hd24:2v).

[40]               Zie ook voetnoot 2.

[41]               Bij Mattheüs heeft het begrip ‘gerechtigheid’ vaak de betekenis van het gehoorzamen van de beginselen van de wet (Mt1:19; 5:17,20; vgl. Sib. 3:246) of verwijst het naar de consequenties die aan discipelschap zijn verbonden (Mt5:10; 11:19). In tegenstelling tot Paulus, waar ‘gerechtigheid’ vooral een soteriologische lading heeft, doelt Mattheüs hiermee vooral op ‘het doen van Gods wil’. De strekking van de uitdrukking ‘alle gerechtigheid vervullen’ is daarmee ‘het uitvoeren van dat wat God van Johannes en Jezus verwacht’.

[42]               Er is weinig bekend over de gebruikelijke kleding van Joden in de eerste eeuw. Behalve wol gebruikte men ook linnen voor kleding – het centrum van de vlaswinning was Arbela in Galiléa, maar ook Beth She’an was hierom beroemd (Gen.R., 19; vgl. m.Ket., 5,9). Uit de bewoording dat Jezus’ kleren ‘helder wit’ worden, kan wellicht worden afgeleid dat zijn kleding al wit was, maar niet helwit. Vermoedelijk (maar niet zeker) betreft dit dan linnen kleding. Ook Esseense novicen droegen soms witte kleren (J.Oorl., 2:8,7).

Uit de scene bij de kruisiging kan mogelijk worden afgeleid dat de Heer Jezus vijf kledingstukken droeg, waaronder een uit één stuk geweven onderkleed (Jh19:23). Verder zou het dan gaan om een bovenkleed (of tunica), een hoofddoek, een lendendoek en sandalen. Aangezien de tunica en sandalen meer waard zijn dan de rest, ligt het voor de hand dat hierom bij de verdeling is gedobbeld.

[43]               Een volder (of voller) is een ambachtsman in de lakennijverheid. De taak van de volder is het vollen (‘laten vervilten’) van een wollen weefsel, een bewerking om de stof te laten krimpen door de vezels dichter ineen te werken, waardoor een stevige, waterdichte stof ontstaat.               Het Griekse woord voor ‘volder’ (gnafeus) komt alleen in Mk9:3 voor, hoewel het antoniem (agnafou, ‘nog niet gekrompen’) in Mk2:21 wordt gebruikt.

[44]               De messiaanse profetie dat God ‘een profeet als Mozes’ zou verwekken (Dt18:15,18) werd door sommige Joodse groeperingen uitgelegd alsof een tweede Mozes zou verschijnen (1Makk.14:41; Test. Levi, 8:14v). Zij verwachtten dat zo’n profeet ook een soortgelijke verlossing (exodos) als eertijds Mozes teweeg zou brengen.

Over de rol van Elia in de eindtijd verschilden de Joden van mening. Sommigen verwachtten op basis van Ml4:5v een figuur als Elia als wegbereider en voorloper van de messias. Anderen meenden juist dat de historische profeet Elia uit de dood zou terugkomen (Sir. 48:10v). Justinus de Martelaar noemt zelfs een traditie dat Elia als voorloper ook de messias zou zalven (Dial. Tryph. 49).

[45]               Verschillende details lijken aan het loofhuttenfeest te herinneren. Zo vindt de verheerlijking op de berg op een afgelegen locatie plaats, wat mogelijk al een eerste verwijzing naar het loofhuttenfeest, dat immers een ‘woestijnfeest’ bij uitstek is (Lv23:42v). Ook de dienst van Mozes en Elia, die beiden op de berg verschijnen, is trouwens met de woestijn verbonden. Sommige uitleggers zien in de ‘zes dagen’ (Mt17:1; Mk9:2) eveneens een verwijzing naar het Loofhuttenfeest, dat zes dagen na de Grote Verzoendag wordt gevierd. Het gespreksonderwerp op de berg, de ‘uittocht’ (exodos), legt een zelfde verband met de woestijnreis (Lk9:31).

Bovenal verwijzen de ‘tenten’ naar het loofhuttenfeest – aangezien geen tentdoek op een bergtop voorhanden is, moeten wel tenten van bladeren zijn bedoeld (Lv23:40; Nh8:16). Deze ‘loofhutten’ vormen voor Israël een jaarlijkse herinnering aan het verblijf in tijdelijke hutten gedurende de woestijnreis van Egypte naar Kanaän (Lk23:43). De LXX vertaalt het woord ‘hut’ (sukka) in Lv23 steeds door ‘tent’ (skènè), hetzelfde woord dat Petrus gebruikt (Mt17:4; Mk9:5; Lk9:33) – de Griekse vertaling van ‘loofhuttenfeest’ is trouwens heortè skènōn (Lv23:34) of heortè skènopègia, letterlijk: het ‘feest van tenten’ (Dt16:16; Zc14:16). Het Hebreeuwse sukka (en Griekse skènè)  wordt ook gebruikt als aanduiding voor de heerlijkheid waarin God zich hult (Jb36:29; Ps18:12) en die voor mensen een schuilplaats kan zijn (Ps31:21; Js4:6).

Daarmee vormt het loofhuttenfeest een beeld van de heerlijkheid van God die straks zijn volk zal bedekken (2Pt1:16; vgl. Op21:3). Juist Mozes en Elia hebben een voorproefje van deze heerlijkheid op aarde ervaren (Ex33:18vv; 34:5vv; 1Kn19:11vv), misschien zelfs wel vanaf dezelfde plaats, de berg Horeb (1Kn19:8). Zodra Petrus over zelfgemaakte ‘tenten’ spreekt, verschijnt de sjechina: Met Jezus wordt het beeld van het loofhuttenfeest vervangen door de werkelijkheid: de heerlijkheid van God (Js4:5v; Zc2:5)! En wat in het vrederijk voor Israël realiteit wordt, is nu reeds zichtbaar in Jezus van Nazareth: Gods heerlijkheid woont in Hem! (Jh1:14).

[46]               Zie voetnoot 17.

[47]               Het Hebreeuwse mišpat (vertaald als ‘gerechtigheid’) is een veel breder begrip dan juridische gerechtigheid en omvat allerlei vormen van bestuur en regering. In Ps72:1v heeft het bijvoorbeeld de betekenis ‘wetten’ (zie de NBV). In Mi6:8 betekent ‘recht doen’ in de praktijk uitvoeren wat God van mensen verwacht. Het in Js42 herhaalde ‘recht openbaren’ (vs1,3) en ‘recht brengen’ (vs4) houdt daarom in dat Jezus niet alleen zal vertellen wat goed (en fout) is, maar ook een dergelijke maatschappij zal laten ontstaan: nu al in zijn volgelingen (Rm14:17) en straks in het vrederijk (Js2:3v).

[48]               Met de ‘oudsten’ worden de invloedrijkste notabelen van Jeruzalem bedoeld. De aanduiding ‘overpriesters’ verwijst naar het leidende echelon van de priesters: de hogepriester, de vroegere hogepriesters, de hoofdman van de tempel (vgl. Hd4:1), de aanvoerders van de 24 priesterfamilies, de schatbewaarder en nog een aantal anderen. De ‘schriftgeleerden’, de voorlopers van de latere rabbi’s, functioneren als wetgeleerden en leraars, maar hebben tevens een bestuurlijke rol. Tezamen vormen de oudsten, overpriesters en schriftgeleerden het religieuze en politieke establishment in Jeruzalem, wat onder meer blijkt uit hun representatie in het Sanhedrin (Hd4:5v; J.Oorl., 2:17,3).

[49]               De woorden Vade retro, satana! (‘ga weg, satan!’) zijn in de Middeleeuwen een formule voor exorcisme (duiveluitdrijving) geworden. In het St. Michaëlsklooster in Metten (Beieren, Duitsland) is een Benedictijns manuscript uit het jaar 1415 gevonden waaruit dit blijkt. Ook tegenwoordig nog wordt deze formule in het katholieke bijgeloof gebruikt om het kwaad af te weren. Zo worden de initialen VRS:NSMV:SMQL:IVB vaak in crucifixen gegraveerd, als afkorting van: Vade retro satana | Numquam suade mihi vana | Sunt mala quæ libas | Ipse venena bibas (“ga weg satan, verleid mij niet met ijdele dingen; wat jij aanbiedt, is kwaad; drink het gif zelf”.

[50]               Een dergelijke dubbele messiasverwachting lijkt ook in de Dodezee rollen aanwezig, waarin bijvoorbeeld de komst van ‘de messiassen van Aäron en Israël’ wordt genoemd (1QS 9,11; vgl. ook Test.Rub., 6:7v; Test. Sim., 7:1v). Men verwachtte kennelijk naast een davidische messias ook een priesterlijke messias, mogelijk mede als reactie op de gehelleniseerde en (later) pro-Romeinse houding van de hogepriesters in de tweede tempelperiode. Wellicht heeft ook Zc4:14, dat ‘twee gezalfden’ noemt, bijgedragen aan de ontwikkelingen van zulke toekomstverwachtingen.

[51]               In tegenstelling tot wat men veelal denkt, is er geen aanleiding om een heel grote menigte te veronderstellen. Markus spreekt weliswaar over ‘velen’ (Mk11:8), maar dat is voor hem een rekbaar begrip – het kan ook verwijzen naar een groep van hoogstens enkele tientallen aanwezigen (Mk2:2,15; 5:26). Johannes rept over een ‘grote menigte’ (Jh12:12), maar deze lijkt vooral te bestaan uit de groep vrienden en nieuwsgierigen die Lazarus wilden opzoeken (Jh12:9) en die bij Lazarus’ opstanding aanwezig waren (Jh11:19vv,31; 12:17).

Waarschijnlijk is de groep klein genoeg geweest om niet door de Romeinen te worden opgemerkt – in welk geval vermoedelijk direct een arrestatie was gevolgd. Overigens vermeldt Flavius Jozefus dat de Romeinse soldaten hun toezicht tijdens de feestdagen vooral op het gebied rond de tempel concentreerden (J.Oorl., 5:5,8).

[52]               De geslachtsregisters in Mt1:1vv en Lk3:23vv komen niet overeen. Zo noemt Mattheüs Jakob als Jozefs vader (Mt1:16), maar Lukas noemt hem Eli (Lk3:23). Mattheüs geeft de lijn vanaf David via diens zoon Salomo weer (Mt1:6) terwijl Lukas de lijn via Nathan beschrijft (Lk3:31). De enige namen tussen David en Jezus die in beide lijsten overeenstemmen zijn Seálthiël en Zerubbabel (Mt1:12; Lk3:27).

De meeste uitleggers gaan ervan uit dat Mattheüs de afstamming van Jozef beschrijft en Lukas die van Maria – de woorden in Lk3:23 dat Jezus ‘naar men meende een zoon van Jozef was’ kunnen als een bijzin worden opgevat, waarna dan de geslachtslijn van de Heer Jezus via Maria volgt. Een andere oplossing (voorgesteld door kerkvader Eusebius) is dat beide geslachtsregisters van Jozef zijn, maar Mattheüs de biologische afstamming weergeeft en Lukas de adoptieve afstamming conform het leviraatshuwelijk (Dt25:5vv; vgl. Hist. Eccl., 1,7).

Overigens lijkt een dubbele afstamming noodzakelijk voor Jezus’ koningsrechten aangezien Jechonja (Jojachin) in de lijn van Mattheüs wordt genoemd (Mt1:11). Van deze koning schrijft Jeremia dat “het aan geen van zijn nakomelingen zal gelukken om te zitten op de troon van David en weer over Juda te regeren” (Jr22:30).

[53]               Het (Griekse) woord ‘hosanna’ is een transliteratie van het Hebreeuwse hoosji‘ah na’. Dit zijn twee aparte woorden, waarvan het eerste ‘redding’ of ‘verlossing’ betekent en het tweede ‘alstublieft’, zodat het letterlijk ‘help nu!’ of ‘help toch!’ betekent.

De uitroep komt voor in (aan pelgrims toegezongen) Psalm 118: “Och HERE, geef toch heil” (vers 25). Waar de bede om hulp in het Oude Testament tot de HERE is gericht, roepen de mensen bij de intocht tot Jezus, wat door de farizeeën kennelijk als godslastering wordt beschouwd (Lk19:39).               De uitroep ‘gezegend Hij die komt in de naam van de Heer!’ komt trouwens ook uit Psalm 118: “Gezegend hij, die komt in de naam des HEREN” (vers 26).

[54]               Johannes vervangt de aanhef ‘jubel luid’ uit Zacharia 9:9 door ‘vrees niet’, hetgeen waarschijnlijk ontleend is aan de woorden waarmee de vreugdebode van Jesaja 40:9 wordt aangemoedigd Gods komst bij zijn volk te verkondigen. Mattheüs’ introductie tot de profetie (‘zegt aan de dochter van Sion’; Mt21:5) doet daarentegen denken aan Sions belofte in Jesaja 62:11: ‘Zie, uw heil komt!’. Beide zijn meer dan toepasselijk. In Jezus komt Sions heil, Sions God, Sions Koning!

[55]               Vespasianus en Titus waren beiden generaals van Romeinse legioenen en werden ook beiden, na elkaar, keizer. Vespasianus begon in 69 na Christus met de verovering van Palestina, maar werd keizer voordat zijn veldtocht ten einde was. Zijn zoon Titus nam het commando van hem over en veroverde Jeruzalem een jaar later. Titus werd in 79 na Christus keizer (hoewel hij maar twee jaar regeerde).

De plundering van Jeruzalem is afgebeeld op de (nog te bezichtigen) triomfboog die Titus op het Forum in Rome oprichtte. De meest bekende afbeelding schildert hoe de Romeinse soldaten de menorah uit de tempel wegdragen. Ook is in 1970 bij opgravingen bij de tempelberg een gedenksteen gevonden met daarop een inscriptie waarin Vespanianus en Titus worden genoemd.

[56]               De maand Nisan is de eerste maand van het (religieuze) jaar en komt ruwweg overeen met maart/april. Het paasfeest wordt op de 14e Nisan gevierd (Lv23:5), direct gevolgd door het zeven dagen durende feest van de ongezuurde broden (Lv23:6). In deze week wordt ook het feest van de eerstelingsgarve gevierd (Lv23:10v). In de vijf boeken van Mozes wordt deze maand ‘Abib’ genoemd (Ex23:15; Dt16:1). In latere tijden verandert de naam in ‘Nisan’ (zie Nh2:1; Es3:7), wat ‘maand van de bloemen’ betekent.

[57]               De Heer Jezus verwijst in zijn rede tegen de schriftgeleerden naar ditzelfde gebruik (Mt23:27)

[58]               Voor het rijzen van brood gebruikte men in plaats van gist een restje oud deeg van de vorige dag dat in het nieuwe deeg werd gestopt (vgl. Mt13:33). Van het nieuwe deeg werd weer een klein deel bewaard als rijsmiddel voor de volgende dag. Zuurdeeg representeert in het Joodse denken het kwaad (b.Ber, 17a; vgl. 1Ko5:6vv; Gl5:9).

[59]               Omdat waterputten normaliter een vrouwentaak was (vgl. Gn24:13vv; Ex2:16; Jh4:7) heeft men wel verondersteld dat de betreffende man met de waterkruik een Esseen was. Aangezien Essenen grotendeels celibatair leefden en zich veelvuldig ritueel reinigden, moesten zij hun huiselijke watervoorziening zelf verzorgen.

Behalve in Qumran waren er ook in Jeruzalem en andere plaatsen Esseense gemeenschappen (J.Oorl., 2:8,4; 1QM 3,10v). Eén van de zuidwestelijke poorten van Jeruzalem heette ook de Esseense poort, vermoedelijk omdat die vooral door de Essenen werd gebruikt dan wel uitkwam in de wijk waar veel Essenen woonden (J.Oorl., 5:4,2). Interessant genoeg ligt deze poort vlakbij de traditionele locatie waar het Avondmaal wordt gesitueerd (vgl. voetnoot 84).

[60]               Er zijn verschillende groepen hallel psalmen, die alle uit het vijfde psalmboek afkomstig zijn (Ps107-150). Zo is er het ‘grote hallel’ dat uit psalm 118 tot 136 bestaat en dat op momenten van grote vreugde wordt gezongen. Psalm 113 tot 118 worden het ‘Egyptische hallel’ genoemd omdat dit tijdens het slachten van de paaslammeren in de tempel wordt gezongen (alsook bij het wekenfeest en loofhuttenfeest). Bij de paasvieringen in de huizen worden psalm 113 en 114 – volgens de school van Sjammaj alleen psalm 113 – voor de viering gezongen en psalm 115 tot 118 na het drinken van de laatste beker (vgl. Mt26:30).

[61]               Bij de reconstructie van de gebeurtenissen in de bovenzaal wordt ervan uitgegaan dat de Heer Jezus en zijn discipelen de seder volgen zoals die in de Misjna en andere oude rabbijnse geschriften beschreven is.

[62]               Lukas’ verslag lijkt te suggereren dat Judas wel bij de instelling van het Avondmaal aanwezig was, maar van alle evangelisten volgt hij het minste de chronologische volgorde van de gebeurtenissen. Zo vinden de gesprekken in Lk22:21-30 waarschijnlijk aan het begin van de maaltijd plaats, bij het verdelen van de plaatsen en vlak daarna.

[63]               Afstanden werden indertijd vaak geschat en met voor onze begrippen vage termen aangegeven. Behalve over de afstand van een ‘steenworp’ (Lk22:41) wordt bijvoorbeeld ook gesproken over een ‘boogschot’ (Gn21:16), een ‘eindweegs’ (Gn35:16, in de NBV weergegeven als ‘een uur of twee verwijderd’), een ‘dagreis’ (Gn30:36; Jn3:4) en een ‘sabbatsreis’ (Hd1:12).

[64]               Caesaréa Maritima is een Romeinse stad aan de Middellandse zeekust (Hd10:1; 18:22) en moet niet met Caesaréa-Filippi worden verward (Mt16:13).

[65]               Alleen Johannes lijkt de aanwezigheid van Romeinse soldaten te noemen. De door Johannes gebruikte militaire termen – ‘legerafdeling’ (speira; Jh18:3,12) en ‘overste’ (chiliarchos; Jh18:12) – kunnen echter ook op Joodse soldaten doelen (zie bijv. Ex18:21 LXX; 2Makk.8:23; J.Oudh., 17:9,3).

Ook is het twijfelachtig of Pilatus – die de betreffende avond al in Jeruzalem moet zijn aangekomen om de volgende ochtend de gebruikelijke verzoeken op feestdagen van de Joodse leiders in ontvangst te nemen – zomaar zijn soldaten aan de Joodse leiders ter beschikking zou stellen. En zeker niet tijdens een feest, waarbij hij ervoor waakt om een oproer te ontketenen. Het is ook onwaarschijnlijk dat de soldaten zonder medeweten van Pilatus aan de Joodse aristocratie zouden zijn uitgeleend. In ieder geval blijkt Pilatus later niet van de arrestatie op de hoogte (Jh18:29).

Verder is onduidelijk waarom Jezus na zijn arrestatie niet naar de gevangenis maar naar hogepriester Annas wordt gebracht (Jh18:13). Hij was immers in het jaar 15 na Christus door de procurator Valerius Gratus uit zijn ambt gezet. Ook is het moeilijk denkbaar dat de Romeinen Petrus zouden hebben laten lopen na zijn actie met het zwaard (Jh18:10).

[66]               Er lijkt geen verband te bestaan tussen de ‘geopende (kārāh) oren’ van Ps40:7 en het ‘doorboren’ (rātsa‘) van het oor van de slaaf die zijn heer wil blijven dienen in Ex21:6 (vgl. Ps40:7 SV). Ps40:7 heeft betrekking op de menswording van de Heer Jezus: Hij heeft een lichaam aangenomen dat (vanwege het noemen van het oor) gemaakt is om te luisteren en gehoorzamen (vgl. het citaat in Hb10:5 en Js50:4; vgl. Hb5:8). De geopende (pātach) oren van de Knecht des HEREN die niet terugdeinst maar bewust voor de slavendienst kiest (Js50:5), hebben betrekking op Jezus’ dienst tijdens zijn leven en refereren wel aan Ex21:6. Tot in eeuwigheid, ook in de hemel, blijft de Heer Jezus in een bepaald opzicht ‘dienaar’ (Lk12:37; Hb8:2).

[67]               Het is mogelijk dat Markus op een ‘jongeman’ (neaniskos) doelt die bij zijn lezers bekend is (vergelijk de verwijzing naar de verder onbekende ‘Alexander en Rufus’ in Mk15:21). Er zijn veel voorstellen gedaan voor identicatie (tot Markus zelf aan toe, die zichzelf in het verhaal zo als ooggetuige zou opvoeren), maar bewijs bestaat er steeds nauwelijks. Het linnen kleed (sindōn) betreft een doek die los om het lichaam wordt geslagen – in tegenstelling tot de gebruikelijke chitōn, die mouwen heeft en moeilijker is uit te trekken. Hieruit heeft men wel geconcludeerd dat de betreffende jongeman zich kennelijk haastig heeft aangekleed om naar Jezus te gaan.

Markus’ boodschap is dat Jezus’ discipelen in angst wegvluchten (vgl. Am2:16). Bij het open graf verschijnt opnieuw een jongeman (neaniskos) in een wit kleed (stolè leukè), nu om de verstrooide discipelen weer bijeen te roepen (Mk16:5).

[68]               Een derde mogelijkheid is dat de Heer Jezus het avondmaal al op woensdagavond (in plaats van donderdagavond) heeft ingesteld. Dit biedt meer tijd voor de gebeurtenissen tussen Jezus’ arrestatie en zijn terechtstelling op vrijdagmiddag, maar is alleen mogelijk bij uitleggingen die ervan uitgaan dat de Heer Jezus het Avondmaal op een ander moment dan de avond na de 14e Nisan heeft gevierd.

[69]               Uitleggers die deze visie aanhangen, veronderstellen dat in het oude Israël door verschillende groepen andere kalenders werden gehanteerd.  De idee is dan dat de priesters de officiële tempelkalender volgen terwijl de Heer Jezus de feesten (wellicht zoals in Galiléa gebruikelijk was) volgens een eigen kalender viert.

Hierbij is bijvoorbeeld aan de Joodse maankalender van 364 dagen gedacht, zoals die vanuit het pseudepigrafische Boek der Jubileeën bekend is (bijv. Jub. 6:32vv; 50:4) en die waarschijnlijk ook door de gemeenschap in Qumran is gevolgd. Deze visie is voorgesteld door A. Jaubert, La date de la Cène. Calendrier biblique et liturgie chrétienne, Études Biblique, Paris, 1957.

Recenter is de veronderstelling dat de Heer Jezus een oude (pre-exilische?) Joodse kalender volgde die gebaseerd is op dagen die met zonsopgang in plaats van zonsondergang beginnen en die bijvoorbeeld in Galiléa gangbaar zou zijn geweest (waar de Heer Jezus vandaan komt). Deze visie is ontwikkeld door C.J. Humphreys en gepopulariseerd in The Mystery of the Last Supper, Reconstructing the Final Days of Jesus, Cambridge, 2011.

[70]               Sommige uitleggers zijn van mening dat de zinsnede ‘niet op het feest’ (μὴ ἐν τῇ ἑορτῇ; Mt26:5; Mk14:2) geen temporale betekenis kan hebben, aangezien de meeste pelgrims op dat moment toch al in Jeruzalem gearriveerd zijn (Jh11:55). Twee dagen voor het feest (Mk14:1) zou daarom precies evenveel tumult ontstaan als bij een arrestatie tijdens het feest.

Het gebruikte woord (ἑορτή) kan echter ook ‘feestdrukte’ of ‘festivalgangers’ betekenen (zo bijvoorbeeld in Jh2:23; 7:11 en Ps74:4 LXX en 118:27 LXX). De strekking zou dan zijn dat de Joodse leiders Jezus ergens anders dan temidden van de feestende menigte willen oppakken, zodat er geen ‘opschudding onder het volk komt’ (Mk14:20). De afzondering van de hof van Gethsémané biedt zulke beslotenheid en daar zien de Joodse leiders dan ook hun kans schoon.

[71]               Over de betekenis van de uitdrukking ‘daags na de sabbat’ (Lv23:11) bestaat (en bestond?) verschil van inzicht: Betreft dit een gewone sabbat, dus de eerste zaterdag na het begin van het feest van de ongezuurde broden? Of is de sabbat de eerste dag van het feest van de ongezuurde broden, waarop werk verboden is (Lv23:7)? In het eerste geval is de ‘dag na de sabbat’ altijd een zondag, in het tweede geval altijd de 16e Nisan.

Het orthodoxe Jodendom alsmede de vroegere farizeeën lijken de tweede interpretatie aan te hangen (Legib., 2,144-175; J.Oudh., 3:10,5; vgl. Jz5:11), hoewel enkele sekten (waaronder naar men aanneemt de sadduceeën) de eerste uitleg hebben voorgestaan. Overigens maakt dit – in tegenstelling tot bij de visie dat de Heer Jezus op de 15e Nisan zou zijn gekruisigd – in de toepassing niet uit: de zondag ná de sabbat valt nu immers op de 16e Nisan.

[72]               De Joodse dag begint na zonsondergang en loopt dus van de avond tot middag. De paasmaaltijd werd in avond na de 14e Nisan gegeten, dus aan het begin van de 15e Nisan (m.Pes., 10,1).

[73]               Dit blijkt bijvoorbeeld uit de formulering “op de eerste dag van de ongezuurde broden” (Mt27:17), wat strikt genomen niet zo kan zijn aangezien het feest van de ongezuurde broden de dag na het paasfeest begint (Lv23:5v). Markus voegt daarom een toelichting toe: “op de eerste dag van de ongezuurde broden waarop men het pascha slachtte” (Mk14:12). Zo overigens ook J.Oorl., 5:3,1.

[74]               Voor het veronderstellen van een extra paasfeest tussen Jh2:13 en Jh6:4 zijn een aantal argumenten. Zo situeert Johannes de spijziging van de vijfduizend in het voorjaar – dit kan behalve uit Jh6:4 ook uit de vermelding dat het gras ‘groen’ is, worden afgeleid (Mk6:39) – maar vermelden de synoptische evangeliën vlak daarvoor een gebeurtenis tijdens de oogst, dus wat later in het voorjaar (Mt12:1; Mk2:23; Lk6:1). Het paasfeest uit Jh2:13, dat in het begin van Jezus’ dienst gesitueerd moet worden, lijkt hiervoor echter te vroeg. Bovendien bevindt Jezus zich in Jh2:13 in Judéa, terwijl het incident met het arenplukken in Galiléa plaatsvindt. Dit kan worden opgelost door een extra paasfeest te veronderstellen.

Ook het Johannes-evangelie zelf lijkt een extra jaar tussen Jh2:13 en Jh6:4 aan te geven. De verwijzing in Jh4:35 dat de oogst nog vier maanden op zich laat wachten, suggereert dat de Heer Jezus zich in januari of februari in Samaria bevindt. Daarnaast noemt Jh5:1 een ander feest, dat hoogstwaarschijnlijk één van de drie grote feesten betreft (Dt16:16). Het is niet waarschijnlijk dat dit ook een paasfeest betreft (dan zou Johannes het waarschijnlijk bij zijn naam hebben genoemd). Meer voor de hand ligt het loofhuttenfeest (dat in de Bijbel ook elders zonder nadere specificatie als ‘het feest’ wordt aangeduid). Bij het aanbreken van het paasfeest in Jh6:4 zijn dan (tenminste) twee jaren verstreken sinds Jh2:13.

[75]               Andere buiten-bijbelse referenties hiervoor betreffen het apocriefe Evangelie van Petrus, dat vermeldt dat Jezus op de dag voor het paasfeest (dus de 14e Nisan) is gestorven (2:5). Een Joodse bron in de Babylonische Talmud noteert dat ‘Yeshu’ op de vooravond van het paasfeest is opgehangen (b.Sanh., 43a), hoewel deze informatie waarschijnlijk gebaseerd is op de chronologische informatie uit het evangelie van Johannes (zie P. Schäfer, Jesus in the Talmud, Princeton, 2000).

[76]               Dit vormt kennelijk een technische uitdrukking, want van Herodes Agrippa I (37-44 na Christus) zijn munten gevonden met daarop de inscriptie PHILOKAISAR (‘vriend van de keizer’; vgl. Flacc., 6,40).

[77]               De Joodse kalender is gebaseerd op maan-maanden. Twaalf maanden komen overeen met 354 dagen, wat ruim 11 dagen korter is dan de Romeinse (en onze) zonnekalender (met 365 dagen). In drie jaar wordt het verschil ruim 33 dagen, zodat invoering van een schrikkelmaand nodig is om de seizoenen niet met de kalender uit de pas te laten lopen. Zelfs dan levert dit nog steeds eens in de drie jaar een verschil van enkele dagen op.

In de bijbeltijd waren er geen gepubliceerde kalenders. Het Sanhedrin bepaalde het begin van een nieuwe maand op basis van het weer verschijnen van de maanschijf na nieuwe maan (die zich na het invallen van de avond voor korte tijd aan de westelijke hemel laat zien). Wanneer twee of meer getuigen aan de priesters bevestigden dat de nieuwe maan zichtbaar was, werd (via een keten van vuren) in het land bekendgemaakt dat de nieuwe maand was begonnen. Elke maand had hiermee ofwel 29 ofwel 30 dagen, afhankelijk van het zichtbaar worden van de nieuwe maan.

Door deze systematiek was het van tevoren onmogelijk om te weten of de lopende maand 29 of 30 dagen zou hebben, en of aan het einde van het jaar direct het nieuwe jaar zou volgen of eerst een schrikkelmaand zou worden ingevoegd. (Zie hiervoor uitgebreid: Bushwick, N., Understanding the Jewish Calender, Jerusalem, 1989).

[78]               De ‘regel van de equinox’ stelt dat het paasfeest pas na de lente-equinox, door de rabbijnen de tekufas nisan genoemd, mag worden gevierd. Dit wordt zo in latere Joodse bronnen beschreven, maar niet duidelijk is of deze regel ook in de eerste eeuw werd toegepast.

[79]               Er zijn aanwijzingen dat een schrikkelmaand soms ook uit 30 dagen kan hebben bestaan.

[80]               In 1961 is in Caesarea Maritima, de plaats waar de stadhouder in Palestina resideerde, in het Romeinse theater een steen gevonden die naam van de Pilatus draagt. de steen was hergebruikt, maar behoorde oorspronkelijk toe aan een gebouw met de naam Tiberium – mogelijk een tempel gewijd aan keizer Tiberius. Uit een reconstructie van de tekst – […]STIBERIEVM [PON]TIVSPILATVS [PRAEF]ECTVSIUDA[EA]E, ‘Tiberium [van de Caesareeërs?], Pontius Pilatus, Prefect van Judéa’ – is gebleken dat Pilatus de titel praefectus droeg in plaats van de daarvoor algemeen aangenomen titel procurator. Deze benaming wordt door geschiedsschrijver Tacitus gehanteerd en is kennelijk aan het einde van de eerste eeuw de gebruikelijke functieaanduiding voor Judese stadhouders (Ann., 15,44).

[81]               Sinds het jaar 6 na Christus wordt Judéa bestuurd door ‘ridders’ (equites, hipparchoi), dat wil zeggen mannen uit de lagere Romeinse aristocratie (ordo equester), te onderscheiden van de patriciërs (patricii), de hoogste adel. Uit Pilatus’s familienaam, de Pontii, kan worden afgeleid dat zijn voorvaderen oorspronkelijk tot de Samnieten behoorden, een volk dat in het Appenijnengebergte woonde. De Pontii werden later tot de meer aanzienlijke leden van de ridderstand (equites illustriores) gerekend.

Mattheüs noemt geregeld Pilatus’ rang (hēgemōn, ‘prefect’), maar Markus, Lukas en Johannes (met uitzondering van Lk20:20) spreken enkel over ‘Pilatus’. Normaliter worden Romeinse provincies door keizerlijke legaten met de rang van senator bestuurd – wat overigens één van de redenen vormt waarom zoveel discussie is ontstaan over de bevoegdheden die Pilatus zou bezitten, met name met betrekking tot het voltrekken van de doodstraf. In principe bezit Pilatus als prefect het volledige imperium, de persoonlijk door de keizer gemandateerde bevoegdheden die een stadhouder min of meer volledige macht over zijn onderdanen geven. Het imperium omvat ondermeer politieke macht, de juridische bevoegdheid voor het handhaven van het strafrecht, het bezet mogen houden van het land en het heffen van belastingen.

[82]               In december 1990 stuitte men bij werkzaamheden in een bos net ten zuiden van Jeruzalem op twaalf verschillende ossuaria, grafkisten waarin de beenderen van overledenen werden bewaard. Op één kist trof men inscripties met de naam ‘Kajafas’ aan (Yehosef bar Qayafa’ respectievelijk Yehosef bar Qafa’). Sommige geleerden vermoeden dat dit het graf van de Kajafas uit de evangeliën betreft (Kajafas heette inderdaad Jozef; J.Oudh., 18:2,2), maar anderen betwisten dit, onder meer vanwege de afwezigheid van een verwijzing naar Kajafas’ hogepriesterschap.

[83]                             Het sanhedrin is als raad van oudsten in de Makkabeeëntijd ontstaan (1Makk. 12:3,6; 14:20; 2Makk. 1:10; 4:44; 11:27) en ontwikkelde zich tot een ‘stadsraad’ equivalent aan de Romeinse ‘senaat’. Steden zoals Tiberias hadden zo’n sanhedrin (Vita, 64,69,169, 313,381) waar de locale aristocraten vergaderen. Het sanhedrin vormde de stadsraad van Jeruzalem (J.Oudh., 14:9,4v; Vita 62). Maar net zoals de invloed van de senaat in Rome de stadsmuren oversteeg, zo had het sanhedrin invloed op het nationale bestuur, zulks binnen de grenzen die hieraan door de Romeinse bewindvoerders en de Herodische prinsen waren gesteld.

Alle Joodse gemeenschappen werden door een locaal sanhedrin geleid. Een stad met meer dan 120 inwoners, verkreeg het recht op een eigen sanhedrin (m.Sanh., 1,6). Volgens de Misjna – hoewel de juistheid hiervan niet vaststaat – waren er in Jeruzalem drie van zulke sanhedrins: het Grote Sanhedrin, het lagere sanhedrin en nog een derde. De sanhedrins hadden religieuze en administratieve functies, maar dienden ook als rechtbank. De drie sanhedrins hielden (in omgekeerde volgorde) zitting bij de tempelberg, bij de ingang van het tempelplein en in een vierkante kamer in of dichtbij de tempel, de ‘kamer van gehouwen steen’ (lishkat ha-gazit). Zaken werden in principe bij de laagste rechtbank aangemeld en daar afgehandeld als hierover een traditie (jurisprudentie) bestond. Anders werden ze doorgeschoven naar een hogere rechtbank. Het Grote Sanhedrin kon ook nieuwe regels uitvaardigen (m.Sanh., 2,2).

Het Grote Sanhedrin bestond volgens de traditie, in navolging van de zeventig oudsten uit Nm11:16vv, uit zeventig rechters (m.Sanh., 1,6; vgl. J.Oorl., 2:2,6). De Joodse overlevering stelt dat het Grote Sanhedrin naar het model van het ‘hemelse sanhedrin’ is gevormd, waarmee gedoeld wordt op het Hemelse Gerecht dat uit de zeventig beschermengelen van de zeventig natiën bestaat en door de Here zelf zou worden voorgezeten.

Het Grote Sanhedrin was bevoegd om stammen, steden, valse profeten en de hogepriester te berechten (m.Sanh., 1,5). Het lagere sanhedrin bestond uit 23 rechters en sprak recht in zaken waarop de doodstraf stond (m.Sanh., 1,4). Het laagste hof had drie rechters en is vergelijkbaar met ons kantongerecht: hier werden geschillen over eigendom, diefstal en schade gebracht en beoordeeld door drie rechters (m.Sanh., 1,2).

De leden van het Grote Sanhedrin kwamen vooral uit de priesterlijke elite, waarvan de meeste tot de partij van de Sadduceeën behoorden. Naarmate de partij van de farizeeën invloedrijker werd, werden ook steeds meer farizeeën als lid van het Grote Sanhedrin toegelaten (vgl. Jh3:1; Hd5:34; 23:6vv; J.Oudh., 18:1,4). Overigens is het niet duidelijk of de hogepriester altijd het Grote Sanhedrin voorzat – sommige passages in de rabbijnse geschriften suggereren dat de hogepriester, in ieder geval gedurende bepaalde perioden, hiervan geeneens lid was (t.Sanh., 4,1).

Overigens werden aan het lidmaatschap van het Sanhedrin hoge eisen gesteld. De leden moesten, in ieder geval volgens wat latere voorwaarden, bescheiden en nederig zijn, geleerd in de wet, vreemde talen beheersen, populair bij het volk zijn, een waardige (lange) verschijning vormen, op leeftijd zijn, kinderen hebben en zelfs ingewijd zijn in de mysteriën van de Egyptische necromantie (t.Chag., 2,9; b.Sanh., 19a; 88b).

[84]               Flavius Jozefus situeert het huis van Kajafas in het oostelijk deel van de bovenstad (J.Oorl., 2:17,6), dat ruwweg met de heuvel overeenkomt die wij nu aanduiden als de berg Zion. Theodosius vermeldt in 530 na Christus dat het paleis zich ongeveer vijftig stappen van de ‘Heilige Zion Kerk’ bevindt. De Itinerarium Burdigalense – ook wel Itinerarium Hierosolymitanum genoemd, het oudste christelijke reisverslag van een tocht naar Jeruzalem in het jaar 333 door een anonieme pelgrim uit Burdigala (Bordeaux) – vermeldt dit huis ook.               De locatie van genoemde kerk is ongeveer bekend op basis van de zogenaamde ‘Madeba-kaart’, een plattegrond van het Heilige Land uit de zesde eeuw in de mozaïekvloer van een kerk in Madeba in Jordanië.

In de jaren zeventig is, mede op basis van de indicatie van Theodosius, gezocht naar het paleis van de hogepriester. In de hof van het Armeense klooster St. Sauveur net buiten de oude stadsmuur en ongeveer vijftig meter ten westen van de Zionpoort, zijn resten van een dichtbebouwd gebied gevonden, waaronder resten van woningen met twee of drie verdiepingen. Vanwege de aangetroffen versieringen alsmede een overvloed aan waterreservoirs neemt men aan dat dit gebied in de eerste eeuw voor en na Christus door welvarende mensen werd bewoond. Hoewel er geen bewijs is dat ook de hogepriester hier resideerde, lijkt dit wel goed mogelijk.

Overigens zijn er oude tradities die de genoemde Heilige Zion kerk identificeren met de plaats waar (in een vroeger gebouw) het laatste avondmaal is gehouden en waar de discipelen later wachtten op de uitstorting van de Heilige Geest. Hoewel voor de ‘bovenzaal’ in Mk14:15 en Lk22:12 een ander woord wordt gebruikt (anagaion) dan in Hd1:13 (hyperōion), worden beide in de latijnse vertaling van Hiëronymus (de Vulgata) vertaald met cenaculum. Dit woord verwijst naar een ‘dinerzaal’, die in de regel een bovenzaal betreft. Aangezien zich in het genoemde gebied kennelijk veel van zulke bovenvertrekken bevonden, is dit (hoewel niet bewijsbaar) niet onwaarschijnlijk.

[85]               Er is veel discussie over de vraag hoe officieel (en dus rechtmatig) de veroordeling van Jezus door het Sanhedrin is. Zo behoren zittingen van het Sanhedrin over delicten die de doodstraf verdienen, overdag plaats te vinden en niet ’s nachts (vgl. Petrus en Johannes, die gevangen worden gehouden tot het ochtend is; Hd4:3). Eveneens is het verboden om zo’n vergadering voorafgaand aan een sabbat of feestdag te laten plaatsvinden en moet er een dag zitten tussen de ondervraging en het uitspreken van de doodstraf (m.Sanh., 4,1).

Daarnaast is onduidelijk waarom Jezus eerst persoonlijk door ‘de hogepriester’ –betreft dit Annas of Kajafas? – wordt ondervraagd (Jh18:13vv), aangezien een verdachte volgens het Joodse recht allereerst officieel op basis van een meervoudig getuigenis moet worden veroordeeld (dit principe werd afgeleid uit Dt19:15 en m.Ab., 4,8). Dit maakt het mogelijk begrijpelijk waarom de hogepriester zo heftig reageert als Jezus zich op dit recht beroept (Jh18:20v). Ten slotte is de Joodse wet heel stellig waar het gaat om het oproepen van valse getuigen (Dt19:16vv; m.Mak., 1,7; t.Sanh., 6,6; J.Oudh., 4:8,15).

Meestal wordt aangenomen dat de procedures zoals die in de Misjna zijn opgenomen, uitgaan van een latere farizeïsche interpretatie van hoe rechtszaken gevoerd hadden moeten worden. Aangezien de Misjna pas enkele eeuwen later gecodificeerd is, verliep de juridische praktijk in de eerste eeuw wellicht anders.

[86]               Volgens b.Sjab., 15a, verruilde het Sanhedrin ‘veertig jaar’ voor de verwoesting van de tempel (in het jaar 70), dus grofweg rond 30 na Christus, de ‘kamer van gehouwen steen’ voor bijeenkomsten in de koophallen. Dit zou kunnen samenvallen met het moment dat het Sanhedrin het recht verloor om de doodstraf te voltrekken (j.Sanh., 18a en 24b; vgl. voetnoot 87), wat dan rond of enkele jaren voor het proces tegen Jezus heeft plaatsgevonden. Onduidelijk is echter in hoeverre de ‘veertig jaar’ exact genomen moet worden.

[87]               Zie Jh18:31 en 19:10. Sommige uitleggers veronderstellen dat het Sanhedrin bevoegd zou zijn geweest om in bepaalde zaken wel de doodstraf te kunnen uitspreken. In de rabbijnse literatuur wordt vermeld dat dit recht met de val van Jeruzalem in 70 na Christus (Sifra Deut., 154,1,1; b.Sanh., 37b) of zo’n veertig jaar daarvoor (j.Sanh., 1,1; 7,2) verloren zou zijn geraakt.

Het is echter niet waarschijnlijk dat de Romeinen een dergelijke macht aan het lokale bestuur zouden hebben geschonken. Het zwaardrecht was weliswaar gedelegeerd aan gelieerde koningen (zoals Herodes de Grote), maar werd gewoonlijk door Rome aan lagere overheden onthouden uit vrees dat het tegen loyale Romeinse burgers zou worden gebruikt. Sommige historici vermoeden daarom dat de Joden het ius gladii, de bevoegdheid om de doodstraf uit te spreken bij halsmisdrijven, wellicht al veel eerder hadden verloren, bijvoorbeeld al bij het afzetten van Archelaüs in 6 na Christus, toen Judéa onder het gezag van Syrië kwam te vallen. Flavius Jozefus vermeldt namelijk dat de keizer Coponius toen als procurator aanstelde ‘met de macht van leven en dood in zijn handen’ (J.Oorl., 2,8,1).

[88]               Aangezien Pilatus het Aramees niet machtig was, vond het verhoor vermoedelijk in het Grieks plaats, de taal die in het oostelijk deel van het Romeinse Rijk werd gesproken. Dat betekent dat ook het gesprek tussen Pilatus en Jezus in het Grieks zou zijn gevoerd (Jh18:33vv).

Over de vraag of de Heer Jezus het Grieks machtig was, verschillen de meningen. Nu zijn er veel inscripties in Galiléa en Judéa gevonden, afwisselend in het Hebreeuws, Aramees en Grieks (vgl. Jh19:20). Al vanaf de 3e eeuw voor Christus werden publieke teksten regelmatig in het Grieks opgesteld. Ook zijn veel Joodse geschriften (zoals de pseudepigrafische boeken) in het Grieks geschreven. De in Galiléa op gevonden aardewerk aangetroffen inscripties uit de eerste eeuw zijn vooral in het Aramees, maar sommige zijn tweetalig en enkele alleen in het Grieks. Op basis hiervan kan in zijn algemeenheid geconcludeerd worden dat veel Galileeërs voldoende Grieks machtig waren om tenminste een eenvoudig gesprek te voeren. Ook voor een bezoek aan Dekapolis (Mk5:20; 7:31) en Fenicië (Mt15:21) was trouwens Grieks noodzakelijk. Niettemin was de spreektaal in Galiléa Aramees, wat dan ook de taal was van de Heer Jezus en zijn discipelen (vgl. Mk5:41; 7:34; 11:10; 14:36; 15:34).

[89]               In zaken van strafrecht moest Pilatus zich, net als alle andere Romeinse ambtenaren, houden aan de Romeinse wetten. De gebruikelijke procedures werden coercitio genoemd als het misdrijven betrof die in publieke wetten waren opgenomen, zoals moord, overspel, omkoop en hoogverraad. Alles wat hierbuiten viel, moest behandeld worden volgens de persoonlijk cognitio van de stadhouder. Straffen die vervolgens werden opgelegd waren dan ook extra ordinem, dat wil zeggen dat de rechter de procedure van het begin tot eind naar eigen inzicht kon bepalen. Zowel het juridische onderzoek als het uitspreken van het vonnis gebeurde hierbij door de keizerlijke vertegenwoordiger, in dit geval: Pilatus.

Het latere proces tegen Paulus onder stadhouder Felix verloopt volgens veel striktere regels, aangezien Paulus (in tegenstelling tot Jezus) een Romeins burger is (Hd21:39). Felix treedt dan op als quaestor, die de veronderstelde misdaden dient te onderzoeken. Hogepriester Ananias is de aanklager en de beschuldigingen worden door Tertullus aan het begin van het proces zorgvuldig in het elogium geformuleerd (Hd24:3vv). Hierna begint dan de altercatio, een discussie tussen de aanklagers en de aangeklaagde (Hd24:10vv).

[90]               Een formele aanklacht is verplicht in elke Romeinse procedure (de accusatio; vgl. Lk23:2; Jh18:29). De aanklacht tegen Jezus wordt het meest uitvoerig in Lk23:2 weergegeven, en wel in drie punten: misleiding, zich onttrekken aan de belastingplicht en zijn koningsclaim. De procedure kan vervolgens ofwel binnenskamers plaatsvinden, ofwel pro tribunale, dus in het openbaar. In het laatste geval zit de stadhouder op een verhoogd platform, de ‘rechterstoel’, vanwaar hij het proces leidt (vgl. Mt27:19).

[91]               Tot dit moment lijkt de juridische procedure conform Romeinse rechtsregels plaats te vinden. Op de nominis delatio (“welke beschuldiging brengt u tegen deze mens in?”, Jh18:29) volgt de criminis delatio, waarin de aanklacht wordt geformuleerd (Jh18:30). Omdat die te vaag is, dreigt Pilatus het proces af te blazen (Jh18:31). Daarop komen de Joden met een preciezere aanklacht (Lk23:2; zie voetnoot 90), die neerkomt op hoogverraad zodat Pilatus de procedure moet voortzetten.

Om de aanklachten te onderzoeken, ondervraagt Pilatus vervolgens de gevangene (de interrogatio). Een deel van deze ondervraging vindt kennelijk plaats buiten aanwezigheid van de aanklagers: “Pilatus dan ging opnieuw in het pretorium en riep Jezus en zei tot Hem: Bent U de koning der Joden?” (Jh18:33), wat overeenkomt met de citatio, het formele begin van het proces en waarbij Pilatus optreedt quaestor. Alleen op de hoofdbeschuldiging van maiestas (“bent u een koning?”) antwoordt Jezus (de excusatio; Jh18:33vv). Pilatus concludeert hieruit dat Jezus’ koningschap kennelijk een Joodse religieuze duiding heeft en geen reële bedreiging voor de keizer vormt: Jezus’ koningschap is niet materieel, en vormt derhalve geen grond voor maiestas (hoogverraad).

Op basis hiervan beslist Pilatus op de accusatio en gaat hij naar buiten om zijn vonnis uit te spreken: ‘ik vind geen enkele schuld in hem’ (Lk23:4; Jh18:38). In principe heeft Pilatus de keus uit drie mogelijkheden: absolvo (onschuldig), condemno (schuldig) en non liquet (twijfelachtig). Het is opmerkelijk dat Pilatus niet voor de laatste uitspraak kiest en de zaak dan met het woord amplius voor nader onderzoek naar een latere zitting verdaagt. Pilatus laat er geen twijfel over bestaan: zijn vonnis over Jezus is absolvo, Hij is onschuldig. Pilatus herhaalt zijn oordeel trouwens verschillende keren (Lk23:14,22; Jh19:4,6).

[92]               De wonderlijke uitdrukking in Mk15:8 dat de menigte ‘naar voren komt’ (anabas) suggereert dat Pilatus zich op een hoger gelegen plaats bevindt. Het is niet waarschijnlijk dat toegestaan zou zijn dat de menigte de trap mag bestijgen naar het podium waarop Pilatus zich bevindt. Daarom nemen sommige uitleggers aan dat deze scene zich niet in de burcht Antonia afspeelt maar ergens in de bovenstad, bijvoorbeeld in het Romeinse hoofdkwartier in het paleis van Herodes (in de buurt van de huidige Jaffapoort).

Overigens zijn er ook andere argumenten voor een verblijf van Pilatus in het paleis van Herodes in plaats van de burcht Antonia. Zo gebruikt Markus voor het pretorium het woord aulē (in plaats van het gebruikelijke praitōrion). Aulē is de aanduiding die Jozefus steeds gebruikt voor het paleis van Herodes (en nooit voor de burcht Antonia). Verder neemt men tegenwoordig aan dat de luxe die de burcht Antonia biedt, het niet haalt bij de grandeur van Herodes’ paleis met zijn kamers voor honderden gasten, gouden en zilveren vaten, groene tuinen en kanalen voor de watervoorziening (J.Oorl., 5:4,4). Het is onwaarschijnlijk dat Pilatus hiervan geen gebruik zou hebben gemaakt. In ieder geval vermeldt Philo, een tijdgenoot van Jezus, dat Pilatus bij een andere gelegenheid zeker in het paleis van Herodes verblijft (Leg. Gai. 38).

[93]               Tenminste, de toenmalige Joodse lezers zullen in de aanduiding ‘rechtvaardige’ het Hebreeuwse tsaddik hebben horen doorklinken, ook al komt dit oordeel uit de mond van een Romein (vgl. voetnoot 8).

[94]               Hoewel de naam ‘Jezus’ niet in alle handschriften voorkomt, is het aannemelijk dat Barabbas wel zo heette (Mt27:16v). Weglating van de naam ‘Jezus’ bij het kopiëren van de handschriften kan namelijk goed verklaard worden door de veronderstelling dat sommige kopiïsten vonden dat een terrorist niet zo zou kunnen heten. Origines (185-254 na Christus) vermeldt in zijn commentaar op het evangelie van Mattheüs dat hij de lezing ‘Jezus Barabbas’ weliswaar in veel handschriften tegenkomt, maar dat deze niet juist kan zijn “omdat nergens in de bijbel een zondaar Jezus wordt genoemd” (In Matt., 121). In Mk15:7 wordt Barabbas ingeleid met de woorden ‘iemand genaamd (ho legomenos)’. In de regel wordt deze uitdrukking door een persoonsnaam voorafgegaan maar die is (ook hier) kennelijk weggelaten.

[95]               Lithostrótos betekent ‘stenen plaveisel’, maar mogelijk met de betekenis ‘mozaïekvloer” (dezelfde aanduiding wordt in 2Kr7:3 LXX gebruikt voor het plaveisel in de tempel van Salomo). Gábbatha betekent ‘verhoogde plaats’ (Jh19:13). Als de situatie net is zoals in Korinthe (vgl. Hd18:12), dan bevindt zich op dit plein een platform, waar de rechterstoel (bèma) moet zijn geplaatst. Van hieraf spreekt de stadhouder het volk toe (Mt27:19), misschien net zoals bij een andere gelegenheid waarvan Jozefus vermeldt dat de mensen Pilatus op zijn rechterstoel ‘omringen’ (peristantes to bèma; J.Oorl., 2:9,4).

[96]               Het is zeer waarschijnlijk dat Pilatus aan de keizer melding heeft gedaan van het proces tegen Jezus, zoals dat met alle belangrijke processen in de provincie gebeurde. Zowel Justinus de Martelaar (103-165 n.Chr.) als Tertullianus (circa 160-220 n.Chr.) stellen dat de betreffende processtukken in de keizerlijke archieven kunnen worden teruggevonden en dat Pilatus daarin ondermeer de Godheid van Jezus zou hebben bevestigd (1Apol., 35; 48). Een aanwijzing voor het bestaan hiervan kan gevonden worden in de ‘Memoires van Pilatus’ (Pilatou hypomnèmata) die de Romeinse keizer Maximinus Daia (regerend van 308-313 na Christus) volgens kerkvader Eusebius vervalste en distribueerde om het christendom te dwarsbomen (Hist. Eccl., 1,9-11; 9,5-7). Overigens zijn hiervan geen exemplaren bewaard gebleven – wellicht zijn die door zijn opvolger Constantijn de Grote, die zich tot het christelijke geloof bekeerde, secuur opgeruimd.

Het is mogelijk dat de historische procesverslagen aanleiding hebben gegeven tot de ontwikkeling van een meer christelijk versie hiervan: de (apocrieve) Acta Pilati (“Handelingen van Pilatus”), ook wel naar het veronderstelde, maar niet bestaande Aramese origineel het Evangelie volgens Nicodemus genoemd. Deze Acta, grotendeels daterend uit de vierde eeuw, waren tot in de Middeleeuwen zeer populair, gegeven het grote aantal manuscripten (in het grieks, latijn, syrisch, armeens, koptisch en arabisch) dat hiervan bekend is, en hebben mede bijgedragen aan de ontwikkeling van de legende van de Heilige Graal. Het bestaat uit een combinatie van evangeliegedeelten en legenden over Jezus’ proces (met name gebaseerd op Lk23), de opstanding en een appendix Descensus ad Infernos (duidelijk een latere toevoeging), waarin Leucius en Charinus, twee gestorven zonen van de oude Simeon (Lk2:25vv), bij het Sanhedrin verslag doen van hun opstanding uit de dood na Jezus’ kruisiging (Mt27:52v). Het oudste deel van de Acta – het stamt waarschijnlijk uit de tweede eeuw – is een nagemaakt ‘Rapport van Pilatus aan keizer Claudius’. Hoewel dit rapport niet pseudepigrafisch is (als zou Pilatus de auteur zijn), claimt het wel gebaseerd te zijn op de officiële handelingen van Pilatus zoals die in het pretorium bewaard zouden zijn. Hoewel sappig is de historische waarde van de Acta Pilati als onafhankelijk en betrouwbaar verslag van Jezus’ terechtstelling zeer beperkt.

[97]              Deze uitspraak is later uitgelegd als een moedwillige schuldbekentenis van het Joodse volk (bijvoorbeeld In Gen. bij Gn 49:5; In Matt. bij 14,19; Pet., 2:93,202; vgl. Test. Levi, 16:3). Het vormde de rechtvaardiging voor de jodenvervolgingen in de christelijke geschiedenis, met de massale slachtpartijen tijdens de kruistochten – Deus vult! ‘God wil het!’ – als trieste hoogtepunt.

Het is echter maar de vraag of dit ook de bedoelde betekenis was. De uitdrukking, wellicht gerelateerd aan Jr26:15 en 51:35, vormt namelijk niet zozeer een zichzelf opgelegde vervloeking, maar een sterke uitdrukking voor gestelde onschuld (vgl. Hd18:6). Volgens de Talmoed gebruikten beklaagden het in rechtszaken inzake halsmisdrijven om hun onschuld aan te geven (b.Sanh., 37a). De betekenis is dan: ‘als we liegen, deelt ons nageslacht in de schuld; maar we spreken de waarheid: we hebben er niets mee van doen…’ Zowel Pilatus als de Joodse leiders verklaren zichzelf in dit geval juist onschuldig. Ze kunnen dan ook niet voor Jezus’ terechtstelling verantwoordelijk worden gehouden…

[98]               In de Romeinse tijd werden verschillende soorten kruisen gebruikt. Soms betrof het slechts een verticale paal, maar vaker werd hieraan een dwarsbalk bevestigd: ofwel aan de bovenzijde zodat het kruis de vorm van een T had (crux commissa, antoniuskruis), ofwel iets lager dan de bovenkant zodat de meer bekende kruisvorm † ontstaat (crux immissa, latijnse kruis). Op basis van het feit dat de inscriptie met de aanklacht boven Jezus’ hoofd wordt bevestigd (Mt27:37), neemt men gewoonlijk aan dat de Heer Jezus aan een latijns kruis is gehangen. De slachtoffers droegen ofwel het hele kruis, ofwel alleen de dwarsbalk (patibulum). Overigens uitten de soldaten hun sadisme geregeld door mensen in groteske houdingen (bijvoorbeeld ondersteboven) te kruisigen (J.Oorl., 5:11,1; Cons., 20,3).

[99]               Golgotha betekent ‘Schedelplaats’ (en wordt zo ook vertaald in Mt27:33, Mk15:22 en Jh19:17; Lk23:33 geeft alleen de vertaling). In feite betreft het geen Hebreeuws maar een Aramees woord (atlglg, gulgatha) met betekenis ‘schedel’. Het latijnse woord hiervoor is calva, zodat de Vulgaat in genoemde teksten spreekt over Calvariæ locus (waarvan het Engelse ‘Calvary’ is afgeleid).

Golgotha lag ‘dichtbij de stad’  (Jh19:20) en ‘buiten de poort’ (Hb13:12), wat overeenstemt met wat we weten over de locatie van Romeinse kruisigingen en Joodse graven. De stadsmuur is zo’n 15 jaar na de kruisiging door Herodes Agrippa I naar het noorden opgeschoven, waarbij de historische plaats van kruisiging mogelijk binnen de stadsmuur kwam te vallen.

[100]               Enkele kerkvaders melden dat keizer Hadrianus een beeld van Venus op Golgotha plaatste, en een beeld van Jupiter op het graf van de Heer Jezus (In Es., 1:2,9; Vita Const., 3,26; Ad Paul., 3). Daarbij egaliseerde hij het terrein en liet hij het plaveiën.

Kennelijk beschikte Helena, de moeder van keizer Constantijn, over informatie die het mogelijk maakte om de locatie van Golgotha te vinden – wellicht op basis van de Romeinse heiligdommen of overgeleverde kennis van de bisschoppen van de kerk in Jeruzalem, een ononderbroken lijn sinds het ontstaan van de gemeente – want anders zou Helena geen plaats binnen de stadsmuur als Golgotha hebben geïdentificeerd. Eusebius bericht dat bij opgravingen op die plek ‘tegen alle verwachting in’ een graf werd blootgelegd dat ‘een getrouwe gelijkenis vertoont met zijn terugkeer naar het leven [van de Heer Jezus] in de zin dat die, na in duisternis te zijn begraven, opnieuw tot het licht terugkeert’ (Vita Const., 3,28). Zie verder voetnoot 108.

[101]               Ondanks dat in de oudheid duizenden gevangen en slaven zijn gekruisigd, is slechts één graf van een gekruisigde geïdentificeerd. Het betreft Yohohanan, een Joodse man die ergens in het midden van de eerste eeuw na Christus is terechtgesteld. Om deze reden zijn er verschillende meningen over hoe iemand op een kruis werd bevestigd, met name over hoe de armen werden vastgemaakt (met spijkers of met touw?) en over houding van de benen (aan de zijkant van de paal vastgemaakt of aan de voorkant? met gebogen knieën naar beide zijden of naar één zijde?).

[102]               Waarschijnlijk zijn dit zeloten, een Joodse sekte die zijn oorsprong vindt in Judas de Galileeër (Hd5:37). Zeloten weigeren om aan de Romeinen belasting te betalen, op basis van het argument dat Israël alleen God als koning heeft. De Romeinen rekenden snel met de opstand af, waardoor Judas’ volgelingen de Judese bergen in vluchtten en vervolgens als ongeorganiseerde roversbenden opereerden. De extremisten worden ook sicarii (‘sicariërs’) genoemd vanwege hun gebruik van de sica, een Romeinse dolk (vgl. Hd21:38). Simon, één van Jezus’ discipelen wordt ook als Zeloot aangeduid (Lk6:15; Hd1:13), zodat die waarschijnlijk met de zeloten heeft gesympathiseerd. Wellicht richtte Jezus zijn vraag aan wie men belasting verschuldigd is, daarom wel aan deze Simon in plaats van aan Simon Petrus, zoals de meeste uitleggers veronderstellen (Mt17:25v).

[103]               Het precieze opschrift is niet duidelijk. Mattheüs vermeldt: ‘deze is Jezus, de koning der Joden’ (Mt27:37), Markus: ‘de koning der Joden’ (Mk15:26), Lukas: ‘deze is de koning der Joden’ (Lk23:38) en Johannes: ‘Jezus de Nazoreeër, de koning der Joden’ (Jh19:19). Johannes meldt dat het opschrift in drie talen is opgesteld. In het Latijn zou het dan lezen: IESVS•NAZARENVS•REX•IVDÆORVM (afgekort als ‘INRI’). In het Grieks: Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων, Iesous ho Nazoraios ho Basileus ton Ioudaion (afgekort als ‘INBI’). Wellicht dat Mattheüs en Markus het (kortere) Hebreeuwse opschrift weergeven, wat dan mogelijk overeenkomt met het Aramese: aydwhyd hklm of ayadwhyd hklm,  malka dijehud(e)je, ‘koning der Joden’. Overigens betekende de benaming ‘koning der Joden’ voor de Romeinen waarschijnlijk ‘koning van Judéa’, omdat het indertijd de gewoonte was om een gebied naar zijn inwoners te noemen.

[104]               De drie synoptische evangeliën hanteren de Joodse tijdsrekening, waarbij men bij zonsopgang begint te tellen. De duisternis ‘van het zesde tot het negende uur’ komt dan overeen met het begin van de middag, tussen twaalf en drie uur (Mt27:45; Mk15:33; Lk23:44). Over het algemeen neemt men aan dat Johannes een Romeinse tijdrekening hanteert die bij middernacht begint (Nat. Hist., 2:79,188). De Heer Jezus verschijnt rond ‘het zesde uur’ bij Pilatus, wat dus overeenkomt met zes uur ’s ochtends (Jh19:14).

[105]               Behalve de zonsverduistering maken de apocrieve Anaphora Pilati ook melding van het verschijnen van een ‘maan als bloed’ (An. 7). Een soortgelijke melding komt van Cyrillus van Alexandrië die in zijn commenbaar op de kleine profeten een verband legt met de profetie van Joël over de dag des HEREN (Jl2:30v; vgl. ook Hd2:20). Dit zou zeer goed een maansverduistering kunnen inhouden, waardoor maan immers rood wordt gekleur.

Op basis van astronomische berekeningen is vastgesteld dat in Jeruzalem op vrijdag 3 april van het jaar 33 na Christus een maanverduistering zichtbaar moet zijn geweest. Dit is overigens precies één van de data die voor de kruisiging van de Heer Jezus is voorgesteld (en die overeenkomt met de 14e Nisan). Als dit zo is, is de Heer Jezus juist in het graf gelegd. De Jeruzalemmers die zich opmaken voor de viering van de paasmaaltijd, moeten dan buiten in plaats van de volle maan het licht van een bloedrode maan boven de Olijfberg hebben zien opkomen…

[106]               Het is de vraag of de hogepriester het hogepriesterlijke gewaad zoals beschreven in Ex28 droeg. Deze kleding werd door de Romeinen in de burcht Antonia bewaard en alleen tijdens feesten aan de hogepriester ter beschikking gesteld (J.Oorl., 18:4,3; 20:1,1). Sinds de tijd van Hizkia werd het scheuren van de kleren een teken van afschuw (2Kn18:37; 19:1), dat zich volgens de Misjna kennelijk tot een vast gebruik van rechters ontwikkelde (m.Sanh., 7,7).

[107] Als de overpriesters en farizeeën bij Pilatus komen met het verzoek Jezus’ graf te beveiligen, antwoordt de stadhouder: ‘U hebt een wacht’ (Mt27:65). Sommigen vertalen echter ‘U moet een wacht hebben’, wat suggereert dat Pilatus hiervoor zijn eigen soldaten ter beschikking stelt. De eerste lezing is echter natuurlijker, zodat geen sprake is van Romeinse soldaten maar van wachtlieden van de tempelpolitie.

Ook is het onlogisch dat Pilatus – die voor heel Judéa maar een klein aantal soldaten tot zijn beschikking heeft – op een feestdag waarop er in Jeruzalem topdrukte heerst, zijn soldaten bij een graf laat posten. Verder rapporteren de wachtposten in eerste instantie aan de overpriesters in plaats van Pilatus (Mt28:11), wat voor de hand ligt als het leden van de tempelpolitie betreft. Daarnaast spreekt ook Tertullianus over een Joodse wacht bij het graf (Ap., 21,20). De verwijzing naar Pilatus – “als de stadhouder dit ter ore komt” (Mt28:14) – hoeft niet meer te betekenen dan dat Pilatus later via zijn eigen kanalen over de verdwijning van het lichaam zou worden ingelicht.

[108]               Traditioneel wordt het graf gesitueerd op ofwel de plek van de Heilige Grafkerk ofwel in de ‘graftuin’, gelegen op een heuvel vlak buiten de huidige Damascuspoort. De eerste locatie wordt vooral door Orthodoxe en rooms-katholieke gelovigen bezocht, de tweede is bij protestanten en evangelischen favoriet.

De ‘tombe van Gordon’ in de graftuin werd in 1883 door Charles Gordon ontdekt en als het graf van Jezus geïdentificeerd. Er zijn tegenwoordig echter sterke aanwijzingen dat deze identificatie foutief is. Zo wijst het ontwerp van het betreffende rotsgraf op gebruik in een veel vroegere periode (de achtste of zevende eeuw voor Christus) in plaats van op een graf uit de tweede tempelperiode.

Daarentegen bestaan er goede archeologische en historische aanwijzingen dat de Heilige Grafkerk inderdaad op de plek van het oorspronkelijke graf staat. Hoewel de kerk op dit moment binnen de muren van de oude stad gelegen is (de zogenaamde ‘derde muur’), lag het in de eerste eeuw buiten de stadsmuur (de ‘tweede muur’). Uit opgravingen onder de Heilige Grafkerk blijkt dat hier vroeger een steengroeve was, die later ook als begraafplaats is gebruikt.

[109]               ‘Maria die van Klopas’ (Maria hè tou Klōpa) is waarschijnlijk de vrouw van Klopas, maar mogelijk ook zijn dochter of moeder. Het is niet helemaal duidelijk of dit een andere Maria is dan de tante van de Heer Jezus. Dit laatste is ervan afhankelijk of ‘de vrouw van Klopas’ in Jh19:25 in appositie met ‘de zuster van zijn moeder, Maria’ gelezen moet worden. Als de Jakobus in Mt27:56 en Mk15:40 dezelfde is als de Jakobus, de zoon van Alfeüs (Mt10:3; Mk3:18; Lk6:15; Hd1:13), dan is Klopas dezelfde als Alfeüs, en is hij dus getrouwd met ‘Maria de moeder van Jakobus’ (Maria Iacobi; zo bijv. Papias, Fragment X). Sommige kerkvaders vermoeden dat Klopas een broer van Jezus’ vader Jozef is (zo Hegesippus volgens Hist. Eccl., 3,11), in welk geval Maria een tante van Jezus zou zijn. Ook identificeren sommigen Klopas met Kleopas (Lk24:18), waarbij sommige uitleggers dan speculeren dat zijn metgezel in Lk24:13 zijn vrouw Maria is.

[110]               De drie synoptische evangeliën berichten dat Jezus in een ‘stuk linnen’ (sindōn) werd gewikkeld (Mt27:59; Mk15:46; Lk23:53). Johannes is preciezer als hij over ‘de doeken’ (ta othonia) en een afzonderlijke ‘zweetdoek’ (to soudarion) spreekt (Jh20:6v). Ook Jh11:44 suggereert het kennelijke Joodse gebruik om een afzonderlijke doek voor het gezicht te gebruiken. Jh19:40 noemt echter (waarschijnlijk kortheidshalve, net als de andere evangelisten) alleen de lijkdoeken.

[111]               In 1973 onderzocht een groep (grotendeels Italiaanse) wetenschappers de lijkwade en stelde vast dat het geen kunstmatige afbeelding betrof. Enkele jaren later begon een vijfjarig onderzoeksproject door internationale experts (op basis van onder meer fluorescentie-analyse, röntgenanalyse en microfotografie), dat echter niet kon uitsluiten dat sprake was van een vervalsing.

Later onderzoek heeft vastgesteld dat de lijkwade in ieder geval sporen van menselijk bloed bevat alsmede van aragoniet, een specifieke vorm van calciumcarbonaat die ook in Jeruzalem in graftomben uit de eerste eeuw voorkomt. Ook hebben onderzoekers in het textiel pollen van een ondersoort van de distelfamilie gundelia tournefortii, aangetroffen, die alleen in de buurt van Jeruzalem voorkomt en in de maanden maart en april bloeit, wat zowel qua jaargetijde als plaats met het verslag van de evangelisten overeenstemt.

Pas in 1986 stond paus Johannes Paulus II toe dat de lijkwade aan een koolstof-14 dateringsonderzoek mocht worden onderworpen – inmiddels was deze techniek zover ontwikkeld dat hiervoor nog maar een klein stukje weefsel van circa 5 bij 1 centimeter nodig was. Het onderzoek vond onafhankelijk plaats in laboratoria in Oxford, Zürich en Tucson. De uitkomst was een gestelde ouderdom van circa 700 jaar, op basis waarvan de oorsprong van het doek in de 14e eeuw moet worden gezocht.

Toch blijven veel vragen bestaan, zoals hoe het doek is ontstaan (of gemaakt). Echter, bedacht moet worden dat zelfs als de lijkwade in eventueel later onderzoek toch uit de eerste eeuw afkomstig zou blijken, nooit bewezen kan worden dat het inderdaad de grafdoek van Jezus is geweest.

[112]               Sommige uitleggers nemen aan dat de ontmoeting met de vrouwen in Mt28:9v dezelfde is als de in Jh20:14vv beschreven ontmoeting met Maria Magdalena. Johannes zou dan alleen Maria Magdalena noemen terwijl Mattheüs ook de aanwezigheid van de andere vrouwen aangeeft. Anderen vermoeden dat dit een afzonderlijke ontmoeting met de vrouwen betreft, zoals ook in de hoofdtekst is aangenomen.

[113]               De discipelen ontvangen drie keer de opdracht om naar Galiléa te gaan. De eerste maal zegt de Heer Jezus dit nog voor zijn sterven (Mt26:32; Mk14:28). De tweede keer is dit bij monde van de engelen in het graf (Mk16:7; Mt28:7). De derde maal betreft het de opdracht van de Heer Jezus aan de vrouwen bij het graf (Mt28:10).

[114]               Sommigen, waaronder de sekte van de Sadduceeën, verwerpen elke gedachte omtrent een leven na de dood (Hd4:1v; 23:8; 26:8; J.Oudh., 18:1,4; b.Sanh., 90b). De farizeeën leren echter wel een opstanding en een daaropvolgende zegentijd, een beloning voor Israëls trouw (Hd23:6vv; b.Sanh., 90b; b.Ketub., 111b). De leer van de Essenen over de opstanding is niet helder: Volgens Jozefus geloven ze in de onsterfelijkheid van de ziel (J.Oudh., 18:1,5), maar wetenschappers zijn verdeeld over de precieze interpretatie van de Dode Zeerollen op dit punt.

[115]               In bijna elke taal in het oude Midden-Oosten wordt het woord ‘hemel’ gebruikt voor zowel de zichtbare (astronomische) hemel als de onzichtbare woonplaats van God (of de goden). In het Oude Testament lijkt de dominante kosmologie die van een driedeling tussen hemel, aarde en dodenrijk te zijn (bijv. Ex20:4; Jb11:8; Am9:2). In het Jodendom van de eerste eeuw voor en na Christus wordt deze onderverdeling (zo bijvoorbeeld in het aprocrieve boek 1 Henoch) afgewisseld met een onderverdeling tussen verschillende hemels (zo bijvoorbeeld de apocrieve geschriften Apocalyps van Abraham, 3 Baruch en het Testament van Levi). Behalve de driedeling die 2Ko12:2 suggereert, werd ook een wel een zeven- of zelfs tiendeling gehanteerd.

[116] A. France, Le procurateur de Judée, L’Étui de nacre, Paris: C. Lévy, 1892.

Table of Contents

De Man van Nazareth

Hoe de Koning wordt geboren

De scepter van Juda

Een verloofde timmerman

Aankondiging van Jezus’ geboorte

De Zoon van Maria

De Zoon van God

Jozefs reactie

De inschrijving van keizer Augustus

In Bethlehem

De geboorte van de Zoon van God

De herders

De heerlijkheid van God

De lofprijzing van de engelen

Mensen bij de kribbe

De ster van Bethlehem

De wijzen uit het oosten

Een nova of een komeet?

Conjunctie van Jupiter en Saturnus

De interpretatie van de conjunctie

De Koning verschijnt

De heraut van de Koning

De komst van Gods koninkrijk

De doop van bekering

De menigte bij de Jordaan

De heraut en de Koning

De doop van Jezus

Het getuigenis van de hemel

De gezalfde

Koning contra koning

Verzocht zoals wij

Stenen of brood?

Knecht of Messias?

Lijden of heerlijkheid?

De verzoeker weggestuurd

De begroeting van de Koning

Op de berg

Mozes en Elia

Groter dan Mozes, meer dan Elia

Hoort Hem!

De oude en de nieuwe middelaar

Lijden en heerlijkheid

Op weg naar Jeruzalem

Gezegend Hij die komt!

Zie, uw Koning!

Jeruzalem, Jeruzalem…

De Koning en zijn discipelen

Paasfeest

Het paasfeest in het Oude Testament

Voorbereidingen

Naar de tempel

In de bovenzaal

Brood en bittere kruiden

De instelling van het Avondmaal

Gethsémané

De beker van Gods toorn

Uw wil geschiede…

Gehoorzaam tot de dood

Zie, uw God!

Judas

De Herder geslagen, de schapen verstrooid

Werd het avondmaal tijdens een paasmaaltijd ingesteld?

Kruisiging op vrijdag?

Kruisiging op de 14e Nisan?

Kruisiging op de 15e Nisan?

Het jaar van de kruisiging

De Koning geketend

Pontius Pilatus

Tempelschennis

Het proces begint

Moordenaar of Levensvorst

Zie, de mens!

Weg met Hem!

Via Dolorosa

Golgotha

Dit is Jezus van Nazareth, de Koning der Joden

De gesloten hemel

Het is volbracht!

De levende Koning

Wisseling van de wacht

Jozef en Nicodémus

De begrafenis

Paasmorgen

Hij is hier niet!

De vrouwen en de discipelen

De grafdoeken

De tuinman

De Meester

Gesloten deuren, open harten

Zo zend Ik ook u

Ik ben de Levende!

De Koning gekroond

Op de berg

Op de Olijfberg

Koning aan Gods rechterhand

De Man van Nazareth

Bijbelboeken

Pseudepigrafische, rabbijnse en historische bronnen

Overige afkortingen

Commentaren op de evangeliën

Overige werken